Archief

In de documentaire over Steve Stevaert die gisterenavond op Canvas werd uitgezonden, kwam naar het einde toe Freya Van den Bossche in beeld die gewoon met iemand staat te praten. Eerst wordt zij van tamelijk ver gefilmd en daarna van dichtbij. Dit waren voor mij de prachtigste beelden van deze documentaire: het was pure poëzie. Ik vond het enorm jammer dat ik geen cassette in mijn videorecorder had gestoken zodat ik dit tafereel achteraf nog eens zou kunnen herbekijken. Deze scène was er weer het bewijs van dat er niet veel voor nodig is om schitterende opname's te maken, in dit geval gewoon een vrouw die met iemand aan het praten is, maar wel geen gewone vrouw maar één die, wat men noemt, "star quality" bezit. Freya Van den Bossche weet immers op een spontane en innemende manier alle aandacht naar zich toe te trekken. De camera is gewoon verliefd op haar. Geen wonder dat zij zo populair is !

Toen ik eergisteren naar een commerciële TV-zender keek, viel het me weer op hoe dikwijls men de zelfde reclamefilmpjes te slikken krijgt : bepaalde producten worden je zo te zien echt door de strot geduwd want anders kan men geen normaal leven leiden. Zo een methode doet me denken aan totalitaire regimes waar men bepaalde ideeën aan de burger op dringt: dit wordt propaganda genoemd. Wat is eigenlijk het verschil tussen propaganda en reclame ? Het enige wezenlijke verschil is dat men in het éne geval ideeën wil verkopen en in het andere geval producten. In beide gevallen probeert men er de burger van te overtuigen dat hij DIT moet denken of DAT moet kopen om een volwaardig mens te zijn. Ik wil hier maar duidelijk maken dat onze vrijheid in een Westerse consumptiemaatschappij maar relatief is zodat ik hier ook het woord "totalitair" zou durven gebruiken. Toch blijft het wel zo dat een onafhankelijk denkend mens zowel de ideeën als de producten naar de prullenmand kan verwijzen: de keuze is aan ons!

Volgens de opnieuw aangepaste spelling moet men nu tijdperken met een kleine letter schrijven. Middeleeuwen met een kleine "m" vind ik echter visueel bekeken niet om aan te zien, het zelfde met renaissance. Erger wordt het wanneer men Aufklärung met een kleine "a" gaat schrijven, want dit is een Duits woord en in die taal worden zelfstandige woorden altijd met een hoofdletter geschreven. Het toppunt wordt echter "verlichting": wanneer men vlug leest en men zo een woord in een zin opmerkt, dan denkt men onwillekeurig aan een lamp die brandt. Als het donker wordt, dan doe ik het licht aan zodat ik in een periode van verlichting leef, maar of ik me daarom in de Verlichting bevind is nog een ander paar mouwen! Wie zulke regels heeft opgesteld houdt blijkbaar geen rekening met het visuele aspect van een tekst: door een hoofdletter weet men toch veel vlugger wat er bedoeld wordt: Verlichting kan alleen maar verwijzen naar de achttiende eeuw, het tijdperk van de rede, maar dat zal men van onze eeuw duidelijk niet kunnen zeggen!

In een documentaire over de laatste levensjaren van de beroemde acteur en regisseur Orson Welles, zei zijn weduwe dat haar man weigerde om verbitterd te geraken. Ik heb het altijd prachtig gevonden hoe Welles, ondanks alle tegenslagen, toch levensvreugde bleef uitstralen tot op het einde van zijn leven. Zijn bulderende en aanstekelijke lach was daarvan wel één van de meest opvallende uitingen. Maar ook de blik in zijn ogen, ofschoon die met de jaren en door ziekte doffer was geworden, verried een bijna kinderlijke verwondering. Orson Welles was iemand die de top had bereikt op erg jonge leeftijd ( 20 à 25 jaar) en daarna langzaam aan bergaf ging en daar dan nog zelf mee kon lachen. De laatste twintig jaar van zijn leven waren geen lachertje: hij vond geen financiers meer voor de talrijke films die hij nog in gedachten had en zijn gezondheid was er gestaag op achteruit gegaan, zodanig zelfs dat hij, Orson Welles, alleen nog maar Perrier dronk en een wandelstok nodig had om te stappen. Als men desondanks toch niet verbitterd wordt, dan moet men inderdaad wel over een enorme levensvreugde beschikken, denk ik. Dit is de les die ik uit zijn leven heb getrokken.

Deze week nam ik nog eens een boek in handen dat 25 jaar geleden verschenen is. Omdat het in mijn ogen nog altijd actueel is, kan ik de drang niet weerstaan om er enkele zinnen uit te citeren. "Het is in het afwijzen van de toekomst, dat de kern van het verval ligt." Aansluitend daarbij: "Eerder dan door de rede, worden zij bewogen door het gevoel en dat is op zich zelf al een kenmerk van verval. Om tot de kern van de zaak te komen, betekent dit, dat hun belangstelling eenzijdig gericht is op het heden en dat ook voor hen de toekomst enkel het einde is." En dan de volgende zin: "Door te vervallen schept iedere beschaving een leegte, waarin de krachten van de mededingende beschaving gezogen worden." Deze citaten zijn afkomstig uit het boek: "De toekomst van het ouder worden", geschreven door prof. C.Northcote Parkinson en dr. H.Le Compte en uitgegeven bij Elsevier. Dit is een vertaling van "The law of longer life" eveneens in 1980 uitgegeven in de V.S. (Troy University Press). In vergelijking met deze uitgave is de Nederlandstalige versie maar pover wat betreft de lay-out: het is niet zo overzichtelijk gedrukt als de Amerikaanse. Maar wat mij vooral stoort is dat men het Amerikaanse woord "liberal" vertaald heeft als "liberaal" (!!!) Op het eerste gezicht is dit correct maar bij nader inzien wordt er eigenlijk het tegenovergestelde mee bedoeld. Een "liberal" in de V.S. is een Democraat, wat men hier een socialist noemt, zij het dan een socialist-light, en het Nederlandse woord "liberaal" zou men kunnen vergelijken met een Amerikaanse Republikein. Daardoor ontstaat dus bij de lezer de indruk dat beide auteurs datgene verwerpen wat zij eigenlijk aanprijzen! Indien dit boek ooit heruitgegeven zou worden, dan hoop ik vurig dat men zulk een fout zal corrigeren.

Wat een vrouw was zij toch, die Jane Fonda !! Als protest tegen de Vietnamoorlog, die toen in alle hevigheid woedde (1972), trok zij naar het "vijandige" Hanoi om daar voor de hele wereld haar kritiek op haar eigen regering kenbaar te maken. Vandaar dus, Hanoi Jane, de naam haar gegeven door haar tegenstanders die haar een verraadster vonden en nog vinden. Sommige mensen blijken een erg goed geheugen te bezitten, toch voor zulke zaken. Ik weet ook wel dat het vanwege Fonda een stommiteit was om te gaan poseren naast het Noord-Vietnamese afweergeschut en zo de indruk te geven dat zij ermee akkoord ging dat er Amerikaanse soldaten werden uit de lucht gehaald. Maar voor het overige viel er op deze moedige reis niets aan te merken. Op slag werd zij daardoor een heldin en de woordvoerster van de anti-oorlogsbeweging. Het kwam voor mij dan ook als een koude douche wanneer ons aller Jane in de jaren '80 ineens haar zinnen had gezet op aerobics: zij was zakenvrouw geworden. Ik moet toegeven dat ik haar van dan af uit het oog heb verloren al zal zij daar nooit enige hinder van ondervonden hebben! Groot was mijn vreugde echter toen ik haar onlangs in een interview hoorde verkondigen dat zij radicaal tegen de oorlog in Irak is gekant. Onze strijdlustige Jane is terug. Dat zij in het zelfde gesprek ook toegaf dat zij christen is geworden, is haar zaak: ten eerste maakt zij absoluut geen deel uit van de fundamentalistische christenen en ten tweede had zij evengoed boeddhiste kunnen worden en dan zou er ook niet met haar gelachen worden. Dus ? Wat een vrouw IS zij toch, die Jane Fonda!

Als kind en als puber hoorde ik in mijn omgeving alleen maar op spottende toon spreken over de politicus Camille Huysmans. Dit had tot gevolg dat ik hem zag als een wat halfgekke, rare man die voor het overige niet veel betekende. Zijn overlijden bracht bij mij dan ook geen enkele emotie teweeg. Vele jaren later las ik echter her en der artikels over Huysmans waardoor ik hem in een totaal ander daglicht zag. Hij was dan misschien wel excentriek, maar zeker niet gek. Van dan af hoopte ik over die beruchte politicus meer te vernemen. Die hoop ging in vervulling toen een aantal jaren geleden een nieuwe biografie verscheen, geschreven door Jan Hunin. Daarin wordt overvloedig aangetoond welk een fascinerende persoonlijkheid Camille Huysmans bezat, een man met een visie op de toekomst. Hij was verdraagzaam, sociaal voelend, artistiek aangelegd en spitsvondig, om maar enkele eigenschappen te vermelden. Wat zijn verdraagzaamheid betreft wil ik hier vooral wijzen op zijn afkeer van het antisemitisme, dit in een periode (de jaren '30) waarin het de normaalste zaak van de wereld geacht werd om antisemiet te zijn. Hij zei daarover het volgende: "IK ACHT HET BENEDEN MIJN MENSELIJKE WAARDIGHEID OM VOOR HET ANTISEMITISME TE CAPITULEREN" . Als men het woord "antisemitisme" vervangt door "racisme" dan is die uitspraak perfect van toepassing op onze hedendaagse tijd. Of waarom niet BEIDE woorden samen gebruiken?!

Als fervent filmliefhebber wil ik het nu eens hebben over twee van de grootste regisseurs van de laatste vijftig jaar, nl. Ingmar Bergman en Michelangelo Antonioni. Zij worden ook beschouwd als, wat men noemt, vrouwenregisseurs m.a.w. zij besteden vooral aandacht aan de vrouwelijke personages in hun films, personages die door hen gekarakteriseerd worden als mensen die fijngevoeliger en complexer zijn dan mannen. Ook de manier waarop de actrices door deze regisseurs gefilmd worden is erg flatterend: zij worden zodanig in beeld gebracht dat zij niet langer sexobjecten zijn maar wezens van vlees en bloed die op een erg subtiele manier de werkelijkheid aanvoelen. Zo zijn Bergman en Antonioni erin gelukt om de kijker duidelijker te tonen wat er allemaal fout loopt in onze maatschappij, beter dan indien zij het door middel van mannelijke personnages hadden gedaan. Toch is er een verschil merkbaar tussen deze beide regisseurs. Bij Bergman heb ik nogal eens de indruk dat hij de vrouwen gebruikt (een nogal overdreven term, ik weet het) om vooral zijn eigen persoonlijke gevoelens te veruitwendigen, maar dan langs een vrouwelijke omweg. Hij verschuilt zich achter zijn actrices. Antonioni daarentegen filmt de vrouwen meer als een waarnemer die hen liefdevol gadeslaat en hen toelaat hun vrouwelijkheid op een authentieke wijze te beleven voor de camera. Mijn sympathie gaat dan ook uit naar deze laatste omdat hij het vrouw-zijn van zijn personnages niet probeert te manipuleren. In mjn ogen komt dit eerlijker over. Ook op zuiver filmisch vlak verkies ik deze elegante Italiaanse regisseur boven de zwaarwichtige Zweed, maar in deze beschouwing heb ik deze kwestie links laten liggen omdat daar meerdere bladzijden voor nodig zouden zijn om dit behoorlijk uit te leggen.

Het is algemeen bekend dat ex-president Bill Clinton een erg goede verstandhouding heeft met zwarten. Misschien vragen sommigen zich af hoe dit komt. Welnu, ik denk dat de verklaring hiervoor te vinden is in zijn kindertijd. In zijn autobiografie vertelt hij dat zijn grootouders een kruidenierszaak uitbaatten waar vele zwarten hun inkopen deden. De kleine Bill kwam zo in contact met zwarte kinderen waar hij, als enige blanke jongen , mee speelde. Clinton's moeder zelf had in haar jeugd eens een pak slaag van haar ouders gekregen omdat zij het woord "nigger" had gebruikt (in de jaren '20 van de vorige eeuw toen deze scheldnaam nog algemeen aanvaard was !). Ik vermeld dit verhaal hier omdat het een verklaring zou kunnen zijn waarom iemand van jongsaf aan antiracist is. Men wordt blijkbaar niet zo geboren, maar men wordt het door opvoeding. Als men niet als antiracist geboren wordt, zou het ook wel eens kunnen dat men niet als racist ter wereld komt. Of vergis ik me ?

Over de beruchte "filosoof met de hamer" Friedrich Nietzsche zijn wonderlijk genoeg twee prachtige boeken geschreven door vrouwen. Ik noem dit wonderlijk omdat men de filosofie van Nietzsche zeker niet als "soft" kan omschrijven, wel integendeel, en ook omwille van de vrouwonvriendelijke opmerkingen in zijn werk. Nog tijdens zijn leven schreef Lou Andreas-Salomé een boek met de titel "Friedrich Nietzsche" waarin zij op een schitterende manier zijn ideeën uiteenzette. Zij bezat daarbij het grote voordeel dat zij bevriend was geweest met de filosoof waardoor zij wist hoe zijn kijk op de wereld vorm had gekregen. Als inleiding op zijn werk is dit boek dus uitermate geschikt. Een honderdtal jaren later was er de Britse Lesley Chamberlain met : "Nietzsche in Turijn" waarin zij een aangrijpend beeld schetst van zowel de filosoof als de mens Nietzsche. Zij relativeert daarin zijn kwetsende uitspraken over vrouwen omdat hij tijdens zijn leven dan toch bevriend was met enkele vooruitstrevende en intelligente (zie hoger) vrouwen. Haar inlevingsvermogen en de taal waarin zij dit portret van de filosoof gestalte geeft, zorgen ervoor dat dit een boek is om langzaam te savoureren. Wie geen zin heeft om de filosofische werken zelf (allemaal verschenen in het Nederlands én mooi uitgegeven) te lezen, die kan ik gerust "Nietzsche in Turijn" aanbevelen omdat men zo een erg genuanceerd beeld krijgt van leven en werk van die beroemde en boeiende filosoof. En dan nog een opmerking: zou het toeval zijn dat juist vrouwelijke auteurs zo gevoelig en meeslepend over iemand kunnen schrijven ? Ik denk het niet, want als men het vermogen tot empathie van vrouwen kent, evenals hun grote beheersing van taal, dan ligt het bijna voor de hand dat men zulke boeken van hen kan verwachten. Dank u, Lou en Lesley !