Vrijdag 22 oktober 2010
Keizers, keurvorsten en prins-bisschoppen: vermenging van wereldrijke en kerkelijke macht - 1 -
Keizers, keurvorsten en prins-bisschoppen: vermenging van wereldlijke en kerkelijke macht - 1 -
Bij culturele reizen bezoeken we altijd kerkelijke gebouwen zoals kerken, kloosters en, abdijen. In die zin zijn we prototypes van religieuze toeristen.
Bij recente bezoeken aan Trier, Aken, Keulen … zagen we interessante voorbeelden van vermenging van wereldrijke en kerkelijke macht weerspiegeld, die terug gingen naar het vroege christendom, vooral door het optreden van Constantijn de Grote.
Constantijn de Grote sprak als eerste Romeins keizer zich uit voor het christendom rond 313: zo kwam er een einde aan de christenvervolgingen en kreeg het christendom een eersterangsrol toebedeeld.
Hij stichtte een nieuwe hoofdstad Constantinopel ( eerst genoemd Nova Roma - Nieuw Rome - op de plaats van Byzantium, dat strategisch lag aan een kruispunt van land- als zeeroutes; zo ontwikkelde zich het Byzantijnse Rijk.
Constantijn steunde de kerk financieel, hij bouwde basilieken en kerken zoals Heilig Grafkerk in Jeruzalem en de oude Sint-Pietersbasiliek te Rome, gaf belastingvoordelen aan de geestelijken enz. Hij besliste niet over de inhoud van de de christelijke godsdienst (de verering), taak van de bisschoppen, maar hij verplichtte zijn onderdanen die doctrine te volgen.
De keurvorsten waren van 1198 tot 1806 verantwoordelijk voor het verkiezen van een nieuwe koning van Duitsland, resp. keizer van het Heilige Roomse Rijk. De zeven keurvorsten bestonden uit drie geestelijke keurvorsten, de aartsbisschoppen van Mainz, Trier en Keulen. De vier wereldlijke keurvorsten waren de Paltsgraaf aan de Rijn, de Koning van Bohemen, de Hertog van Saksen en de Markgraaf van Brandenburg. Geestelijke keurvorsten zijn typische vertegenwoordigers van de vermenging van wereldrijke en kerkelijke macht
De vermenging van wereldrijke macht en kerkelijke macht zagen we ook bij de prins-bisschoppen. Zij kwamen voor in Nederland (Utrecht bijv.), België (prinsbisdom Luik), Engeland, Macedonië, Polen maar waren sterk in het Heilige Roomse Rijk met een vijftigtal prins-bisdommen.
In feite vermengden vroeger heel wat abten, bisschoppen... met uitgestrekte landbouwbezittingen ook deze twee machten. Op kleinere schaal kon dit ook het geval zijn in gemeenten en dorpen met de plaatselijke geestelijkheid. Door de Franse revolutie, de scheiding van kerk en staat, de toenemende secularisering ging dat proces verder zijn gang.
Anekdote over Constantijn: Heilig of enkel Groot? In de Byzantijnse liturgische kalender is hij, zoals zijn moeder Helena, opgenomen als heilige. In de meeste orthodoxe en katholieke kerken van het Oosten wordt Constantijn als een heilige vereerd. Hij wordt in de oosterse kerk tezamen met zijn moeder Helena op 21 mei vereerd als een ‘apostelgelijke’ heilige. In het westen schrikt men terug voor zijn krijgszuchtige karakter. In de Latijnse lijst van heiligen is hij niet vermeld, maar hij wordt daar geëerd met de titel "de Grote". In de Westerse kerken is zijn heiligheid zeer omstreden, omdat men in hem de grondlegger zien van de verstrengeling van wereldse en geestelijke macht.
Dit is enigszins te vergelijken met de ‘Heilige’ Karel de Grote die in 1165 op bevel van keizer Frederik Barbarossa heilig verklaard door de aartsbisschop van Keulen. De naar Frankrijk uitgeweken paus Alexander III weigerde dit te bekrachtigen en men stapte naar de tegenpaus Paschalis III deed dat wel deed. De Rooms-Katholieke Kerk erkent Karel niet officieel als heilige. Wel wordt toegestaan dat hij in Aken en omgeving als 'zalige' wordt vereerd.
Bij culturele reizen bezoeken we altijd kerkelijke gebouwen zoals kerken, kloosters en, abdijen. In die zin zijn we prototypes van religieuze toeristen.
Bij recente bezoeken aan Trier, Aken, Keulen … zagen we interessante voorbeelden van vermenging van wereldrijke en kerkelijke macht weerspiegeld, die terug gingen naar het vroege christendom, vooral door het optreden van Constantijn de Grote.
Constantijn de Grote sprak als eerste Romeins keizer zich uit voor het christendom rond 313: zo kwam er een einde aan de christenvervolgingen en kreeg het christendom een eersterangsrol toebedeeld.
Hij stichtte een nieuwe hoofdstad Constantinopel ( eerst genoemd Nova Roma - Nieuw Rome - op de plaats van Byzantium, dat strategisch lag aan een kruispunt van land- als zeeroutes; zo ontwikkelde zich het Byzantijnse Rijk.
Constantijn steunde de kerk financieel, hij bouwde basilieken en kerken zoals Heilig Grafkerk in Jeruzalem en de oude Sint-Pietersbasiliek te Rome, gaf belastingvoordelen aan de geestelijken enz. Hij besliste niet over de inhoud van de de christelijke godsdienst (de verering), taak van de bisschoppen, maar hij verplichtte zijn onderdanen die doctrine te volgen.
De keurvorsten waren van 1198 tot 1806 verantwoordelijk voor het verkiezen van een nieuwe koning van Duitsland, resp. keizer van het Heilige Roomse Rijk. De zeven keurvorsten bestonden uit drie geestelijke keurvorsten, de aartsbisschoppen van Mainz, Trier en Keulen. De vier wereldlijke keurvorsten waren de Paltsgraaf aan de Rijn, de Koning van Bohemen, de Hertog van Saksen en de Markgraaf van Brandenburg. Geestelijke keurvorsten zijn typische vertegenwoordigers van de vermenging van wereldrijke en kerkelijke macht
De vermenging van wereldrijke macht en kerkelijke macht zagen we ook bij de prins-bisschoppen. Zij kwamen voor in Nederland (Utrecht bijv.), België (prinsbisdom Luik), Engeland, Macedonië, Polen maar waren sterk in het Heilige Roomse Rijk met een vijftigtal prins-bisdommen.
In feite vermengden vroeger heel wat abten, bisschoppen... met uitgestrekte landbouwbezittingen ook deze twee machten. Op kleinere schaal kon dit ook het geval zijn in gemeenten en dorpen met de plaatselijke geestelijkheid. Door de Franse revolutie, de scheiding van kerk en staat, de toenemende secularisering ging dat proces verder zijn gang.
Anekdote over Constantijn: Heilig of enkel Groot? In de Byzantijnse liturgische kalender is hij, zoals zijn moeder Helena, opgenomen als heilige. In de meeste orthodoxe en katholieke kerken van het Oosten wordt Constantijn als een heilige vereerd. Hij wordt in de oosterse kerk tezamen met zijn moeder Helena op 21 mei vereerd als een ‘apostelgelijke’ heilige. In het westen schrikt men terug voor zijn krijgszuchtige karakter. In de Latijnse lijst van heiligen is hij niet vermeld, maar hij wordt daar geëerd met de titel "de Grote". In de Westerse kerken is zijn heiligheid zeer omstreden, omdat men in hem de grondlegger zien van de verstrengeling van wereldse en geestelijke macht.
Dit is enigszins te vergelijken met de ‘Heilige’ Karel de Grote die in 1165 op bevel van keizer Frederik Barbarossa heilig verklaard door de aartsbisschop van Keulen. De naar Frankrijk uitgeweken paus Alexander III weigerde dit te bekrachtigen en men stapte naar de tegenpaus Paschalis III deed dat wel deed. De Rooms-Katholieke Kerk erkent Karel niet officieel als heilige. Wel wordt toegestaan dat hij in Aken en omgeving als 'zalige' wordt vereerd.