mijn blik op de wereld vanaf 60 Welkom op mijn blog, mijn eigen website en dank voor je bezoek. Ik hoop dat je iets vindt naar je zin. Vrij vaak zijn er nieuwe berichten, dus kom nog eens terug?
Misschien kan je mijn blog-adres doorgeven aan geïnteresseerde vrienden en kennissen, waarvoor dank.
Hieronder vind je de tien meest recente bijdragen. De jongste 200 kan je aanklikken in de lijst aan de rechterkant; in het overzicht per maand, hier links, vind je ze allemaal, al meer dan 1400! De lijst van de categorieën bevat enkel de meest recente teksten; klik twee maal op het pijltje naar links onderaan voor nog meer teksten in dezelfde categorie.
Als je een tekst wil gebruiken, hou dan rekening met de bepalingen van de auteurswet van 1994 en vraag me om toelating. Bedenkingen? Stuur me een mailtje: karel.d.huyvetters@telenet.be
17-03-2026
Het christendom en de gelijkheid onder de mensen
Het christendom en de gelijkheid onder de mensen
Het is niet ongebruikelijk dat zelfs sommige onbetwijfelbaar niet-christelijke auteurs verwijzen naar het christendom als een bron van onze huidige waarden. Een typisch voorbeeld daarvan is het citeren van een passage uit Paulus’ Brief aan de Galaten: ‘Er is geen Jood of heiden meer, er is geen slaaf of vrije, er is geen man en vrouw: allen tezamen zijt gij een persoon in Christus Jezus.’ (Gal 3, 28). Dat klinkt inderdaad heel nobel en radicaal, maar er zijn wel enkele caveats.
Vooreerst is het zo dat er geen enkel historisch bewijs is voor het bestaan van de figuur van Paulus. Hij wordt uitsluitend vermeld in christelijke teksten, zoals Frodo enkel in die van Tolkien en zijn adepten. Van wie de brieven zijn, is erg onduidelijk, en ze zijn zeker niet allemaal van dezelfde auteur. De vroegste tekst van de Galatenbrief dateert van rond het jaar 200, dus anderhalve eeuw na de vermeende ‘feiten’. Het is meer dan waarschijnlijk dat die tekst een complexe ontstaansgeschiedenis heeft gehad.
Bekijken we dan de tekst zelf.
Al meteen moet opgemerkt worden dat het citaat in zijn onmiddellijke context moet gelezen worden. Het wordt voorafgegaan door deze zinsneden: ‘Want gij zijt allen kinderen van God door het geloof in Christus Jezus. Want gij allen die in Christus zijt gedoopt, zijt met Christus bekleed.’ Pas dan komt de tekst over Joden en heidenen &c. Het gaat dus niet om een universele uitspraak over de gelijkheid van alle mensen, maar om alle gedoopte christenen, die precies door dat doopsel gelijken zijn. Wie niet gelooft in Jezus Christus is zelfs geen kind van God!
Ik gebruikte de Willibrordvertaling van 1975, maar meer recente vertalingen wijken daarvan niet betekenisvol af. Als we dat vergelijken met de klassieke Latijnse tekst van de Neo-Vulgaat, dan valt op dat er niet staat: ‘er is geen Jood of heiden meer &c., maar ‘immers eenieder die in Christus gedoopt is… is geen Jood of Griek, is geen slaaf of vrije, is niet mannelijk en vrouwelijk’. Door te vertalen ‘er is geen Jood &c. meer’, of ‘er zijn geen Joden &c. meer’, verruimt men ongegrond de betekenis van het citaat nog verder dan al het geval was door het weglaten van de voorafgaande zinsneden. In de Griekse tekst, waarop zowel de Latijnse als de Nederlandse gebaseerd zijn, zien we dat het gaat om de (mannelijke!) ‘kinderen Gods door het geloof in Christus’. De uitdrukking ‘geen… meer’ staat niet in het Grieks, noch in het Latijn. We moeten dus veeleer lezen: ‘Jullie die in Christus gedoopt zijn, zijn bekleed met Christus. Je bent Jood noch Griek, slaaf noch vrije, noch mannelijk en vrouwelijk, want jullie zijn allen één in Christus Jezus’. Het is dus enkel het geloof dat mensen één maakt, wat ze verder ook zijn. Iedereen kan tot het geloof komen of ertoe gebracht worden, maar dat betekent nog niet dat iedereen gelijk is in alle opzichten.
Het christendom heeft een lange traditie van dat zeer selectieve gebruik van Bijbelcitaten, die vaak volledig uit hun context gerukt worden. Dat is ook hier het geval. Want waarover gaat het in deze tekst? De eerste christenen waren Joden, dat staat vast: ze vormden een van de sekten die onder de Joden bestonden in het Hellenistische syncretisme. Bij de verbreiding van de christelijke ideeën onder niet-Joden ontstond er stilaan een controverse over de Joodse rituelen en gebruiken: moesten die ook nageleefd worden door niet-Joodse bekeerlingen? Dat was wel degelijk het geval voor wie zich tot het Jodendom bekeerde. Terwijl er gedurende lange tijd veel onduidelijkheid was, en de joodse godsdienst door tal van christenen en andere bekeerlingen aangekleefd werd, waren er algauw ook twee radicale stellingen. De ene hield vol dat alle christenen, ook de niet-Joodse, alle voorschriften van de Wet moesten naleven; de andere beweerde met evenveel klem dat niet-Joden daartoe niet konden verplicht worden. Ongetwijfeld ging het dan om de meer zichtbare en drastische Joodse voorschriften, inzonderheid de verplichte (mannelijke) besnijdenis, en in mindere mate de strenge voedselwetten. Vooral de besnijdenis was een probleem, zeker bij volwassenen, bij de volkeren waar dat niet gebruikelijk was, of als barbaars beschouwd werd, zoals bij de Grieken en de Romeinen. ‘Paulus’ verdedigt hier de stelling van de nieuwe sekte, tegen die van de traditionele Joden, ongetwijfeld om zo gemakkelijker volgelingen aan te trekken. Zo kon het christendom aanspraak maken op universaliteit, terwijl het Jodendom beperkt bleef tot de Joden, op een beperkt aantal expliciete bekeringen en een wat groter aantal sympathisanten en twijfelaars na.
Het is in die context dat we ons citaat moeten lezen. Het christendom richtte zich uitdrukkelijk tot alle mensen, en niet alleen tot de Joden. Door een initiatierite, het doopsel, kon iedereen opgenomen worden in een gelovige gemeenschap die Jezus Christus als voorbeeld nam. Voor die gelovigen golden de traditionele specifieke wetten, voorschriften, rituelen en gebruiken van de Joden evident niet. Weliswaar waren er voor de christenen nieuwe gebruiken en nieuwe voorschriften, waarvan sommige verdacht veel op de oude joodse bleken te lijken.
Daaruit besluiten dat er binnen het christendom hoegenaamd geen onderscheid meer gemaakt werd tussen de mensen, is een verregaande vergissing. Het volstaat een blik te werpen op andere teksten van ‘Paulus’ en andere kerkvaders, waarin zowel over de vrouw als over slaven, ‘vreemdelingen’, kinderen, grijsaards, zondaars, homoseksuelen, andersdenkenden &c. de meest denigrerende zaken verkondigd worden. Het is ook meer dan evident dat de christelijke Kerken (in het meervoud, want er is nooit één christelijke Kerk geweest) altijd een ongemeen sterke hiërarchie gekend hebben, die elke vorm van gelijkheid ten enenmale uitsluit.
Stellen dat het christendom aan de basis ligt van de moderne gelijkheidsgedachte getuigt dan ook van een totaal gebrek aan historisch inzicht. Meer nog: in het licht van de fundamentele ongelijkheid en onverdraagzaamheid die het christendom sinds zijn aanvang en tot op de dag van vandaag kenmerkt, moet men al compleet te kwader trouw zijn om zich daaraan te wagen. Als er één instelling en één ideologie is die elke gelijkheid onder mensen principieel uitsluit, en zich altijd verzet heeft en zich nog steeds mordicus blijft verzetten tegen de idealen van de Verlichting: vrijheid, gelijkheid, solidariteit, dan wel het christendom.
Categorie:levensbeschouwing
03-03-2026
Muziek beluisteren anno 2026
Music for a while…
Zo lang als ik me kan herinneren heb ik altijd naar muziek geluisterd, zo veel mogelijk, en zo goed mogelijk. Maar nooit had ik zelfs in mijn wildste sfan-dromen (ik was een sciencefiction fan van het eerste uur) kunnen vermoeden wat me vandaag in de schoot geworpen wordt. Alle muziek die ooit opgenomen is, is nu op elk ogenblik te mijner beschikking, waar ik ook ben, en de kwaliteit van de weergave is spectaculair. Onze hoogtechnologische beschaving maakt dat mogelijk. Vooreerst is er de noodzakelijke digitalisering van oude en nieuwe muziekuitvoeringen, die toelaat die te reproduceren op steeds betere hifi afspeelapparatuur, die overigens zeer betaalbaar geworden is. Al wat je nodig hebt is een digitale muziekwinkel en audiostreamingdienst, die toegankelijk is via je PC, tablet of smartphone. Je kan luisteren via die apparaten, of het geluidssignaal doorsturen naar een hifi geluidsinstallatie naar keuze, of naar een hoofdtelefoon, of oortjes, of hoorapparaten.
Tot niet zo lang geleden was je als melomaan aangewezen op radio- en tv-uitzendingen, en op dure vinyl fonoplaten en cd’s, die bovendien veel plaats innamen bij verzamelaars. Nu krijg je voor minder dan € 15 per maand onbegrensde toegang honderd miljoen ‘tracks’ in alle mogelijke domeinen van de muziek. Streaming heeft nu al een marktaandeel van ongeveer 70 % tegenover cd’s en vinyl, die een nichemarkt geworden zijn voor mensen die toch graag een fysiek voorwerp in handen hebben; om louter emotionele redenen, trouwens, want de muziekkwaliteit van streaming is, althans in de betaalde vorm, zelfs beter dan de beste andere muziekdragers. Streamingdiensten bieden bovendien allerlei extra diensten, zoals het opbouwen van een eigen digitale collectie, playlists, artikels over muziek en muziekapparatuur, encyclopedische gegevens over componisten, composities, artiesten, muziekgenres en -instrumenten, enzovoorts. Elke week verschijnt er een overzicht van een honderdtal nieuwe cd’s die meteen digitaal ter beschikking zijn met een simpele muisklik. Je hoeft overigens niet telkens een nieuwe keuze te maken voor de muziek die je wil horen: het programma kiest zelf muziek die lijkt op je laatste keuze, al dan niet binnen je eigen ‘bibliotheek’. Je kan ook willekeurig laten kiezen binnen een bepaald genre of een onderdeel daarvan. De mogelijkheden zijn waarlijk eindeloos, en moeiteloos, en bijna gratis. Een hemelsbreed verschil tegenover vroeger, toen muziek beluisteren, zeker voor klassieke muziek, weggelegd was voor een kapitaalkrachtige elite.
Voor melomanen zoals ik is dit werkelijk de hemel op aarde, het nec plus ultra: ik kan me niet voorstellen dat het nog beter kan. Maar dat was ook mijn aanvoelen toen de cd’s verschenen, en digitale radio… En onlangs vroeg ik me af of er ook een videostreamingdienst bestaat voor klassieke muziek, jazz en wereldmuziek en kijk: medici.tv !
Al die nieuwe technologische mogelijkheden veranderen ook het commerciële landschap. Onvermijdelijk zullen er contracten afgesloten worden tussen de artiesten, de opnamestudio’s en de streamingdiensten, dus zonder de producenten van cd’s, zowel voor live als voor opgenomen uitvoeringen. Waar vroeger de platenindustrie de markt aanstuurde, kan heel die sector zonder meer verdwijnen door de digitalisering en automatisering. Dat maken we overigens ook mee op zowat alle gebieden, denk maar aan de banken en verzekeringsinstellingen, en de telefoonmaatschappijen, waar alles sneller, eenvoudiger en minder duur wordt, om nog te zwijgen van de wereld van de onlineverkoop. En straks verdwijnen ook de kabels uit onze straten, en krijgen we draadloos internet vanuit de ruimte.
Er zijn altijd al spectaculaire technologische vernieuwingen geweest, maar nooit zijn ze zo ingrijpend, zo universeel, en vooral zo snel na elkaar geweest. Dat we dat nog mogen meemaken nu we tachtig geworden zijn!
Categorie:muziek
13-02-2026
Dirk Bouts Het Laatste Avondmaal
Paul Claes, Het zoenoffer. ‘Het Laatste Avondmaal’ van Dirk Bouts, Leuven: Uitgeverij Coriarius, 2026, ISBN 9789463884150, 40 blz., 10 x 15 cm.
Paul Claes is de literaire detective bij uitstek. Sinds enkele jaren richt zijn speurzin zich ook op beeldende kunst. Zijn scherpe analyses verpakt hij telkens in een speels verhaal. In de reeks Het goddelijk detail verschenen al zes deeltjes. Daarin behandelt hij Bruegels ‘Boerenbruiloft’, Van Eycks ‘De maagd van Autun’, Bosch’ ‘De landloper’, Rubens’ ‘Het pelsken’, Bruegels ‘Dulle Griet’ en Giorgione’s ‘De storm’.
Het zevende deeltje ontrafelt ‘Het heilig Sacrament’ van Dirk Bouts. De schilder past een nieuw soort perspectief toe om de apostelen individueel voor te stellen. Toch is nog niemand erin geslaagd hen alle twaalf te identificeren. Claes toont aan hoe logisch Bouts hen rond de tafel schikt. In de Bijbelse zijpanelen verzoent Bouts de Joodse en christelijke traditie. Zou het kunnen dat hij zijn werk heeft ondertekend in Hebreeuwse letters?
צ ן ט ב
Paul Claes is een vruchtbaar en veelzijdig romancier, dichter, criticus, essayist, pasticheur, vertaler en bloemlezer. ‘Paul Claes is de Sherlock Holmes van de literatuurstudie.’ (Geert Buelens) ‘Claes heeft een eruditie die aan het fabelachtige grenst.’ (Jürgen Pieters) ‘Paul Claes is met gemak de meest virtuoze schrijver van ons taalgebied.’ (Tom van Deel)
Een GSM of draagbare telefoon kreeg ik pas in 1998 in handen, toen ik voor mijn werk altijd bereikbaar moest zijn. Sindsdien is er snel veel veranderd, en ik gebruik nu al jaren een smartphone, wie niet, trouwens? Ik heb sinds mensenheugenis een abonnement bij Telenet, waarbij de internetverbinding, de TV-aansluiting, het telefoongebruik en recentelijk ook mobiele data gecombineerd worden in een zogenaamd voordelig pakket. Toch ben ik altijd kritisch gebleven tegenover dat systeem: waarom betalen voor onderdelen uit het aanbod die je nooit gebruikt? Sms’en heb ik nooit gedaan, en telefoneren doe ik nog zelden sinds ik in 2006 op pensioen ging; wat is het nut dan van onbeperkt te kunnen telefoneren en sms’en? En mobiele data gebruikte ik niet, ik kom niet veel buiten. Maar de telecomproviders zijn handige lieden, natuurlijk: als je een element weglaat uit een bundel, betaal je meer voor de afzonderlijke delen. En dus blijf je betalen voor alles.
Onlangs besliste ik toch om mobiele data weg te laten, en dat leverde meteen een besparing op van ongeveer € 20 per maand. Vervolgens nam ik een afzonderlijk abonnement voor beperkt telefoneren sms’en en wat mobiele data, maar de voorziene belminuten bleken toch onvoldoende in bepaalde omstandigheden, zoals onze recente verhuizing. Dus toch maar weer onbeperkt bellen en sms’en en 5 GB mobiele data bij Telenet, een optie die € 17 per maand kost, en dat vind ik duur voor wat ik ermee doe, namelijk bijna niets.
Toen bedacht ik dat hetzelfde aanbod elders misschien wel minder duur was. Een kort onderzoek op internet bevestigde dat vermoeden, en aangezien de optie bij Telenet toch geen deel meer uitmaakte van een bundel, besloot ik die op te zeggen en scheep te gaan met een andere provider, in dit geval Hey! Financieel was dat een aanzienlijk voordeel: € 5 in plaats van € 17, voor identiek hetzelfde, dus minder dan 1/3 van de prijs, een besparing van toch € 12 per maand. Waarom zou je dat niet doen?
Die overschakeling bleek verrassend eenvoudig en snel. Binnen de 24 uur was alles geregeld via internet en kreeg ik een nieuwe simkaart in de brievenbus. Die was snel geïnstalleerd en geactiveerd, en meteen was mijn smartphone weer actief, alsof er niets gebeurd was. Ik was danig onder de indruk. Ik herinner me nog dat een telefoonaansluiting krijgen of verhuizen destijds maanden kon duren. We zijn in de loop van mijn leven van ver gekomen, en het is goed dat we ons daarvan bewust zijn. De technologische vooruitgang is spectaculair, en heeft ons leven grondig veranderd. Veel zaken zijn eenvoudiger geworden, minder lastig, en veel minder duur en dus voor meer mensen beschikbaar. De wereld is daardoor weliswaar complexer geworden, maar de meeste mensen hebben zich daaraan vrij vlot aangepast, en de bedrijven en organisaties doen ook heel wat moeite om hun aanbod klantvriendelijk te houden. Zeker, het kan altijd beter, maar het wordt ook voortdurend beter. Dat mag ook eens gezegd worden, in plaats van voortdurend te klagen dat het allemaal niet goed genoeg is. Velen van ons leven nu in veel meer comfort dan Louis XIV. Enig vooruitgangsoptimisme is dus zeker niet misplaatst.
Categorie:samenleving
28-01-2026
Arnold Schönberg & Marie Pappenheim, Erwartung (1909)
Erwartung - Verwachting
Monodrama in één akte, op. 17
Muziek Arnold Schönberg (1909)
Libretto Marie Pappenheim (1909)
Inleiding
"Waarom schrijft u mij geen operatekst, juffrouw!" – augustus 1909: Schönberg, bracht samen met zijn familie, Alexander von Zemlinsky, Alban Berg, Anton Webern en Max Oppenheimer zijn vakantie door in Steinakirchen nabij Amstetten. In de cirkel rond Schönberg introduceerden Karl Kraus en Zemlinsky de aspirant-Weense arts Marie Pappenheim, die toen ze geneeskunde studeerde aan de Universiteit van Wenen gedichten schreef onder het pseudoniem Maria Heim en in het Neder-Oostenrijkse zomerresort door Schönberg gevraagd werd een libretto te schrijven. Pappenheim, wier gedichten in 1906 door Kraus werden gepubliceerd in de »Fackel«, was in juni 1909 gepromoveerd en had daarna een praktijk als dermatoloog, omdat ze ‘niet als dichteres door het leven wou wandelen’ Twee dagen na Schönbergs suggestie reisde ze door naar vrienden in Traunkirchen en vervaardigde binnen drie weken de tekst van het monodrama "Erwartung": "Ik schreef terwijl ik in het gras lag met potlood op een groot vel papier, had geen kopie, las wat er geschreven stond nauwelijks door."
Al tijdens de bewerking van het tekstmanuscript, dat Pappenheim hem in zijn vakantiehuis overhandigde, voegde Schönberg af en toe muzikale ideeën toe op verschillende plaatsen; de eerste minuten van de partituurschets ontstond in de korte periode tussen 27 augustus en 12 september 1909. (Later werd de hypothese geopperd dat de door voor getallenmystiek geïnteresseerde componist het opus nummer 17 hebben gekozen hebben bij de druk door Universal Edition met het oog op de zeventien-daagse ontstaansperiode.) De faire kopie van de partituur is gedateerd 4 oktober 1909. In een interview dat Marie Pappenheim in 1949 gaf, relativeerde zij de in onderzoek lang gekoesterde opvatting dat het conceptuele idee van "Verwachting" van Schönberg zou zijn gekomen: "Ik kreeg geen aanwijzing noch een opgave van wat ik moet schrijven (zou ik ook niet geaccepteerd hebben)."
De vestiging van de eenakter als een autonome genrevorm vond zijn beginpunt in het werk van August Strindberg, en werd door de Weense School overgenomen. Monodramatische aanwijzingen zijn het afzien van interacties tussen mensen en het verminderen van actiesequenties: kenmerken die in Pappenheims expressionistische drama met de hoogst mogelijke consequentie tot het uiterste doorgedacht zijn. Het ego-centreren neemt de meest radicale vorm aan in deze als het ware "lege" folie: In ‘verwachting’ van de minnaar gaat de vrouw op zoek en betreedt ze dwaalwegen op de haltes van onzekerheid – herinnering – hoop – "illusoire miskenning" (Erwin Ringel) – rationalisatie – jaloezie – verdriet – en uiteindelijk sublimatie van de man, die slechts als een dode rekwisiet fungeert. De diepgang van het bosscenario wordt de projectieruimte van angst-traumatische toestanden – duisternis, gevaar, dreiging, angst, eenzaamheid, gruwel, duisternis – en interpreteert de subjectieve ervaring van lijden, die de vrouw in vier scènes moet doormaken. Marie Pappenheims taalvoering bestaat uit paratactische, ongeorganiseerde reeksen fragmentarische zinnen, waaruit zich associaties in de vorm van een lyrische monoloog uit de psyche van de vrouw laten kristalliseren: "Ik heb altijd verheven geschreven, zonder richting, reflectie, censuur, pagina's lang, andere gedachten tussen de verzen."
De opheffing van de syntaxis in geconcentreerde monoloogtaal komt overeen met een bevrijding van de functionele structuren van de tonaliteit. Kleine motief-cellen zijn onderhevig aan een permanente mutatie en worden aangedreven door de innerlijke impuls van de tekst (recitatieve beweging zonder herhaling en rustpunten). Tempi wisselen volgens psychologische impulsen van angst, volgens een "seismografische registratie van traumatische schokken" (Theodor W. Adorno). Decentralisatie van consonantie, afschaffing van centrale tonaliteit en cadens – kenmerken van vrije atonaliteit –getuigen van expressieve vrijheid van uitdrukking in het libretto. Aan het einde van de vierde scène wordt door Pappenheim een inhoudelijke parallel met John Henry Mackay's gedicht "Am Wegrand" aangegeven, dat Schönberg in zijn (nog steeds tonale) lied op. 6 nr. 6, getoonzet heeft, en nu in de coda van "Erwartung" geciteerd in een gevarieerd herontwerp van de liedregel "Sehnsucht erfullt die Bezirke des Lebens ".
Bij het componeren van het monodrama had Schönberg in gedachten de stem van Maria Gutheil-Schoder, die de wereldpremière van zijn Tweede Strijkkwartet op. 10 de sopraanstem zong: "U zal zich herinneren dat ik herhaaldelijk met u heb gesproken over een toneelstuk waarin er een partij is voor jou. Een monodrama, slechts één, één enkele echte rol, die ik zag als een Gutheil-partij." (Brief van 22 augustus 1913) Al in 1910 begon Schönberg met dirigent Arthur Bodanzky van het Mannheim Nationaltheater over een uitvoering van »Erwartung« te onderhandelen. De planning werd uitgesteld tot 1913 en mislukte door de onderbezetting van het Mannheimer Orkest. Ook gesprekken met de WeenseVolksoper (1910) en de Weense Academische Vereniging (1913) bleven zonder succes. De première vond plaats op 6 juni 1924 in het Deutsche Landestheater in Praag als onderdeel van het Muziekfestival van het Internationale Gesellschaft für Neue Musik, onder leiding van Alexander von Zemlinsky, en werd in de vakpers erkend als een "protest tegen de operakitsch" ("Signale für die musikalische Welt") en "ongehoord dichte concentratie op een zielstoestand" ("Die Musik").
Aan de rand van een bos. Maanverlichte wegen en velden; het bos hoog en donker. Alleen de eerste stammen en het begin van het brede pad zijn nog helder. (Een vrouw arriveert; delicaat gekleed in het wit. Gedeeltelijk ontbladerde rode rozen op het kleed. Sieraden.)
(Aarzelend:) Hier binnengaan? … Je kunt de weg niet zien ... Hoe de stammen zilverig glinsteren ... zoals berken (kijkt verdiept naar de grond). Oh! Onze tuin ... De bloemen voor hem zijn zeker wel verwelkt ... De nacht is zo warm. (Plotseling angstig:) Ik ben bevreesd... (Luistert naar het bos, gespannen:) Wat voor zware lucht waait eruit ... Als een storm die op handen is… (Handenwringend, kijkt achterom:) Zo vreselijk stil en leeg ... Maar hier is het tenminste klaar ... (Kijkt omhoog:) De maan was vroeger zo helder... (Hurkt neer, luistert, kijkt voor zich uit:) Oh! Nog steeds de krekel met zijn liefdeslied ... Niet praten ... Het is zo aangenaam bij jou... De maan is in de schemering ... (Staat op. Wendt zich tot het bos, aarzelt weer, dan heftig :) Laf, ben je ... Wil je hem niet zoeken? Sterf dan hier (Zachtjes:) Hoe dreigend is de stilte ... (Kijkt verlegen om zich heen:) De maan is vol ontzetting ... Kijkt die naar binnen? (Angstig:) Ik alleen ... In de grauwe schaduw (Vat moed, gaat snel het bos in:) Ik zal zingen, dan hoort hij me ...
Scène II
Diepste duisternis, breed pad, hoge, dichte bomen. Ze schrijdt tastend voorwaarts. (Nog steeds achter de schermen:)
Is dat de weg? … (Bukt zich, grijpt met haar handen:) Hier is het wel ... (schreeuwt:) Wat? … Laat los! (Probeert sidderend haar hand te ontwaren) Beklemd? … Nee, er is iets gekropen ... (Wild, graait zich in het gezicht :) En hier ook ... Wie raakt mij aan? … Weg ... (Slaat met haar handen om hem heen:) Weg, ga toch heen... om Godswil... (Gaat verder, met uitgestrekte armen :) Dus, de weg is breed ... (Stil, bedachtzaam:) Het was zo stil achter de muren van de tuin ... (heel stil:) Geen zeisen meer ... geen geroep en geloop ... En de stad in de heldere nevel ... Ik keek er zo verlangend naar uit ... En de lucht zo onmetelijk diep boven de weg die je altijd naar mij neemt... Nog doorzichtiger en verder ... de avondkleuren ... (Triest:) Maar jij bent niet gekomen. (Stopt:) Wie huilt er? (Roept, erg angstig:) Is er hier iemand? (Wacht. Luider :) Is er hier iemand? (Luistert weer:) Niets... Maar dat was ... (Hoort weer toe:) Nu ruist het daarboven ... Het slaat van tak naar tak ... (Vlucht ontzet zijwaarts:) Het komt op mij af … (Kreet van een nachtvogel.) (Woedend:) Niet hier! Laat me gerust ... Here God, help me... (Stilte. Gehaast:) Het was niets... Snel nu, snel nu… (Begint te rennen, valt neer. Nog achter de schermen :) Oh, oh, Wat is dat? … Een lichaam ... Nee, gewoon een stam...
Scène III
De weg nog altijd in het donker. Aan de zijkant van het pad een brede heldere streep. Het maanlicht valt op een open plek in de bomen. Daar zijn hoge grassen, varens, grote gele paddenstoelen. De vrouw komt uit het donker.
Daar komt een licht! (Ademt opgelucht in:) Ah! Het is slechts de maan ... Hoe goed ... (Weer half angstig :) Er danst iets zwarts daar... honderd handen ... (Onmiddellijk beheerst:) Doe niet zo dom ... Het is de schaduw... (Teder nadenkend:) Oh! hoe jouw schaduw valt op de witte wanden... Maar zoals het nu is, moet je meteen gaan. (Gerucht. Ze stopt, kijkt om zich heen en luistert even:) Roep je? … (weer dromend:) En tot de avond is het nog zo lang ... (Lichte windvlaag. Ze kijkt nog eens verder:) Maar de schaduw sluipt toch naderbij! Gele, wijde ogen ... (Geluid van de rilling) Zo opzwellend ... zoals op stengels ... Hoe het staart ... (Krakend geluid in het gras. Ontzet :) Geen dier, lieve God, geen dier ... Ik ben zo bang... Liefste, mijn liefste, help me... (Ze loopt verder.)
Scène IV
Maanverlichte, brede weg, die rechts uit het bos komt. Weiden en velden (afwisselend gele en groene strepen). Iets naar links gaat de weg weer verloren in de duisternis van groepen hoge bomen. Alleen volledig links zie je de weg open liggen. Daar komt ook een pad uit dat vanaf een huis komt. Daarin zijn alles ramen met donkere luiken afgesloten. Een balkon van witte steen. (De vrouw komt langzaam, uitgeput. Het gewaad is verscheurd, het haar in de war. Bloederige schrammen op het aangezicht en de handen. Even rondkijkend :) Hij is er ook niet... Niets levends op de hele lange straat ... en geen geluid ... (Rilling; luistert:) De uitgestrekte bleke velden zijn zonder adem als uitgestorven ... geen halm beweegt ... (Kijkt de straat af:) Nog steeds de stad ... En deze vale maan ... Geen wolken, niet de vleugelschaduw van een nachtvogel in de lucht ... Die grenzeloze doodsbleekheid ... (Ze blijft wankelend staan:) Ik kan nauwelijks verder ... En ze laten me ginds niet binnen ... De vreemde vrouw zal me wegjagen! … Als hij ziek is ... (Ze heeft zich tot dicht bij de boomgroepen gesleept, waaronder het volledig donker is :) Een bank ... Ik moet uitrusten... (Moe, besluiteloos, vol heimwee:) Maar ik heb hem al zo lang niet gezien … (Ze komt onder de bomen door, stoot met haar voeten tegen iets aan:) Nee, dit is niet de schaduw van de bank (tastend met zijn voet, geschrokken:) Dat is iemand ... (Bukt zich, luistert:) Hij ademt niet... (Ze tast onderaan:) Vocht ... Er vloeit hier iets ... (Ze stapt uit de schaduw in het maanlicht:) Het glanst rood ... Oh, mijn handen zijn met schrammen verwond... Nee, het is nog nat, het komt daarvandaan... (Probeert met enorme moeite het voorwerp tevoorschijn te halen:) Ik kan het niet. (Buigt zich voorover. Met een vreselijke schreeuw :) Het is hij: (Ze zakt neer.) (Na een paar momenten staat ze half op, zodat dat haar gezicht naar de bomen is gericht. Verward :) Het maanlicht ... Nee, daar ... Daar is het verschrikkelijke hoofd... het spook... (Kijkt strak voor zich uit :) Als het nu eindelijk zou verdwijnen ... zoals dat in het bos ... Een boomschaduw, een belachelijke twijg ... De maan is verraderlijk... omdat ze bloedloos is, schildert ze rood bloed ... (Wijzend met uitgestrekte vingers, fluisterend:) Maar het staat op het punt te verdwijnen ... Kijk niet ... Er niet op letten ... Het zal zeker weggaan ... zoals dat in het bos ... (Ze draait zich om met geforceerde kalmte, richting de weg :) Ik wil weg ... Ik moet hem zoeken ... Het moet al laat zijn ... (Stilte. Onbeweeglijk. Zij draait zich abrupt om, maar niet helemaal. Bijna jubelend :) Het is niet meer daar... Ik wist het... (Ze is verder omgedraaid, ziet plotseling weer het voorwerp:) Het is er nog steeds... Heer God in de hemel ... (Haar bovenlichaam valt voorover, ze lijkt ineen te stuiken. Maar ze kruipt voort, met neergezonken hoofd:) Het leeft (raakt aan:) Het heeft huid ... ogen ... haar … (Ze leunt helemaal opzij, alsof ze hem recht in het gezicht wil kijken:) zijn ogen ... het heeft zijn mond ... Jij ... jij ... ben jij het... Ik heb je al zo lang gezocht ... In het bos en ... (trekt aan hem:) Hoor je dat? Spreek toch ... Kijk me aan ... (Verschrikt, bukt zich volledig. Ademloos :) Goede God, wat is ... (schreeuwt, rent een eind weg:) Help... (Van ver naar het huis toe:) In godsnaam! … Snel! … Hoort niemand mij dan? … Hij ligt daar... (kijkt vertwijfeld om zich heen.) (Haast zich terug onder de bomen:) Wakker worden … Wakker worden... (smekend:) Niet dood zijn ... Mijn liefste... Toch niet dood zijn... Ik hou zo veel van je. (Teder, aandringend:) Onze kamer is gedempt helder ... alles wacht... de bloemen ruiken zo hevig... (De handen vouwend, wanhopig :) Wat moet ik doen ... Wat moet ik doen opdat hij wakker wordt? … (Ze reikt in de duisternis en pakt zijn hand:) Jouw lieve hand ... (ineenkrimpend, vragend:) Zo koud? … (Ze trekt de hand naar zich toe, kust ze. Verlegen vleiend :) Wordt ze niet warm op mijn borst? (Ze opent haar gewaad:) Mijn hart is zo heet van het wachten... (Smekend, zachtjes:) De nacht is zo voorbij ... Je wilde toch bij mij zijn deze nacht. (Uitbarstend:) Oh! Het is klaar heldere dag... Blijf je overdag bij mij? … De zon schijnt op ons ... Je handen liggen op mij... Jouw kussen ... Je bent van mij ... jij ... Kijk me toch aan, liefste, ik lig naast jou ... Dus kijk me toch aan ... (Ze staat op, kijkt naar hem, ontwakend:) Ah! hoe star ... Hoe verschrikkelijk zijn je ogen... (Schreeuwt het luid uit:) Je bent al drie dagen niet bij me geweest ... Maar vandaag ... zo zeker ... De avond was zo vol vrede... Ik keek uit en wachtte... (volledig in zichzelf verzonken:) Over de tuinmuur jou tegemoet ... Zo laag is die... En dan zwaaien we beiden ... (Schreeuwt het uit:) Nee, nee... het is niet waar... Hoe kun je dood zijn? … Overal leefde je nog ... Zo-even nog in het bos ... je stem zo dicht bij mijn oor ... Altijd, altijd was je bij me ... Jouw adem op mijn wang ... Je hand in mijn haar... (Angstig:) Niet waar … Het is niet waar? Je mond boog net nog onder mijn kussen... (wachtend:) Je bloed druppelt nog steeds met een zachte slag... Je bloed is nog steeds levend ... (Ze buigt zich diep over hem heen:) Oh! de brede rode streep ... Ze hebben het hart geraakt ... (Bijna onhoorbaar:) Ik wil het kussen... met de laatste adem ... je nooit meer loslaten... (richt zich half rechtop:) In jouw ogen kijken ... Alle licht kwam uit jouw ogen... Ik werd duizelig als ik naar jou keek ... (Glimlachend, mysterieus, teder in herinnering:) Nu kus ik mezelf dood op jou. (Diepe stilte. Ze kijkt hem star aan. Na een pauze plotseling:) Maar zo vreemd is je oog … (verrast:) Waarnaar kijk je? (Heviger:) Waarnaar ben je naar op zoek? (Kijkt om zich heen; naar het balkon :) Staat daar iemand? (Weer terug, hand op het voorhoofd:) Hoe was dat nog de vorige keer? … (steeds meer verdiept:) Was dat toen ook niet in je blik? (Zoekt hard in haar herinnering:) Nee, gewoon zo verstrooid... of ... en plotseling werd je weer jezelf ... (Altijd helderder wordend:) En je was drie dagen niet bij me ... geen tijd... Zo vaak heb je de afgelopen maanden geen tijd gehad ... (Jammerend, als het ware afwerend:) Nee, dat is toch niet mogelijk ... Dat is ... (in een flits van herinnering:) Ah, nu herinner ik me... De zucht half in slaap ... als een naam ... Je kuste de vraag van mijn lippen … (Somber:) Maar waarom beloofde hij vandaag naar mij toe te komen? … (In woedende angst :) Ik wil dat niet ... Nee, ik wil het niet... (Springt op, draait zich om:) Waarom heeft men je vermoord? … Hier voor het huis ... Heeft iemand je ontdekt? … (Schreeuwt het uit, alsof ze zich vastklampt:) Nee, nee... mijn enige geliefde... dat niet ... (Bevend:) Oh, de maan wankelt ... Ik kan niets zien... Kijk me toch aan... (plotseling haastig:) Kijk je weer daarheen? … (Naar het balkon:) Waar is ze dan ... de heks, de deerne... de vrouw met de witte armen ... (honend:) Oh, jij houdt wel van de witte armen ... hoe je haar rood kust ... (Met gebalde vuisten:) Oh, jij... jij ... jij ellendeling, jij leugenaar... jij ... Zoals je ogen me ontwijken! … Kronkel je van schaamte? … (Duwt met haar voet tegen hem aan :) Je hebt haar omhelsd ... Ja? … (geschokt van walging:) zo teder en hebzuchtig ... en ik wachtte... Waar is ze naartoe gelopen toen jij onder het bloed zat? … Ik wil haar aan de witte armen meesleuren ... zoals dit (gebaart; ineenstortend :) Er is daar geen plek voor mij ... (snikt:) Oh! Niet eens de genade met jou te mogen sterven ... (Zinkt neer, wenend:) Hoeveel, hoeveel ik van je hield ... Ik leefde ver weg van alles ... aan alles vreemd ... (zinkt weg in mijmering:) Ik kende niets behalve jou... dit het hele jaar door ... sinds je mijn hand voor het eerst vastnam... oh, zo warm ... Nooit eerder heb ik van iemand zo gehouden zo... Je glimlach en je praten... Ik hield zo veel van je... (Stilte en snikken. En dan zachtjes, zich oprichtend :) Mijn liefste... mijn enige lieveling... heb je haar vaak gekust? … terwijl ik stierf van verlangen ... (Fluisterend:) Heb je heel veel van haar gehouden? (Smekend:) Zeg niet: ja ... Je glimlacht smartelijk... Misschien heb je ook geleden, misschien riep je hart je toe ... (Stiller, warm:) Wat kan je eraan doen? … Oh, ik vervloekte je... Maar jouw medelijden maakte me gelukkig ... Ik dacht dat ik gelukkig was ... (Stilte. Deemstering aan de linkerkant in het oosten. Laag in de lucht, wolken verlicht door een zwakke gloed, geelachtig flikkerend als kaarslicht. Ze staat op:) Liefste, liefste de morgen komt ... Wat moet ik hier alleen doen? … In dit eindeloze leven … in deze droom zonder grenzen noch kleuren ... Want mijn grens was de plek waar je was ... En alle kleuren van de wereld braken uit jouw ogen … Het licht zal voor iedereen komen... maar ik alleen in mijn nacht? … De ochtend scheidt ons ... altijd de ochtend ... Zo hard kus je me ten afscheid ... weer een eeuwige dag van wachten ... Oh, je ontwaakt niet meer … Duizend mensen lopen voorbij... ik herken je niet... Allemaal leven ze, hun ogen branden ... Waar ben je? … (Stiller:) Het is donker ... jouw kus als een vlammenteken in mijn nacht... Mijn lippen branden en gloeien ... naar jou toe ... (schreeuwt het uit van vreugde:) Oh, ben je daar ... (tegen iets in de tegenovergestelde richting:) ik was op zoek ...
Cf. Arnold Schönberg, Erwartung, Vier Lieder (1899) op. 2
Categorie:poëzie
16-01-2026
Mijlpalen
Hoc erat in votis: 80 en 20
Twintig jaar geleden begon ik met deze blog, mijn eigen website. Toen was ik zestig en juist gepensioneerd. Nu ben ik tachtig, en net verhuisd naar een serviceflat. Het zijn mijlpalen op de weg die leidt vanaf het onooglijke ouderlijke begin tot het onvermijdelijke oud-geworden einde. We weten nooit wat ons te wachten staat, en dat is maar goed ook. Elke dag is een nieuwe kans om jezelf te worden en jezelf te blijven. Het overwegende gevoel op deze dag is er een van intense dankbaarheid voor het lange en gelukkige leven dat we elkaar zo vaak toewensen, en dat mij ten deel is gevallen. Dankbaar ook jegens de mensen die ik op mijn levensweg mocht ontmoeten.
What more could I wish for? My cup runneth over…
Categorie:levensbeschouwing
11-01-2026
Verhuizing
We zijn verhuisd. Op 6 januari 2026 was het eindelijk zo ver, inpakken en wegwezen. De dag was zwaar, maar ’s avonds konden we in ons bed slapen, moe maar gelukkig zoals het heet. De volgende dagen was het uitpakken, vooral de driehonderd dozen met boeken. Gelukkig kregen we veel hulp van familie en goede vrienden, zodat het vandaag, nog geen week later, alweer een bewoonbaar huis is. Nu nog vier iconische Ikea-kasten monteren om de laatste dozen weg te werken en de laatste boeken een plaatsje te geven.
Ik verheug me ook over de vrij vlotte overschakeling van alle elektronica. Woensdag kwam er een Telenet-medewerker langs om de internetaansluiting te activeren, maar de jongeman was amper aan zijn proefstuk toe, en was niet opgewassen tegen zijn nochtans routineuze taak. ’s Anderendaags al kwam een meer ervaren en beslagen collega vlot het euvel verhelpen. Luts pc bleek nadien geen ingebouwde wifi-adapter te hebben, en via-via kregen we snel zo’n toestelletje thuis geleverd, amper € 14,95, een simpele installatie en nu is ook die hinderlijke ethernetkabel verdwenen en hoeft niemand er nog over te struikelen. Het wifisignaal is mede dankzij een ‘pod’ in de verste kamer overal in het appartement uitstekend. Streaming via Qobuz en Roon is prima, ik luister in mijn studiolo naar de Gato - Zen-Mini – B&W 805 combinatie, Lut en/of ik in het salon naar de Edifiers via Chromecast Audio die ik eens van zoon Luk kreeg. Het aantal stopcontacten is, zoals in de meeste woningen, vooral wat oudere, totaal ontoereikend. Iemand moet eens draadloze elektriciteit uitvinden.
De keuken is nieuw, en met onze vorige ijskast-vriezercombinatie en wasmachine perfect bruikbaar, al was de nieuwe inductiekookplaat en combi-oven even wennen (vooral omdat ik het niet nodig vond de handleidingen te lezen…).
Ook de eerste contacten met de diensten van Populierenhof verlopen uitstekend.
Na de eerste paar dagen is de conclusie dus onverdeeld gunstig. We zijn van een ruime villa verhuisd naar een bescheidener appartement, en van volledige zelfstandigheid naar een serviceflat, maar dat voelt veeleer als een upgrade aan dan als een compromis.
Dit is mijn eerste blogje hier, en daarom wat persoonlijker dan gewoonlijk, maar dat mag wel eens, bij gelegenheid, nietwaar.
01-01-2026
2026
Ik weet niet
of ik nog het lef zal hebben
om mijn stem te verheffen
en de nood te klagen
van hen die lijden
onder het geweld
van hun medemens
ik ben murw geslagen
door hun woordeloze aanklacht
hun blik vol onbegrip
hun onuitgesproken vraag
hun troosteloze teleurstelling
hun uitzichtloos berusten
ik heb niets
om hun tranen te drogen
hun hand te vullen
hun rug te rechten
of een glimlach te ontlokken
aan hun moede ogen
ik heb niets
om hun belagers te weerhouden
tot redelijkheid te brengen
of met harde hand te straffen
mij rest alleen
de onrust
van mijn vermeende vrede
en de onmacht
van mijn nutteloze overvloed.
Karel D’huyvetters
gedichtendag 2016
Categorie:poëzie
18-12-2025
Vrijheid
Ik heb altijd al een hekel gehad aan bevelen en geboden, aan situaties waarin ik niet vrij was om zelf te bepalen wat er moest gebeuren, of er mij geen keuze gelaten werd. Ik wou altijd zelf beslissen, mijn eigen gang gaan.
Als kind en als opgroeiende jongeling leidde dat voortdurend tot spanningen. Thuis had men al gauw door dat er met mij niets aan te vangen was onder dwang. Ook op school waren er enkele leraren en opvoeders die dat inzagen, en die deden dan de moeite om me met argumenten te overtuigen, met wisselend succes. Maar het opvoedingssysteem was toen hoofdzakelijk een kwestie van gezag en discipline, en dat slikte ik niet.
Ik heb het geluk gehad dat ik in mijn werksituatie meestal grotendeels zelfstandig kon werken. Dat gaf mij grote voldoening en grote conflicten waren zeldzaam.
Op mijn zestigste ging ik op pensioen, en sindsdien is mijn vrijheid alleen maar toegenomen, tot mijn groot genoegen. Nu de laatste belemmeringen weggevallen zijn, heb ik mij kunnen uitleven in wat ik echt graag doe en belangrijk acht.
Die vrijheidsdrang heeft mijn leven beheerst, maar pas nu denk ik daarover na. Waarom wil ik zo vrij zijn? Waarom verzet ik mij zo heftig tegen dwang?
Ik ben niet de enige die behoefte voelt aan vrijheid. Het is een algemeen menselijk verschijnsel. Er is wellicht niemand die ervoor kiest om de slaaf te zijn van iemand anders. Wij houden er niet van dat men ons zegt wat we moeten doen, en nog veel minder wat we moeten denken. Wij aanvaarden gezag enkel wanneer het niet anders kan, en dan nog met moeite.
Anderzijds zijn er steeds mensen geweest die een sterke behoefte hadden aan gezag, die niets liever deden dan anderen hun wil opleggen, desnoods manu militari. Dat was vroeger zo, en het is nog steeds zo. Het kan dan niet anders dan dat die twee botsen.
Zolang datgene wat gezagvoerders opleggen redelijk is en onze instemming kan wegdragen, gaat het nog goed. Wij rijden rechts en stoppen voor rood, omdat dat nu eenmaal zo beslist is, en het maakt ook niet uit of het zo is of anders: in Groot-Brittannië rijdt men links, en we zouden evengoed kunnen afspreken dat we stoppen voor blauw of zo. De moeilijkheden beginnen wanneer wij de bevelen van het gezag ervaren als strijdig met onze eigen opvattingen. Niet weinig mensen vinden de snelheidsbeperkingen op onze wegen overdreven, nutteloos, zinloos of zelfs belachelijk. Wij overtreden ze massaal, een beetje, of heel veel, ondanks scherpe controles en strenge beteugeling, en veel slachtoffers. We blijven ook drinken en rijden. Dat zijn misschien vreemde domeinen om onze vrijheid op te eisen, maar we doen het wel.
Er zijn ook andere domeinen, zoals de politiek en de godsdienst. In onze moderne tijd zijn een groot aantal menselijke vrijheden opgenomen in charters, zoals de Universele verklaring van de rechten van de mens. Een politiek bestel of een godsdienst mag geen afbreuk doen aan die rechten en aan de menselijke vrijheid. In het ancien régime kon de vorst eigenmachtig iemand laten gevangen zetten, en ook moderne dictators hebben dat massaal gedaan. Godsdiensten hebben aan hun gelovigen verplichtingen opgelegd en verboden uitgevaardigd die zo zinloos waren dat men nauwelijks kan geloven dat iemand zoiets kan verzinnen of aanvaarden. Ook vandaag nog is dat het geval. Er zijn regimes waarin de menselijke vrijheid en waardigheid met voeten getreden worden. Er zijn wereldgodsdiensten die praktijken opleggen die onverenigbaar zijn met de universele mensenrechten.
Individuen en organisaties hebben zich steeds verzet tegen dergelijke inperkingen van de menselijke vrijheid. De geschiedenis van onze beschaving is er een van onafgebroken verzet tegen absoluut gezag en van menselijke ontvoogding. De vrijheid om te doen en te denken wat men wil, en om daarvoor ook uit te komen, is een fundamenteel recht, ja het meest fundamentele recht van de mensheid en van elke mens. Wanneer dat geschonden wordt, zijn de gevolgen altijd onoverzienbaar en funest.
Zeker, er zijn beperkingen aan onze vrijheid, al was het maar omdat we met zovelen zijn, en de vrijheid van de ene mens eindigt waar die van de andere begint. In elke samenleving zijn er regels die we moeten respecteren, we kunnen niet alles doen waar we zin in hebben. Er zijn mensen die de meest bizarre en zelfs misdadige neigingen hebben. De menselijke vrijheid houdt niet in dat men om het even wat mag doen. Het zal er dus op aan komen om enerzijds zo weinig mogelijk te verbieden en zoveel mogelijk toe te laten, maar anderzijds duidelijke afspraken te maken over wat niet kan, en die ook te doen naleven, desnoods met bestraffing.
Wie moet er dan uitmaken wat mag en wat niet? Wij zijn zover gekomen dat wij beseffen dat de beste manier om dat te regelen een democratie is. Dat is een samenleving waarin zoveel mogelijk mensen betrokken worden bij het overleg, en waarin men zoveel mogelijk beslist op basis van redelijke argumenten, die door de meerderheid als zodanig erkend worden. In een democratie berust het gezag niet bij één persoon of een kleine kliek, maar bij de bevolking, die dat gezag delegeert aan instellingen, die bevolkt worden met personen die democratisch verkozen worden. Bovendien behoudt het volk altijd het volste recht om te allen tijde die instellingen te controleren en zich te verzetten tegen beslissingen die het als onrechtmatig of schadelijk beschouwt. In het ergste geval, wanneer de instellingen totaal van het volk vervreemd zijn, kan dat leiden tot zelfs gewelddadige revoluties.
Laten we in de discussies over hoe het met onze maatschappij en met onze wereld verder moet altijd rekening houden met die fundamentele individuele vrijheid van de mens, en met het democratisch proces. Dat is de beste, wellicht zelfs de enige garantie voor een stabiele en vreedzame samenleving. En laten we ook in onze persoonlijke betrekkingen altijd vertrekken van het fundamenteel recht van elke mens om zichzelf te zijn. Wanneer men aan die vrijheid tornt, hetzij op grond van het hoger politiek of staatsbelang, of vanuit religieuze principes die niet gesteund zijn op de rede maar op zogenaamde openbaringen of uitspraken van religieuze leiders of profeten, zijn niet alleen individuele mensen in gevaar, maar de hele mensheid.
