Archief

‘Alcohol is puur gif voor foetussen’, zegt ontwikkelingspsychologe Nadine Meeus van het Steunpunt Adoptie, dat ouders voorbereidt op adoptie. ‘Mensen doen nog altijd veel te licht over drinken tijdens de zwangerschap. Dat excessief drinken schadelijk is, ja, dat weten we allemaal. Maar we beseffen niet dat zelfs één glas al schade kan aanrichten. De impact van alcohol is onvoorspelbaar, afhankelijk van vrouw tot vrouw. Nultolerantie hoort de norm te zijn.’
Alcohol zou zelfs schadelijker zijn dan drugsgebruik. Het kind van een heroïnegebruiker wordt verslaafd geboren en zal tijdens zijn eerste levensdagen letterlijk moeten afkicken. Het zal ook bijzondere hechtingsproblemen ondervinden, omdat gevoelens van stress en rust in de baarmoeder gepaard gingen met aan- of afwezigheid van drugs in het bloed. Maar drugs zouden niet dezelfde blijvende schade aan lichaam en hersenen van de foetus aanrichten.
‘Alcohol, daarentegen, is een gif tijdens de hele zwangerschap’, vertelt Meeus. ‘Het tast de organen aan die groeien tijdens het moment van consumptie. Dat kunnen de nieren zijn, of de hersenen, afhankelijk van het moment van drinken. Foetussen van moeders die de hele zwangerschap door blijven drinken, ontwikkelen de volle vorm van FAS. Men noemt het syndroom teratogeen: er valt niets meer te genezen.’

Het syndroom is in Vlaanderen amper bekend, omdat het vrij zelden vastgesteld wordt, aldus Meeus. ‘In tegenstelling tot bijvoorbeeld Engeland, met zijn hoge percentage alcoholmisbruik en tienerzwangerschappen. Maar het vermoeden groeit dat veel kinderen die in de bijzondere jeugdzorg terechtkomen wegens gedragsstoornissen, eigenlijk aan FASD lijden. Er zijn ook meer en meer aanwijzingen dat wat als een hechtingsstoornis werd omschreven bij vorige generaties adoptiekinderen, eigenlijk alcoholschade is. De weinige officiële FAS-diagnoses vormen slechts het topje van de ijsberg.’

Special needs
Nadine Meeus is niet verrast door het verhaal van Cynthia. Ze werkte vroeger tien jaar in een centrum voor ontwikkelingsstoornissen. In al die tijd werd ze daar twee keer met een geval van FAS geconfronteerd. ‘Maar in de periode dat Kazachstan nog een adoptieland was, zag ik er acht in één jaar tijd.’
FAS komt uiteraard niet alleen bij adoptie- of pleegkinderen voor, maar vraagt in die gevallen wel om meer aandacht dan nu het geval is. Uit een Zweeds onderzoek bleek dat van alle kinderen die uit voormalige Oostbloklanden werden geadopteerd, na vijf jaar bij dertig procent van hen FAS werd vastgesteld.

‘Het aanbod gezonde adoptiekinderen daalt zienderogen, het aanbod aan kinderen met zogenaamde special needs stijgt evenredig. Vandaag heeft de helft van de adoptiekinderen extra zorg nodig wegens mentale of fysieke beperkingen. Dat gaat van een te opereren hazenlip op klompvoet, tot het onherstelbare Foetale Alcohol Syndroom. Probleem is dat adoptieouders daar onvoldoende op zijn voorbereid en de nu al overbevraagde Vlaamse jeugdzorg daar niet op is voorzien.’
Kandidaat-adoptieouders worden tegenwoordig wel geïnformeerd over special needs-kinderen. Er wordt hen ook expliciet gevraagd of ze bereid zijn zo’n kind te adopteren. Alleen ontstaat door de lange wachttijden een ongelooflijke spanning tussen de verwachtingen en de realiteit, zegt Meeus. ‘Kwetsbare mensen met een grote kinderwens adopteren vandaag kinderen waarvan ze vier jaar eerder rationeel hadden beseft dat ze die zorg niet aankunnen.’
Het gevolg zijn accidenten, rechtszaken en vruchteloze zoektochten naar gespecialiseerde hulp. ‘Nog los van de wachtlijsten is er in Vlaanderen geen gespecialiseerde hulp voor FAS-kinderen beschikbaar. Het is eigenlijk onverantwoord wat we die adoptieouders en hun kinderen aandoen.’

Tweede brein
Ook Cynthia voelde zich bedrogen, maar met veel doorzettingsvermogen probeert ze het meisje de structuur te bieden die ze nodig heeft om de dag zonder te veel stress of angst door te komen.
‘Typisch voor FAS-kinderen is dat ze de link oorzaak-gevolg niet kunnen leggen. Straffen helpt daarom niet. Hun korte termijngeheugen is vaak zo beperkt dat ze al na korte tijd niet meer weet waarom ze in de hoek staat.’ Cynthia’s dochter heeft voortdurend een tweede brein nodig dat in haar plaats nadenkt en oordeelt. Motorisch kan ze zich ondertussen aankleden, maar het lukt haar niet omdat ze de opvolging van handelingen niet kent. Of omdat ze zo ontzettend makkelijk is afgeleid.
Veel gedragskenmerken lijken op die van ADHD of autisme. Met dat verschil dat FAS-kinderen zeer moeilijk leren wat ze fout of goed deden. Ze automatiseren ook geen kennis of gedrag. De ene dag tellen ze probleemloos tot twintig, de volgende dag lukt dat niet meer. Niet omdat ze niet willen, maar omdat ze niet kunnen. Daardoor zijn ze vaak mentaal en emotioneel maar half zo oud als leeftijdsgenoten. ‘Vriendjes maken is niet makkelijk. Het erge is dat mijn dochtertje dat beseft. ‘Stom hoofd’, zegt ze dan, ‘ik kan niet praten. Ik kan niets.’ Hun hunkering om er toch bij te horen, maakt ze erg beïnvloedbaar. Daardoor lopen ze een groot risico om zelf ook verslaafd te worden. Of om voor hun achttiende in aanraking te komen met het gerecht. Niet omdat ze kwaad willen doen, maar omdat ze hun impulsen niet onder controle hebben. Als ik mijn dochter los laat, ben ik bang dat het fout loopt.’

ONBEKEND EN ONDERSCHAT: DE ONHERSTELBARE SCHADE VAN HET FOETAAL ALCOHOL SYNDROOM
‘Alsof er geen harde schijf in zijn hoofd zit’ De Standaard |15/02/2014 | Lieven Sioen

Hebben het alcohol- en drugsgebruik door zijn biologische moeder van Aleksander Tryksza een moordenaar gemaakt? Want zelfs het grootste pleeg- of adoptiemoederhart kan de schade niet herstellen die alcoholmisbruik aanricht bij foetussen. ‘Dit is slechts het topje van de ijsberg.’

In het weeshuis in Kazachstan had Cynthia meteen door dat er iets mis was met haar meisje. Door haar manier van communiceren. Haar tengere en kleine lichaamsbouw. Haar zwakke motoriek.
Drie jaar had Cynthia naar dit moment uitgekeken. Ze had de lange adoptieprocedure doorlopen en de voorbereidingscursussen gevolgd. Daarin werd ook het thema ‘special needs’ besproken, adoptiekinderen die extra zorg vragen wegens lichamelijke of mentale beperkingen. Cynthia had aangegeven dat ze liever geen special needs-kindje wilde adopteren.
In Kazachstan zetten de adoptiediensten haar erg onder druk. Ze zag zogezegd spoken. Haar meisje van bijna zes was gezond en normaal. Ze was gescreend en Cynthia zou het medisch dossier mee naar huis krijgen.
‘Adoptie is een emotionele rollercoaster. Als je in zo’n weeshuis staat, tussen al die kinderen zonder ouders, raakt je oordeel vertroebeld. Bovendien wil je op zo’n moment dat kind niet in de steek laten. Je hoopt dat het met veel liefde en goede zorgen zijn ontberingen wel te boven zal komen.’

Enkele maanden later zat Cynthia op het vliegtuig naar België, met haar adoptiedochtertje naast zich en het Russische medisch dossier in haar tas. Thuis werd haar vermoeden bevestigd. Haar dochtertje was zeer impulsief, kende hysterische woedeaanvallen en haar mentale en motorische achterstand ten opzichte van leeftijdsgenoten groeide, in plaats van te verkleinen.
Cynthia liet het dossier vertalen. Daarin stond zwart op wit dat de biologische moeder alcoholverslaafd was. Na extra onderzoek kon ze een naam kleven op de problematiek van haar kind: het Foetaal Alcohol Syndroom, of FAS.
‘Haar hersenen en verschillende lichaamsfuncties zijn onherroepelijk beschadigd door het alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Het was een Zuid-Afrikaanse geneticus die de diagnose stelde. In Zuid-Afrika is FAS een wijdverspreid probleem. Hier is het amper bekend onder artsen en hulpverleners. Kinderen met FAS worden vaak als moeilijk bestempeld, of krijgen de diagnose ADHD. Want aan hun uiterlijk is niet meteen te zien dat ze hersenbeschadigd zijn. Emotioneel en cognitief is mijn dochter maar half zo oud als haar leeftijdsgenoten. Ze telt tot tien met een telraam. En die schade is onherstelbaar. Klassieke opvoedingstechnieken werken daarom niet.’

Nultolerantie
FAS is de meest extreme vorm van wat specialisten het Foetaal Alcohol Spectrum Disorder (FASD) noemen, een glijdende schaal van beperkingen die te wijten zijn aan alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. De aandoening werd voor het eerst beschreven in de jaren zeventig, door Amerikaanse onderzoekers in Indianenreservaten, en Canadezen in Inuit-gemeenschappen. FAS is herkenbaar aan de combinatie van vier criteria. De kinderen hebben een sterk vertraagde groei. Hun moeder gebruikte alcohol tijdens de zwangerschap. Door neurologische afwijkingen zijn ze motorisch, sociaal, emotioneel en cognitief beperkt. En ze vertonen specifieke gezichtsafwijkingen: kleinere schedel, smalle oogspleetjes, lage oren, dunne bovenlip en een afgeplat gootje onder de neus. Door de alcohol zijn de hersenen zelfs fysiek minder ontwikkeld. Vooral de frontale hersenkwabben, waar onder meer het vermogen tot empathie is gelokaliseerd, zijn onvolgroeid, waardoor ook de schedel anders is gevormd.
In de VS zouden 1 à 2 op duizend kinderen met FAS worden geboren, en 3 à 5 met FASD. In Engeland zou het om zevenduizend kinderen met FASD gaan.