De strijd om 25 december
Op 25 december vieren we de geboorte van Christus. Waarom op die dag? Was dat voorheen een feestdag voor de zonnegod? Nee, het is eerder andersom.
Niemand weet wanneer Jezus van Nazaret geboren is. Maar vrijwel iedereen dénkt te weten waarom we zijn geboortedag op de 25e december vieren. 25 december is vlak na de kortste dag van het jaar, de winterzonnewende. Vanaf die dag gaan de dagen weer lengen. Het licht heeft de duisternis overwonnen – en dus vereerden de ‘heidenen’ op die dag de zon. De eerste christenen hadden een hekel aan dat feest, en riepen diezelfde dag uit als de geboortedag van Jezus. Tot zover wat iedereen denkt te weten. Velen zullen op school ook gehoord hebben dat die 25e december een Germaanse feestdag was, en dat Christus de Germaanse zonnegod verdrong. Want de Romeinen, zo luidt de achterliggende gedachte, vereerden Jupiter, Hercules en andere goden – en niet de zon. Beide veronderstellingen zijn onjuist. De Romeinen vereerden wel degelijk de zon. En de keuze voor 25 december was niét bedoeld om zonvereerders dwars te zitten.
Constantijn
De eerste christenen hadden geen idee wanneer Jezus was geboren. Een van de eerste en belangrijkste kerkvaders, Clemens van Alexandrië, kwam na veel rekenwerk uit op 17 november (van het jaar 3 vóór Christus), maar anderen kwamen met dagen in maart, april of mei. Niemand had het in die eerste eeuwen over 25 december. Pas rond het jaar 330 gaan christenen in Rome die dag vieren. Keizer Constantijn had zeventien jaar eerder besloten dat de christenen niet langer vervolgd mochten worden, en de christelijke kerk, die nu ‘uit de kast’ durfde te komen, had behoefte aan zijn eigen feestdagen. In de loop van de vierde eeuw werd de 25e december zo’n beetje overal aanvaard als Christus’ geboortedag.
Zo rond 330 waren de meeste inwoners van het Romeinse Rijk nog ‘heiden’, en naast de goden vereerden ze de zon. Iedereen kon met eigen ogen zien dat de zon een god was. Er bestonden verschillende feestdagen voor de zon: op 8 en 9 augustus, 28 augustus en 11 december. Níét op 25 december, ook al was dat in astronomisch opzicht een belangrijke dag. De verering van de zon had zo’n zestig jaar eerder nog een flinke boost gehad. Keizer Aurelianus had een grote overwinning behaald in het Oosten, en volgens hem was dat dankzij de goddelijke Sol. Om de zon te eren, besloot hij dat er om de vier jaar een grote wagenrenwedstrijd zou worden gehouden. Maar op welke dag of dagen die wedstrijden plaatsvonden, is niet duidelijk. Veel geleerden gaan ervan uit dat dat de 25e december moet zijn geweest, en dat dát het feest was dat de Romeinse christenen ‘inpikten’ als de geboorte van Jezus. Daar is één aanwijzing voor, de zogenoemde ‘kalender van 354’, een overgeleverde lijst van feestdagen uit dat jaar. Daarin staan zonnefeesten vermeld op twee dagen in eind oktober, en er is een feestdag, de natali invicti, een ‘geboortedag van de onoverwinnelijke’, op 25 december. Dat was een van de eretitels voor Sol. Maar zoals de Groningse historicus Steven Hijmans twee jaar geleden in zijn proefschrift liet zien, is die vermelding verdacht. De aanduiding ‘geboortedag van de onoverwinnelijke’ is té vaag voor die kalender, die zoveel geboortedagen (van goden, helden, keizers) bevat. Het lijkt erop dat deze feestdag naderhand een keer, toen het document gekopieerd werd, aan de lijst is toegevoegd. Wanneer zou dat gebeurd kunnen zijn? Waarschijnlijk was dat rond het jaar 362, ten tijde van keizer Julianus – die niet voor niets de bijnaam ‘de afvallige’ heeft gekregen.
Sol
Na Constantijn kwam een aantal christelijke keizers, totdat Julianus de troon besteeg, die géén christen was en die vast van plan was om de ondergang van de heidense religie te keren. Tempels werden hersteld; christelijke kerken werden afgeknepen. Deze ‘afvallige’ keizer heeft een interessant document nagelaten, een hymne aan Sol, waarin hij beweert dat 25 december al héél lang een belangrijke feestdag was ter ere van Sol. Dat was het zeker niet. Het vermoeden bestaat dat Julianus probeerde het feest van de geboorte van Christus, op 25 december, te verdringen met een groot feest voor... Sol. Het was natuurlijk ook een dag die, astronomisch gesproken, zeer geschikt was om de zon te vereren. Alleen was hij daar nooit echt voor gebruikt. En het was dat later bedachte zonnefeest dat aan de ‘kalender van 354’ is toegevoegd.
25 december was géén feestdag voor Sol. Met 25 december kozen de christenen voor een symbolische, maar ook onschuldige dag. Ze hadden beslist niet de bedoeling de aanhangers van Sol te irriteren. Het was Julianus die de christenen tartte, door een christelijke feestdag te vervangen. Zonder succes. Julianus kwam een paar jaar later om tijdens een veldtocht tegen de Perzen. Zijn antichristelijke maatregelen werden snel herroepen. Met de verering van Sol is het nooit meer goed gekomen.
DePers.nl









