Archief

Om de bijdragen rond moeder Kee’s "gasten kunstenaars" af te ronden wordt er geëindigd met de Duitse kunstschilder Temming. Moeder Kee’s kleinzoon, wijlen Ward Jacobs, vertelt over hem in zijn kortveraal “De Cambuus”. In feite gaat het over een "zogezegde" kunstenaar en ook al helemaal niet over een uitgesproken kunstzinnige persoonlijkheid.

Kunstschilder Temming behoort juist voor de aanvang van de eerste wereldoorlog tot de permanente logeergasten van moeder Kee. En iedere dag weer als het weer het toelaat trekt hij met zijn schildersgerief de heide op. Maar wanneer dan de eerste wereldoorlog effectief uitbreekt is Temming plots verdwenen.

Wanneer de Duitse troepen Kalmthout binnen vallen brengen zij een electrische draadversperring aan die Nederland, dat niet deelneemt aan de vijandelijkheden, van België afgrendelt. Deze draadversperring volgt in de Kalmthoutse regio in grote mate de zuidrand van de Kalmthoutse heide, om vervolgens over te schakelen op een traject langsheen de oude turfvaart van de Nol en finaal in Nieuwmoer Kalmthout aan de grenspaal van Hanneke Wiewau te verlaten..

Hierdoor wordt de Kambuus en ook die andere heidewoning, de “Mont Noir”, van Kalmthout dorp afgesloten. De bewoners zijn voor de bevoorrading, maar ook voor hun burgerrechteljke problemen, plots aangewezen op de Hoek of Essen.  Tevens ontstaan daardoor doorheen de heide ook smokkelroutes van Noord naar Zuid. Maar de Duitse bezetter kijkt heel streng toe op de smokkelaars en de electrische draad maakt het deze laatsten niet gemakkelijk. Enkelen schieten er bij het doorkruipen van de draadversperring  zelf hun leven bij in.

Maar al heel vlug duikt kunstschilder Temming weer op en ditmaal als Duits kolonel. Ward Jacobs is dan ook, m.i. terecht, de mening toegedaan geweest dat hij tijdens zijn logementsschap in de Kambuus spion gespeeld heeft en zijn kunstschilderen daarbij maar als dekmantel heeft gebruikt.

Wat er ook van zij, de vriendschap van Temming voor moeder Kee was groot en is onaangeroerd gebleven.. Zo zorgt hij er voor dat op vraag van moeder Kee Belgische soldaten aan de Ijzer via Duitsers brieven kunnen bezorgen aan hun Kalmthoutse familieleden. En zo neemt hij ook smokkelaars, vrienden van moeder Kee, in bescherming.

Met het beëindigen van de oorlog verdwijnt Temming voorgoed uit het Kalmthoutse gezichtsveld. En de Kambuus wordt na de oorlog opnieuw voor enkele  jaren een gegeerd  en geëerd logements- en eethuis, dit tot groot genoegen van moeder Kee. 
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Pöezie+
----------
Soldatenlied (Marcel Coole).
------------------------------------
Wij schuiven aan voor soep en een stuk brood,
En schimpen koppig op de beste vrienden,
Wij slaan de laatste blaren van de linden
En drinken onze rauwe droefheid dood.

Wij liggen zwijgend naar de lucht te staren,
En dromen naast verlaten ploeg en eg,
En slikken moeilijk onze tranen weg
Wanneer de hand zich strekt naar kinderharen.

En 's nachts zijn onze lippen dubbel stom,
Maar plots kan het stro soms naar bloemen geuren,
Tot de trompet de dag komt openscheuren
En in de harten ploft gelijk een bom.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Volgende week 24 november weer een Kalmthouts broodje :
II/25. De keet van moeder Kee / De bezoekers natuurliefhebbers.           Awdoe. 

Wie met ingang van het prille begin ook regelmatige gasten zijn in moeder Kee's Kambuus zijn de natuurliefhebbers van de Vereniging voor Natuur- en Stedeschoon.De Delaunois en de De Lattinos lopen al van bij de opening van moeder Kee's gasthof de deur plat. Als de zon aan het Zenith priemt vinden we ze terug aan de lange tafels van het zuid-oost terras. Als een voorjaarsonweer de heidebezoekers verrast zitten ze lekker binnen in de gelagzaal van de kleinste van de houten keten te nippen aan een Kalmthoutse jenever.

In haar door en door Kempense jovialiteit slaagt moeder Kee er al heel vlug in het hart van de Natuur- en Stedeschoners te winnen. Met de vaat binnen handbereik en de vod altijd in beweging wordt ze zonder het te willen een ingewijde in de problematiek die deze mensen bezig houdt. En zij, heidekind sinds haar prille jeugd, beaamt volledig hun zienswijze.

Ook de niet-onbelangrijke vergaderingen die de mensen van Natuur- en Stedeschoon beleggen met Monumenten en Landschappen ontgaan haar niet.Eigenlijk staat de toekomst van de Kalmthoutse heide centraal in die gesprekken. En op de draaischijf van de 19-de naar de 20-ste eeuw wordt de Kalmthoutse heide belaagd vanuit twee hoeken.

Enerzijds zijn er personen en instanties die de heide willen omvormen tot gecultiveerde landbouwgronden. Ondermeer de Belgische Boerenbond ondersteunt dit streven. Anderzijds zijn er industriëlen en instanties die dezelfde heide willen omvormen tot industrieterreinen en huisvestingsgebieden.

Op een bepaald ogenblik ligt er een voorstel op tafel om van de Kalmthoutse heide 250 ha duinen in het hart van de heide voor classering in aanmerking te nemen. De overige 2000 ha zouden dan gecultiveerd worden. 

Later bestaan er plannen om de Kalmthoutse hoek dwars door de heide met het station van Heide te verbinden langs een aan te leggen steenweg.Ook de Mont Noir, waar een zwembad zou worden voorzien, zou langs deze steenweg met dit station verbonden worden. Tegen al deze plannen komt er vanuit Natuur- en Stedeschoon een sterke reactie.

De vereniging is de mening toegedaan dat de algehele Kalmthoutse heide moet geclasseerd worden voor zijn estetische en wetenschappelijke waarde. Ook onderlijnt de vereniging het sociaal belang van de Kalmthoutse heide als toekomstig natuurpark in de brede Antwerpse regio. 

Vandaag, een eeuw later, kunnen niet alleen de Kalmthoutenaars, maar ook de mensen uit de  brede regio's rond Antwerpen, Bergen-op-Zoom en Breda de natuurliefhebbers van Natuur- en Stedeschoon dankbaar zijn voor hun dan toch in grote mate succesvolle strijd voor het behoud van de Kalmthoutse heide. En ja, een beetje dankbaarheid mag daarbij ook wel uitgaan naar de gastvrouw van de Kambuus, moeder Kee, die deze natuurliefhebbers op moeilijke momenten tegemoet komt met haar hartversterkende Kalmthoutse jenever en ontspannende guitige uitspraken, waaronder heel wat geheimzinnige raadsels en spreekwoorden. Kleinzoon, wijlen Ward Jacobs, liet ons ondermeer het volgende raadsel en volgend spreekwoord van zijn grootmoeder Kee na :

- oud Kalmthouts raadsel : Als ze er zijn dan zijn ze er niet. Als ze er niet zijn, dan zijn ze er wel ( antwoord :  mussen en erwten );
- oud kalmthouts spreekwoord : Als de bloem van de eiken bevroren is, daarachter vriest het niet meer.



Poëzie +
-------------
De Kalmthoutse heide.(Jan Caluwaerts).
-------------------------------------------------
Hoog boven de Kalmthoutse heide rijst,
stap voor stap en vol van welbehagen
die zomerzon van betere dagen.

Door 't groene lover heen van bos en hei
strooit ze mateloos haar vreugdestralen
en ontlokt aan beemd en wei geluiden.

Het ritselen van knaagdieren dichtbij,
't sijpelen van water in d'oude vaart
en heel ver weg lokroepen van vogels.

Maar bovenal door 't spel bevangen
rondom die kruin van d'afgetopte duin
kinderen met kreten als gezangen.

Zo groeit er op die  hei verwondering,
zo bloeit er diep in mij bewondering,
't spiegelbeeld van 't aangename leven.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Volgende zaterdag 1 december weer een Kalmthouts broodje
II/26. De keet van moeder Kee/ De Kambuus en de Kalmthoutse goegemeente.(1)

Ook de Kalmthoutse goegemeente ontbreekt niet op het appel in de Kambuus. Nergens immers smaakt de Kalmthoutse witte jenever zo lekker als bij moeder Kee. En telkens weer wil zij het de wereld kond doen : dat het inderdaad Kalmthoutse en zeker geen Hollandse jenever is.

Wanneer de Kalmthoutse boeren van het dorp of van de Hoek hun plaggen op de heide komen steken  voor de bevoorrading van hun potstal gaat dit meestal gepaard met een omweg langs moeder Kee. En plaggen worden er omzeggens gans het jaar door gestoken, vooral op de nattere heide in het westen van de Kalmthoutse heide. Sommige boeren hebben er zelfs speciaal ten noorden van het domein van Meurisse gronden in eigendom voor aangekocht, de zogenaamde boerenkopen.

Wat zijn nu deze plaggen, of ook nog wel eens "vlaggen" genoemd en waarvoor worden zij gestoken? De zandbodem op de Kalmthoutse heide gaat zich onder invloed van zich langzaam aan vastzettende dwergplantjes van een stuifzandbodem omzetten in een gestructureerde zandbodem. Deze gestructureerde zandbodem bestaat uit vijf lagen : de strooisellaag, de humuslaag, de uitgeloogde zandlaag, de aangereikte humuslaag en de aangereikte ijzerlaag. De twee eerste lagen, de  strooisel- en de humuslaag, worden door de boeren met een speciale schop, de greef, uitgestoken en met paard en kar vervoerd naar hun potstal. De potstal is een stal gebouwd boven een put. Week na week worden deze plaggen in de put gedeponeerd.De schapen en de koeien laten er hun uitwerpselen op vallen. De aldus bekomen mengeling is in die tijd de beste meststof  om de zure zandgronden van de Kempen enigszins vruchtbaar te maken. Telkens bij de aanvang van de lente worden de potstallen uitgemest en de mest over de akkers verspreid. Op het einde van de Winter staan de dieren in de potstal dan ook met hun hoofd tegen de zoldering van de stal en na de lenteuitvoer van de mest met hun poten onderaan in de put.

Naast de Kalmthoutse boeren zijn ook de lokale postboden regelmatig te gast in de Kambuus. Peerke Van Eekelen van de Bessemhei en Fons Ansoms van ’t Aloude Dorp brengen regelmatig de post, maar hangen ook regelmatig aan de toog in de Kambuus .Tenminste buiten het natte seizoen, want in dat natte seizoen is de weg van het scoutslokaal in de Korte Heuvelstraat naar de Kambuus dikwijls ondergeregend en niet te berijden met de fiets. 

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Poëzie +
--------------
Boerengebed (FelixTimmermans)
-----------------------------------------

't Kruis staat eenzaam op de velden,
door mijn zware boerenhand
uitgesneden en gebeeldhouwd
en godvruchtig neergepland.

Jezus is voor ons gestorven
en misschien ook voor mijn veld. 
Al onz' haren en de sterren
ook het zaad heeft Hij geteld.

Heer, laat ons elkander helpen,
Gij, die 't stroo niet hebt miskend,
geef mij't zaad, ik geef de tarwe
voor Uw heilig Sacrament. 

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Volgende week zaterdag 8 december weer een Kalmthouts broodje :
II/27. De keet van moeder Kee / De Kambuus en de Kalmthoutse goegemeente (2).
Awdoe.

Dat in de tijd van Moeder Kee de konijntjes ongetwijfeld de koningen zijn van het Kalmthoutse duinenlandschap hebben we reeds kunnen vaststellen.En waar konijnen zijn, zijn ook jagers, stropers en boswachters.

Ward Jacobs somt de voornaamste onder hen op in zijn kortverhaal “De Cambuus”.

Bij de jagers valt het op dat, in tegenstelling tot de meeste omringende gemeenten , de kasteelheren , zoals ze uit de middeleeuwen tot ons zijn gekomen, in Kalmthout totaal ontbreken. Dat komt ervan als een heerlijkheid , zoals die van Kalmhout-Essen-Oost-Huybergen tot op het einde van het ancien regime een abt als heer hebben gehad. Op de Kalmthoutse heide gaat het dan ook om industriëlen en rijke aandeelhouders die de jagersclub samenstellen.Zo gaat het om gekende namen als Meurisse van de Putse muur, Martougin van de Mont Noire, Bosmans van de Markgraaf, Strijbos van Belgrano, enz… . Ofwel hebben deze heren in Kalmthout een riant buitenverblijf in het groen neergepoot, ofwel hebben ze dit doorheen de tijd al omgevormd tot een vaste residentie.

Voor hun drijvers doen zij beroep op jonge kerels uit het dorp. Door op deze jonge kerels beroep te doen , ontgaat het “les bourgeois gentilhommes” dat ze in feite de kat bij de melk zetten . In het arme Vlaanderen van weleer en zeker ook in de Kempen kunnen de gezinnen van keuterboerkes, de heikneuters zoals men ze hier noemt, af en toe een lekker wild konijntje op tafel gebruiken.

De jonge snaken groeien dan ook op tot volwassen stropers. . Jonge mannen uit de Bezemheide en de Acht Zaligheden nemen daarbij het voortouw. Maar ook uit Putte komen er heel wat wildstropers naar de Kalmthoutse heide afgezakt. De Kalmthoutse volksmond voorziet deze wildstropers van de meest lyrische bijnamen, waarvan sommigen door Ward Jacobs zijn opgetekend : Mees de Posser, Rik van Pol de Wouter, Fedelleke, den Turk,de Mergo, de Natus  ... .Velen onder hen groeien daarbij ook uit tot doortrapte smokkelaars.Uiteraard kunnen deze wildstropers en alles wat erbij hoort ook met jachtgeweren schieten. Moeder Kee’s gasten gebruiken nochtans bij voorkeur graag klemmen.

Tussen de jager en de stroper nestelt zich dan gebruikelijk de boswachter.Een beroemde boswachtersnnaam op de Kalmthoutse heide in de tijd van moeder Kee is ongetwijfeld die van Peer De Bondt. Zoals de meeste van zijn lotgenoten in de Noorderkempen is hij niet alleen boswachter , maar ook schaapsherder. Het hoeft niet gezegd dat er in de Kambuus ook af en toe  een wild konijn op het menu staat, volgens moeder Kee een geturfd konijn.  Uiteraard!


poëzie +
----------
Herfst (Felix Timmermans).
-----------------------------------

De herfst blaast op den hoorn
en 't wierookt in het hout,
de vruchten gloren.
De stilten weven gobelijnen
van gouddraad over 't woud,
met reeën die verbaasd verschijnen
uit varens en frambozenhout
en sierlijk weer verdwijnen... .
De schoonheid droomt van boom tot boom,
doch alle schoonheid is slechts droom,
maar gij zijt d'eeuwigheid!
Heb dank dat gij mijn weemoed wijdt
en zegen ook mijn vruchten.
Een ganzendriehoek in de luchten:
nu komt de wintertijd.
Ik hoor U door mijn hart en door de rieten zuchten.
Ik ben bereid.

Actua +
-----------
Op Zaterdag 22 december e.k. brengt ons Kalmthouts gemengd koor AIDOMEN om 20u.30 in de parochiekerk van Achterbroek zijn jaarlijks gesmaakt kerstconcert. John Rutter, Chritopher Wigginsen en menig Vlaams componist  staan op het programma. Dwarsfluit, hobo, fagot en klarinet ontbreken niet op het appel. Kassa 10 E., vvk 8 E.(O3/6668291), - 16 j. : gratis.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Volgende zaterdag 15 december weer een Kalmthouts broodje :
II/28. De keet van moeder Kee / Afscheid van de Kambuus.
Dit wordt het laatste Kalmthouts broodje in deze reeks II/ De keet van moeder Kee. Voor daarna is er nog geen nieuwe reeks Kalmthoutse broodjes in voorbereiding.                  Awdoe.

Na de eerste wereldoorlog, in de twintiger jaren, waait er een nieuwe wind over de Kambuus.

Moeder Kee’s kleinkinderen die er verblijven  worden groter en de lagere school wenkt. In die tijd betekent dit voor de Kambuuskinderen dat zij iedere dag, doorheen een natte heide, langsheen de Zwarte Heuvel naar de gemeentelijke dorpsschool aldaar moeten wandelen.

Anderzijds breidt.de haven haar industriële invloed uit over het land van Kempen en Polder. En inwonende schoonzoon en toeverlaat Sus Jacobs wil ook een centje bijverdienen met zulke havenactiviteit. Hij moet zich daarom al heel vroeg in de morgen door dezelfde natte heide naar het station van Kalmthout begeven.

Deze situatie wordt onhoudbaar voor Sus Jacobs en zijn Marie. En de onvermijdelijke , enig mogelijke, beslissing valt : de Kambuus wordt verlaten.   Sus Jacobs en Marie Schmitz kopen een huis op de Heuvel, op de hoek met de Nieuw Dreef, en moeder Kee volgt dochter Marie en schoonzoon Sus naar het nieuwe verblijf.

Op het ogenblik dat moeder Kee de Kambuus verlaat heeft zij de drempel betreden van de zestig jarige leeftijd. Op de Heuvel zal zij nog 17 gelukkige jaren met de kleinkinderen en Marie en Sus doorbrengen.

Wanneer de familie de Keet verlaat vervalt voor goed de verblijfsvergunning die hen door de gemeentelijke notabelen  is toegekend geweest. En iedere boer van de Heuvel kan wel een stevige met teer ingesmeerde plank of een steen van de fundering van de Kambuuskeet gebruiken. Al heel vlug blijft alleen de Kambuussite zonder Kambuus over.

Het verdwijnen van de Kambuus heeft in eerste instantie gevolgen voor de heidetoeristen, die er hun erkenningspunt, hun schuilplaats en hun gasthof  op de heide mee verliezen. Wat natuurlijk niet wil zeggen dat er geen toeristen meer op de heide gaan wandelen. De uitbouw van het hotelwezen, vooral in Heide, het ontstaan van buitenverblijven, die langzaam in de tijd ook vaste residenties zullen worden voor metropolitane inwijkelingen, zorgen hiervoor. Maar toch, bij de oude getrouwen onder de wandelaars, wordt het verlies van moeder Kee en haar gasthof scherp aangevoeld en voor de Kalmthoutse plaggers en neringdoeners is het alsof de wereld vergaat.

En ook voor moeder Kee is het verlies van de Kambuus moeilijk door te slikken.. Voor zolang zij dat nog zelf kan blijft ze de Kambuussite met  haar familie bezoeken., maar wanneer dat niet meer kan moeten dezelfde familieleden, telkens zij richting Kambuussite zijn geweest, haar in ’t lang en in ’t breed uitleggen hoe het staat met die of die boom en of er veel konijntjes rondlopen dat jaar en noem maar op.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

(Mededeling)

Ter gelegenheid van de herdenking van W.O I verschijnt met ingang van heden tijdens de maanden augustus, september en oktober iedere week op zaterdag een aflevering van deze nieuwe reeks.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 (Inleiding)

Op 4 augustus 1914 dringt het Duitse leger België binnen om in een cirkelbeweging aartsvijand Frankrijk ook vanuit het noorden te kunnen aanvallen.

Het Belgische leger dat hardnekkig weerstand biedt, wordt teruggedrongen tot aan de Ijzer. In de loopgrachten van de Westhoek zal nog lang en hevig gevochten worden. ( Lees hierover o.m. het boeiende oorlogsdagboek "Kalmthout aan de Ijzer" van onze Kalmthoutse Nieuwmoerse soldaat tijdens W.O.I , Louis Van Loon, die enkele ouderen onder ons nog persoonlijk hebben gekend.)

Deze schending van de Belgische neutraliteit door de Duitsers sleurt ons land ongewild mede in wat uitgroeit tot de " eerste wereldoorlog ", een oorlog waaraan voor het eerst in de geschiedenis omzeggens landen uit alle werelddelen zullen deelnemen. In die nu toch lang vervlogen tijd spreken zij die ons voorafgingen dan ook over " de Groote Oorlog".

Wordt er in de loopgrachten van de Westhoek hevig gestreden, dan ontstaan er voor de Duitse bezetter ook al heel vlug bijkomende problemen langs de grens tussen het bezette België en het neutrale Nederland.

Zo maken de Duitsers zich grote zorgen over de inhoud van brieven die langs de Belgische noordergrens via Nederland en eventueel ook Engeland naar de Westhoek of het noorden van Frankrijk worden getransporteerd. Het kan daarnaast ook over brieven gaan die in omgekeerde richting vanuit de Westhoek langs hetzelfde traject worden verstuurd naar het bezette België.

Zo komen zij er ook achter dat jonge Belgische vrijwilligers de Belgisch/Nederlandse grens oversteken om langs eenzelfde weg hun landgenoten in de Westhoek te gaan versterken.  

En uiteraard zijn ze in bijkomende orde ook bekommerd over de talrijke smokkel- en overzetroutes die langs de Belgisch/Nederlandse grens, om welke redenen ook, ontstaan. De Duitsers beseffen maar al te goed dat mogelijk verborgen kantjes , met voor hen ernstige gevolgen, aanwezig kunnen zijn.

In de lente van 1915 pakt de Duitse bezetter deze problematiek aan door het tot stand brengen van een elektrische draadversperring die loopt van Knokke aan zee in het noordwesten tot Vaals aan het drielandenpunt, achteraan de Voerstreek, in het noordoosten. In de volksmond wordt deze draad "de doodendraad" genoemd.

Wel volgt deze elektrische draadversperring niet volledig alle uitsprongen van een soms grillige Belgisch/Nederlandse grens.Om draad uit te sparen en een militair toezicht op verboden overgangen aan de draad zo rationeel mogelijk te houden wordt gestreefd naar een afgrendeling die geen rekening houdt met al te grote grensuitsprongen. Hierdoor komen sommige gehuchten, ja zelfs algehele gemeenten, achter de draad te liggen, hetgeen wel niet belet dat de Duitsers in die betrokken gebieden ook toezicht houden.

Zo komen bij ons in Kalmthout de Hoek, een groot deel van de kalmthoutse heide en Nieuwmoer achter de draadafspanning te liggen. En ook onze Kalmthoutse zustergemeente Essen wordt alzo afgezonderd. Waterlopen, onbewoonde natuurlandschappen, afgezonderde leefgemeenschappen en administratieve grenzen zijn in hoofde van de Duitse bezetter medebepalend geweest voor een aldus gecorrigeerde grensafsluiting. 

Poezie +

(uit) "De moeder en de zonen" van Anton van Wilderode. (1)

De moeder :

Het huis is groot zonder zonen.

Het dak bewaart hun jeugd, het puin van kinderspelen , de balast van de leerjaren.

De kamer staat vol lege stoelen . Er zijn altijd borden te veel.

De deuren staan open naar het nieuws van de wereld, naar de angst .

Brieven zijn witte onheilvogels die plotseling binnen fladderen.

Mijn ogen gaan op de vlucht door het raam .

Maar ook in de notelaars hebben zij als kinderen geklommen. Overal zijn hun sporen.

...........   ( vervolgt) .  

actua +:     Ons Kalmthouts gemeentebestuur heeft het plan opgevat om, in samenwerking met de gemeente Essen, het boek "Kalmthout aan de Ijzer" van Louis Van Loon heruit te geven. Voorinschrijvingen zijn nog steeds mogelijk tot 31 augustus bij de gemeentelijke cultuurdienst. 

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Volgende zaterdag 23 augustus weer een Kalmthouts broodje :

III/2. "De doodendraad"/Onderwerp en bronnen.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Over het wat, het waar, het waarom en het hoe van de elektrische draadversperring zijn doorheen de tijd al heel wat artikels verschenen, zo ook in ons Kalmthouts heemkundig tijdschrift "Calmpthoutania".

In deze bijdrage willen wij speciaal meer concreet ingaan op de vraag waar de draad op Kalmthouts grondgebied juist heeft gelopen? Al is ook hierover reeds heel wat geschreven, dan zijn die bijdragen toch niet altijd gelijklopend of spreken ze elkaar zelfs tegen. Het is dan ook niet evident, anno 2014, honderd jaar na de aanvang van de eerste wereldoorlog, het juiste tracé van de elektrische draadversperring op Kalmthouts grondgebied nog met 100% zekerheid weer te geven.

Rechtstreekse getuigen, die nog met volledige kennis van zaken kunnen spreken, zijn niet langer aanwezig en de beschikbare geschreven historische bronnen zijn inderdaad niet altijd duidelijk of eenvormig.

Vergeten wij daarbij ook niet dat het Kalmthoutse landschap in die honderd jaar ook, langzaam maar zeker belangrijke wijzigingen heeft ondergaan, o.m. in functie van een evolutie van een zuiver landelijke naar een gedeeltelijk, maar niet onbelangrijke, periferische bestemming.

In een poging om het tracé van de "doodendraad" op Kalmthouts grondgebied nog eens op een valabele wijze uit de doeken te doen wil deze bijdrage  uitdrukkelijk refereren naar drie brongegevens. Voor alles is er het artikel van wijlen Aloïs Ribbens dat onder de titel "1915-De elektrische draadversperring te Kalmthout" in 1965 is verschenen in het nummer 2 van de 17-de jaargang  van het Kalmthouts heemkundig tijdschrift Calmpthoutania. Vervolgens is er een door de Duitsers tijdens de oorlog bewerkte legerkaart uit 1910 die professor Alex Vanneste, hoogleraar aan de Antwerpse universiteit, in het jaar 2000 heeft gepubliceerd in het nummer 4 van de 54-ste jaargang van het Tijdschrift van Dexia Bank. Tenslotte zijn er de uitspraken van enkele oudere Kalmthoutenaars.

De heer Ribbens zelf geboren in 1902, heeft in de Boonsstraat in Kalmthout grwoond niet ver van de rand van het natuurreservaat waar de "doodendraad" is voorbij gekomen. Als heemkundige is hij een onderlegd man geweest. Hij draagt daarvoor zelfs de uitdrukkelijke felicitaties mee van de in Kalmthout zeer gewaardeerde heemkundige voortrekker, wijlen meester Vorsselmans, die hem trouwens bij het uitschrijven van het artikel met raad en daad heeft bijgestaan op basis van zijn eigen studiewerk terzake. Toen hij in 1965 het bewuste artikel heeft geschreven is het de heer Ribbens daarenboven ongetwijfeld nog mogelijk geweest daaromtrent nog andere Kalmthoutenaars te ondervragen, die de eerste wereldoorlog persoonlijk bewust hebben meegemaakt.

Professor Alex Vanneste heeft zich doorheen de tijd, omzeggens bij wijze van hobby, opgeworpen als één van de meest wetenschappelijk onderlegde kenners van de eerste wereldoorlog in onze kontrijen. Niet onbelangrijk is daarbij ook aan te stippen dat in zijn bijhorende commentaren over de elektrische draadversperring o.m. ook wordt verduidelijkt dat "de draadversperring er niet enkel op diverse plaatsen maar zelfs periode na periode anders kon uitzien".

Het valt op dat onder de oudere Kalmthoutenaars het vooral de Nieuwmoerenaars zijn die als ze het over de "doodendraad" hebben, graag naar voor komen met die inleidende slagzin "Mijn vader heeft gezegd... ", om alzo met volle overtuiging te refereren naar uitspraken van hun overleden vader.

Poëzie +

(uit) De Moeder en de zonen van Anton van Wilderode (2)

...................

(vervolg)

De eerste zoon :

Ik schrijf je mijn eerste brief, moeder.

Dat is vreemd : naar moeder schrijft men niet, die is altijd bij je.

Zo wàs het.

Je weet dat iedereen hier altijd met leugens begint :

alles is goed - de oorlog duurt maar kort - wij zullen spoedig weer thuis zijn.

Je voelt wat ik verzwijg, wat te moeilijk is voor woorden :

de thuis

alles wat onafscheidelijk met jou verbonden was maar wat wij niet wisten,

toen.

Wij wisten alles te laat.

Thuis bloeien de geraniums. Het gras is er anders.

De eerste Herfst zonder jou,

moeder.

.......................

(vervolgt)

Actua +

Groenland Kalmthout voegt een nieuwe parel toe aan zijn kroon. Het gras-en boompjesplein aan het winkelcentrum De Beek wordt heringericht als een heus parkje. En daar blijft het niet bij.  Kalmthoutse kinderen en hun ouders moeten niet alleen kunnen genieten van een deugddoende natuur maar ook van een uitgeruste speeltuin die de jongeren ontspanning en beweging brengt.  Van de gelegenheid zal ook gebruik gemaakt worden om de aanpalende parkruimten bij te sturen.Op 25 september starten de werken.

 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 Volgende week Zaterdag 30 augustus weer een Kalmthouts broodje :

III/3."De doodendraad"/ Een draadversperring.

Alvorens verder in te gaan op "Het tracé van de doodendraad op Kalmthouts grondgebied" is het toch nuttig vooraf nog enkele toelichtingen rond de draadversperring uit de doeken te doen.

Voor de opbouw van de elektrische draadversperring worden er om de 3 à 4 meter vertikaal palen geplaatst van +/- 2 meter hoog. Op deze palen worden er alle 20/30 cm. witte isolatoren aangebracht. Aan deze isolatoren worden van paal tot paal horizontaal lopende dikke koper- of ijzerdraden vastgehecht, die meestal aangevuld worden met bijkomende verticaal of van boven naar beneden schuinlopende draden.

De draden ontvangen electriciteit via een draad die als stroomgeleider gehecht is aan hogere palen die om de 50 meter zijn ingezet. Langs deze stroomgeleider probeert men telkens een spanning van 2000 volt op de draden te krijgen. Kalmthout behoort voor deze electriciteitstoevoer tot de transformatorengroep Merksem/Kapellen. Ook een telefoondraad ontbreekt niet in het geheel.

De Duitsers brengen langs de draadversperring schakelhuisjes aan met apparatuur om de stroom op de gewenste wijze over te brengen. Deze schakelhuizen zijn houten barakken die in bijkomende orde ook schuilplaatsen voorzien voor de Duitse opzichters. 

De aldus aangebrachte draden worden langs beide zijden nog afgeschermd door lagere niet geladen bijkomende draadafspanningen. Er ontstaan aldus brede gangen waarbinnen de burgers zich niet mogen begeven en langswaar de Duitse Uhlanen zich ,eventueel met paard en/of kar,  kunnen verplaatsen.

Bij de inleiding hebben we reeds gesteld dat de elektrische draadafspanning niet volledig met de grens samenloopt. Voegen wij hier nog aan toe dat deze draadversperring ook niet verward mag worden met de gewone pindraad die legermanschappen van het neutrale Nederland als tegenreactie langs hun kant van de grens hebben aangebracht, zoals dit bvb. het geval is geweest in de Maatjes tussen Achtmaal en Nieuwmoer.

Een aldus ontstane tweevoudige draadafspanning heeft wel Nieuwmoer, de Hoek en zustergemeente Essen op die wijze als het ware volledig van de buitenwereld afgesloten. Op Nieuwmoer en in Essen is dan ook het gezegde gegroeid dat ze "in een kiekeskot leven".

Om in 't geniep over de elektrische draadversperring te kunnen komen kan men wel beroep doen op "passeurs", die de mensen op vakkundige wijze overzetten door het gebruik van bodemloze tonnen of andere doorkruip materialen, zoals een opvouwbaar houten raam. Zelfs Duitse soldaten verlenen hieraan al heel vlug uit eigenbelang stiekem hun medewerking. Een appeltje voor de dorst is in die barre oorlogstijd immers ook voor hen altijd welgekomen.

Gekende "passeurs"-namen in Kalmthout zijn o.m. die van de Kennessen, de Van Oersen, de De Schrijvers en de Baelemansen.

Wel dient gezegd dat de vlucht naar Nederland vooral bij de aanvang van de Duitse invasie heeft plaats gevonden. De vluchtwegen lopen bij ons daarbij in eerste instantie vooral naar Huybergen, Roosendaal en Nispen en vervolgens verder door naar Bergen-op-Zoom en Breda. En het dient onderlijnd dat de Noord-Brabantse solidariteit t.o.v.onze mensen ontroerend door verwees naar dat nog steeds aanwezige samenhorigheidsgevoel uit die lang vervlogen tijden van het vroegere " edele Brabant were di".

Voor nog andere bijkomende gegevens verwijzen we graag door naar de bijdragen die daaromtrent verschenen zijn in onze regionale heemkundige tijdschriften "Calmpthoutania" (Kalmthout) en "De Spyker" (Essen). Deze bijdrage gaat dan verder in op het traject van de "doodendraad" op Kalmthouts grondgebied, meer bepaald van West naar Oost (zoals met de stroomtoevoer voor de transformatoerengroep Merksem/Kapellen). 

Poësie +

(uit) De moeder en de zonen van Anton van Wilderode. (3)

.................

De moeder :

Iedere brief is een stap die voor de deur stil houdt,

een behoedzaam gefluisterd overleg.

Een aarzeling van vreugde, een verdriet dat men wil verdagen minuten lang.

Kom binnen, zeg het maar, ik moet het dragen,

mijn nachtelijk pantser, mijn slapeloos verdriet.

De tweede zoon :

Ik weet wat je doet moeder van uur tot uur.

Ik heb teveel tijd voor de herinnerig en mijn geheugen heeft alles feiloos gefotografeerd.

Als ik mijn ogen dicht doe ben ik thuis dicht bij jou.

Ik moet niets meer zeggen.

Jij weet alles, net als vroeger. 

.......................

(vervolgt)

Actua +

Nu de grote vacantie ten einde loopt start Digidak ook in onze Kalmthoutse gemeente opnieuw zijn initiatiecursussen in de computerkunde. Inschrijvingen zijn mogelijk in de jeugdbibliotheek van Nieuwmoer op dinsdag 9 september e.k. van 10 u. tot 11u.30 en in het dienstencentrum De Groten Uitleg op het Kerkeneind op maandag 15 september e.k. van 10u.30 tot 12 u. en op Donderdag 18 september e.k. van 19u. tot 20 u. O.m. voor een grote groep van senioren is de digitale initiatie van Digidak, met de medewerking van talrijke wrijwilligers , in onze gemeente niet te versmaden..  

.........................................................................................................................................................

Volgende zaterdag 6 september weer een Kalmthouts broodje :

 III/4. "De doodendraad"/Vanuit Putte-Kapellen.

Vanuit Putte-Kapellen overschrijdt de "doodendraad"de Kalmthoutse gemeentegrens langs de Driehoeven (Grensstraat langs de zijde van Kapellen) om er onder grenspaal nr.254, aan de puntige inham van Nederlands Putte, evenwijdig met de Putse steenweg verder te lopen.

Hij verlaat er voorgoed het Putse polderlandschap voor het duinenlandschap van de Kalmthoutse heide . Daarbij betreedt hij de Kempense landrug, dat scheidingsvlak tussen het Schelde- en Maasbekken, die er zich verheft op een hoogte van 20 meter boven de zeespiegel om verder door langzaam van West naar Oost af te hellen.

De zanderige bodem wordt er gedragen door de in de ondergrond reeds op 1 meter diep priemende kleien van de Kempen. Deze kleilaag is dermate robuust en kleverig dat zij omzeggens onaantastbaar is.  

Hoogteligging en kleverige ondiepe kleiondergrond beletten dat er natuurlijke waterwegen tot stand komen. De enige natuurlijke watertoevoer komt er dan ook vanuit de lucht : regenwater. Dit neervallende water infiltreert slechts heel langzaam tussen de kleilenzen door. Van een natuurlijke waterstromingsafvoer kan nauwelijks gesproken worden. 

Een onvermijdelijke veenvorming en een daarna door de mens "om den brode" uitgevoerde ontvening zijn er het gevolg van. De ontvening heeft vervolgens wel aanleiding gegeven tot het ontstaan van vennen. Om het overtollige water te kunnen afvoeren heeft de mens dan finaal de vennen met elkaar verbonden door afwateringsgrachten.  

In de onmiddelijke omgeving van de Driehoeven zijn er aldus enkele kleinere vennen ontstaan zoals het Visserijke en het Middelven die door de grachten langs de Visserijdreef en de Middeldreef met elkaar verbonden worden en waardoor het water gedeelteljk is kunnen afgeleid worden naar de Middelbeek in Kapellen.

Het lagere centrale landschap aan de gemeentegrens noordwaarts de Putse steenweg is er sinds de belle-époque langsheen de vennen en afwateringsgrachten met hun drassige oevers uitgegroeid tot een aaneenschakeling van weiden en bossen met een gemengde begroeiing van naald- en loofbomen. Enkele boerderijtjes en later ook enkele burgerwonngen hebben er zich doorheen de tijd neergezet. 

Boven en onder deze centrale zandpan ogen in het noorden, op Nederlands grondgebied, de duincomplexen van de Molen- en de Hoge berg en in het zuiden aan de andere kant van de Putse steenweg de vooruitgeschoven duinen van de Geuzenbak.

Over de naamgeving van die Geuzenbak bestaat onduidelijkheid. De betrokken gronden zouden oorspronkelijk deel uitgemaakt hebben van het landdomein de Driehoeven aan de overzijde (vandaar de straatnaam), van oudsher private eigendom.Volgens de verhalen zouden er geuzen verbleven hebben die tijdens de godsdienstoorlogen naar Nederland zijn gevlucht.

Door de verkoop van gemene gronden in de belle-époque is er in de Geuzenbak, tussen de Canadezenlaan (voorheen de Heikantstraat) en de Max Temmermanlaan (voorheen de Keienhoflaan) rond 1906 een verkaveling ontstaan met zo maar 76 kavels. Kenmerkend voor de huizen van deze verkaveling is dat ze op de één of andere wijze ingekapseld zitten in het duinenzand. Dit is ook het geval met het in Antwerpen goed gekend Melkhuisje dat na de eerste wereldoorlog in de periode van 1920 tot 1930 eigendom is geweest van Geert Pijnenborg (pseudoniem voor Geert Grüb), ooit kunstrecensent voor de Nederlands Rotterdamse Courant en die heel goed bevriend is geweest met de Antwerpse burgemeester Camiel Huysmans en de gekende dichteres Alice Nahon, die meermaals het Melkhuisje hebben bezocht.

Vermelden we nog dat de Geuzenbak tijdens de belle-époque de reputatie verworven heeft van "het kleine Zwitserland". De lievelingswandeling van de Antwerpse burgerij liep er door. En aan de voet vestigden zich langsheen de gemeentegrens doorheen de tijd de exclusieve toeristentavernes "De Groene Wandeling " en de "Kar". 

Om dit hoofdstuk af te sluiten moeten wij nog vermelden dat aan de Driehoeven in 1917 aan de "doodendraad "de broertjes 't Seyen, respectievelijk 11 en 13 jaar, het leven hebben gelaten. De juiste oorzaak is niet gekend, maar een nog bestaand beeld toont aan hoe verschrikkelijk onmenselijk de elektrokutie voor de kindjes moet zijn geweest.

Poëzie +

(uit) De moeder en de zonen van Anton Van Wilderode (4)

....................

De moeder :

Alles is voorbij.

De kinderziekten, de koortsen, de onredelijke angst voor de kou,

het diepe water, de hoge kerseboom.

De kleine wonden van messen en glas,

de wilde jongensspelen.

Hij is heelhuids groot geworden voor een gevaar dat ik niet kende,

waartegen ik hem niet kon beschermen.

Nooit meer en nooit meer.

Alles zal gelijk blijven, de sneeuw, het gras, het dorp vol vogels.

De avonden zullen langer worden en onvermijdelijk.

Ik zal met hem spreken

met de lieve jongen, de knaap die wegging voor een maand van vuur.

De derde zoon :

Luister niet moeder.

Sluit de deur voor alle nieuws, voor alle brieven.

Bid voor ons moeder,

nu en in het uur van onze dood amen.

.......................

(vervolgt)

Actua +:

- Heden Zaterdag 6 september zet ons Kalmthouts Dienstencentrum "De Grote Uitleg" , Kerkeneind 20, o.m. een oase van rust voor onze senioren, van 13u.30 tot 16u.30 voor iedereen de wijdse deuren open. Zij die beter kennis willen maken met de dienstverlening, de werking en de medewerkers worden er o.m. ook vergast op heel wat culturele voorstellingen.

- Morgen Zondag organiseren onze Kalmthoutenaars van "Achter het Broek" van 10 tot 15 u. op de speelplaats van De Linde en aan de sporthal langs de Brasschaatse steenweg opnieuw hun dorpsmarkt. De manifestatie wordt opgefleurd met heel wat creatieve nevenactiviteiten.

.........................................................................................................................................................

Volgende zaterdag 13 september weer een Kalmthouts broodje :

III/5."De doodendraad"/Ten zuiden van de Putse Moer.

..........................................................................................

Bij het verder doorschuiven langs de Putse steenweg (voorheen de Klinkaard geheten) binnen een straal van ongeveer 50 meter, doorloopt de "doodendraad" het landschap ten zuiden van de Putse Moer, één van de grootste moervennen van de Kalmthoutse heide.

Waar de hoofddreef naar het landhuis van Van Thillo ( voorheen het kasteel van Meurisse) aanvangt, rechtover het Keienhof, komt de elektrische draad toe in wat vandaag het Nieuwe gemeentebos is. Hier moet echter onmiddelijk aan toegevoegd worden dat dit Nieuwe Gemeentebos met zijn zwarte Corsicaanse dennen en zijn meer gestructureerde dreven pas in 1953 het levenslicht heeft gezien.

Voorbij het aldaar aanwezige Boerenven kruist de "doodendraad" vervolgens "De Duitse weg" , die grote invalsweg naar het hartje van de Kalmthoutse heide.

Ten zuiden van de Putse moer neemt het aangestoven dekzand toe. Opstekende zandbulten en drassige greppels gaan er elkaar afwisselen. In de Herfst en de Winter staan stukken lager gelegen gebied onder water, maar in de zomer verdwijnt de drassigheid. Dopheide en struikheide, maar ook bosschages, wisselen er elkaar af.  

Bij de aanvang van de 20-ste eeuw is dit gebied tot aan de oevers van de Putse Moer en aan de overkant van de Putse steenweg op de Withoefse heide nog een sterk gevarieerd heidelandschap, met trouwens ook bomenrijen van vooral vliegdennen en berken. Wel worden deze bomen door de Kalmthoutenaars regelmatig gehakt voor het aanmaken van landbouwersalaam. Tijdens de eerste wereldoorlog kunnen de Duitsers deze bomen trouwens ook heel goed gebruiken.

Het aangehaalde Keienhof is vandaag een vooral door zakenmensen druk bezocht restaurant, maar is in 1914 opgetrokken als een riante buitenwoning voor de Joodse diamantair Mozes Tolkowski.

Na hun inval hebben de Duitsers het Keienhof ingenomen om soldaten te herbergen die belast zijn met de bewaking van de "doodendraad".

Het Boerenven waarvan sprake, is een zandven waar de inwoners van Kalmthout - Kerkeneind langs de Kijk-uitstraat nog tot in het begin van de twintigste eeuw langs de oevers zand komen steken, dit in het ven wit wassen en het vervolgens gebruiken voor het reinigen van hun hoevevloeren.

In de omgeving van het boerenven en de aanzet van de hoofddreef naar het landhuis van Van Thillo komt men langsheen de Putse steenweg tijdens de eerste wereldoorlog ook het eerste schakelhuisje (zie voorheen) en de eerste van de toegelaten doorgangen voor militairen op Kalmthouts grondgebied tegen. (Burgers kunnen in Kalmthout de draad alleen maar passeren langs één doorgang : de Gageltjes op de Zilveren Hoek, zoals we nog zullen zien.)

De Duitse weg heeft zijn naam meegekregen vanuit de tweede wereldoorlog. Oorspronkelijk een zandweg is hij achteraf verhard geworden met aangevoerd steengruis vanuit de dorpen rond Antwerpen die tijdens die tweede wereldoorlog het slachtoffer zijn geworden van hevige luchtbombardementen (zoals Mortsel bijvoorbeeld). 

Langsheen de Duitse weg loopt op het einde van de 19-de eeuw nog het aftakkingsspoor voor de afvoer van het duinenzand van de afgegraven Vossenbergen. Het afgevoerde zand moet dienen om in Antwerpen spoorwegbermen aan te leggen tussen Antwerpen centraal en Zurenborg.

Het aftakkingsspoor volgt vanaf (eerst) het Muggepiske / (daarna) de omgeving van de Kambuusduinen de Duitse weg, de weg door de Withoefse heide en vervolgens de Guido Gezellelaan om uit te monden in de buurt van het station van Heide.  

Zo'n 200 man nemen aan de zandafvoering deel.Voor hen zijn er op de heide houten keten opgericht waar ze kost en inwoon krijgen. Eén van de barakken wordt bij een toenemend toerisme omgebouwd tot een logements- en eethuis voor toeristen : de beroemde Cambuus van moeder Kee.Vooral natuurliefhebbers en kunstenaars maken er gebruik van. Maar ook onze Kalmthoutse landbouwers gaan er graag hun Kalmthoutse jenever degusteren.De keet van moeder Kee is pas in 1920 afgebroken. 

 In 1914 begint aan de Duitse weg ook de aanzet van het smalspoor naar de "Mont Noir", het landgoed van de Duitse jood Bernsohn. De aanvang van de eerste wereldoorlog heeft echter een einde gesteld aan een verdere exploitatie ervan.

In de tweede wereldoorlog hebben de Duitsers eveneens getracht er een spoor aan te brengen naar hun verzamelplaats in de Hazenduinen. Verder dan de langs de Duitse weg neergelegde molensteen zijn ze toen echter niet gegraakt.

Vermelden we tenslotte nog dat op 10 juli 1917 Mevrouw Rosalie De Coster er aan de draad overlijdt.

Poëzie + :

(uit) De moeder en de zonen van Anton Van Wilderode. (5)

.................

De tweede zoon :

Bid voor ons moeder

nu en in het uur van onze dood.

De moeder :

Ik zet de deur op een kier.

Zij kunnen thuiskomen.

Ik zal wakker worden van hun stap, de stap van een man, een soldatenstap,

De straat ligt leeg tot haar bocht van bomen.

De mensen zijn viendelijk medelijdend.

Ik heb alle avonden voor mijn verdriet, alle nachten.

Ik moet moedig zijn voor de terugkerenden.

Ik wil geen brieven meer krijgen, ik wil niemand meer verliezen

Ik zal wakker blijven en wachten, een leven lang.

(einde). 

Actua + :

Op 19, 20 en 21 september eerstkomende staat de Nieuwmoerse dorpsgemeenschap weer volop in de kijker met haar Maatjesfeesten, die omgedoopt worden tot septemberfeesten. Van Quizavond, alover gezinsfietstochten tot kinderkermis, visprijskamp, een tractortocht en nog veel meer staan op het programma. En naturlijk niet te vergeten : lekker eten. Het volledige programma vindt U volgende week terug In de "Koopjesgids". Nieuwmoer verwacht ons !

.....................................................................................................................................................

Volgende week zaterdag 20 september weer een Kalmthouts broodje :

III/6."De doodendraad"/Langsheen de Buizenweg".

Awdoe!