Archief

Pasternak

 

waren zijn verzen

een vingeroefening

voor die ene grote worp?

 

zeker, niets komt uit

het niets en het woord

verwekt meer woorden

 

een hoofd moet jaren

dragen eer het open

gaat, en zie: het maakt

een wereld nieuw, een rode

zon op sneeuw en berken

 

wolven huilen om een huis

een geliefde golft zoals

de zeeën ruisen, een meeuw

snikt in haar mond

 

wie vat met vingers

deze kanteling, deze

draaikolk: elke drop

een enkeling, de tijd

een trechter die verzwelgt

 

hij deed er jaren over

vers na vers, geen beeld

volstond, tot die ene zuil

van woorden waarin ze

alle staan gebeiteld: man

en vrouw en moordenaars

 

een rode zon, een zilverberk

een kraai, een balalaika:

een boek als een venster

in een toren terwijl

de toren implodeert

Nederland gidsland?
Wat is er toch aan de hand met onze noorderlijke buren? Ooit keek progressief en links Vlaanderen met ontzag en afgunst op naar de Nederlandse tolerantie en vrijmoedigheid. Sedert de triomfantelijke opkomst van Pim Fortuin lijkt het deksel van een beerput gelicht en komen allerlei geurtjes naar boven die herinneringen oproepen aan de donkerste bladzijden uit onze gemeenschappelijke geschiedenis.
De laatste jaren is het bon ton geworden om uit de meest tegenovergestelde hoeken uitspraken te doen die het imago van het vroegere gidsland aan scherven slaan.
Een jaar of twee geleden was er een Nederlandse imam die homo's 'nog erger dan varkens' noemde, vandaag is er de geblondeerde Geert Wilders - voorzitter van een partij die zich nota bene Partij Voor de Vrijheid noemt - die oproept om de koran uit de handel te halen: in zijn ogen is dit boek het 'Mein Kampf' van het 'islamofascisme'.
En bij ons was er een Congolese student die 'Kuifje in Afrika' wil verbieden.
Het doet denken aan de profetische zin van de Duitse dichter Heine:
'Daar waar boeken worden verbrand, zullen weldra mensen worden verbrand.'
Is onze West-Europese beschaving, met Nederland als ontaard gidsland, op de terugweg naar de jaren 1930? Moeten we vrezen voor een charismatische leider die al dit fanatisme oppikt, de media naar zijn hand zet en opnieuw een vendel- en knuppelzwaaiende beweging op gang trekt?
Gelukkig klinken de tegenstemmen talrijk en krachtig, zowel in Nederland als bij ons. Maar in elk geval bewijzen de ongeleide projectielen van het extremisme dat een tolerante samenleving altijd op haar hoede moet blijven: de verdraagzame democratie is juist door haar verdraagzaamheid en openheid zeer kwetsbaar. En zij kan  deze superieure eigenschappen alleen bewaren door ze te verdedigen met de middelen van de rechtsstaat: door opvoeden tot weerbaarheid tegen het fanatisme, en door repressie wanneer de grens van de gewelddadigheid of de oproepen daartoe wordt overschreden. Het betoog van Wilders en dat van die imam komen aardig in de buurt: zij zijn de haatzaaiers die de geesten vergiftigen en indirect geweldplegingen kunnen veroorzaken.

vacature

- God bless Inch’Allah -

 

PVBA

wenst aan te werven:

 

almachtige (m)

vloeiend Arabisch en Amerikaans

ervaren in het zegenen

van kruisraket en zelfmoordgordel

bedreven in het bespelen

van hoogmoed hebzucht en angst

in het wissen van geheugen

bekwaam tot het inblazen

van list en leugen

deugen in het beramen

van kwelling en verdriet

 

men biedt:

een soepele werktijd

verloven van eeuwen

en overuren vergoed

met duizendmaal

duizend maagden

ongeschoren of geëpileerd

door vlammen van wraakzucht

of wellust verteerd

 

 

en extra legaal

naar keuze

 

een holte van leuzen

een steen

zwart van gedoofde ogen

en glinsterend van geween

een kruis

in het hout van splinter en stormram

in het onverwoestbaar weefsel van het dwangbuis

 

kandidaten wenden zich

tot de Heer van de Vliegen

met vermelding:

‘Endlösung endlich’

 

god zijn is geen easy job

geen wonder dat ze vacant is

censuur op de EO
De Nederlandse EO-zender meent het recht te hebben om natuurdocumentaires zo te verknippen dat elke verwijzing naar de evolutietheorie wegvalt. Vanwege zijn grote ledenaantal is deze zender intussen de grootste geworden in Nederland en misschien de invloedrijkste. De leden manifesteren zich als creationisten die het scheppingsverhaal uit het boek Genesis zeer letterlijk interpreteren.
Hoe is het te verklaren dat vandaag niemand meer gelooft in de mythologie van Grieken en Romeinen, maar wel nog in de joods-christelijke?
Voor een deel zal dit wel te maken hebben met de indoctrinatie in het gezin en op school: heel wat kinderen worden gehersenspoeld met dit gedachtegoed.
Maar wellicht is er een diepere oorzaak.
We leven in een wereld van versnelde transitie: globalisering, migratie, delokalisatie, klimaatdreiging, oorlog en terrorisme verschijnen dagelijks op de buis of in de krant.
Kortom, de wereld en zeker de nabije of verdere toekomst wordt als uiterst bedreigend ervaren.
Dit zou kunnen verklaren waarom men zich zo krampachtig  houdt aan de oude zekerheden.
Bij ons in Europa heeft het godsdienstig fanatisme met zijn godsdienstoorlogen, joden- en ketterverbrandingen een hoogte- of dieptepunt bereikt sedert 1492: een nieuwe wereld ging wijd open en de geesten sloten zich af, gingen hermetisch dicht.
Het gaat om een psychologische variant van de dominotheorie: als ik één stukje van mijn geloof laat vallen dan tuimelen al mijn zekerheden als een kaartenhuisje of rijtje dominostenen in elkaar.
Vandaar de intellectuele verkramping: men schuwt alle informatie die het vertrouwen in het eigen verklaringsmodel zou kunnen aantasten.
Op zich is dit enkel betreurenswaardig voor de betrokkenen zelf en voor hun kinderen die ofwel ooit de schok van de ontdekking zullen meemaken en dan in crisis kunnen geraken ofwel jonge zeloten zullen worden.
Maar dit wereldvreemde kan voor iedereen een bedreiging vormen wanneer het maatschappelijke en politieke macht krijgt. Dit zien we nu reeds in de VS waar de kliek rond Bush duidelijk onder invloed staat van christelijke fundamentalisten. Dit vertaalt zich dan in het stopzetten van hulpprogramma's ter bestrijding van aids, maar erger nog is de mythologische terminologie van 'het rijk (of de as) van het kwaad' , een taalgebruik dat herinneringen oproept aan de kruistochten en de aanhang inderdaad voorbereidt om  gewapenderhand tot een nieuwe kruistocht over te gaan.
Wat, paradoxaal genoeg, opvalt aan dit fundamentalisme is zijn uitgesproken 'vertikalisme': men streeft een zuiverheid na in de leer en in de relatie tot de godheid, maar met het 'horizontalisme' van naastenleifde en sociale rechtvaardigheid houdt men zich nauwelijks bezig. Tenzij dan in de stijl van moeder Theresa: men predikt de aanvaarding van het lijden, dat gezien wordt als de wil van God, en veel meer dan stervensbegeleiding heeft men niet te bieden.
Veel belangrijker en gevaarlijker dan de dwaasheid van de intellecutele afscherming of verkramping en de censuur zijn deze politieke implicaties.
Omdat censuur de eerste steen kan zijn die een lawine aan het rollen brengt, is waakzaamheid geboden en kan men  niet lacherig doen over wat  de EO-zendelingen uitspoken.
Het verwerpen van de wetenschap loopt als een stinkend spoor doorheen de geschiedenis van het godsdienstig fanatisme.

uit 'Geboortegrond' van Czeslaw Milosz
Om mijn eigen geheugen wat op te frissen volgen nu enige sprokkels uit dit zeer lezenswaardige boek van de Poolse Nobelprijswinnaar van 1980: door de 'l' in zijn namen moet eigenlijk een streepje maar dat zit niet op mijn klavier.
In het Pools is de titel eigenlijk 'geboortegrond Europa': Milosz is diplomaat geweest in de VS en ziet een duidelijk verschil tussen de Europese, in het bijzonder de Midden-Europese cultuur en de Amerikaanse. Dit boek is een vermenging van autobiografie en filosofie en politiek-historisch essay. Daarom is hij te vergelijken met  György Konrad. Afgezien van Harry Mulisch, die net als Konrad van joods-Hongaarse afkomst is, ken ik geen Nederlandstalige auteur die een gelijkaardige ambitie heeft.
1.
Herinneringen: dat deel van ons leven waarover we zonder blozen kunnen spreken.
Dit aforisme van Ambrose Bierce moet voldoende zijn om de liefhebbers van openhartigheid te ontmoedigen. (...) Pretendeert men de onbereikbare waarheid te vertellen, dan liegt men, omdat men gebeurtenissen die ons in een ongunstig licht stellen, verzwijgtµ.
2.
Als men de geschiedenis niet levend kan maken door iets wat voor ons persoonlijk leeft dan zal zij altijd min of meer abstract blijven en bestaan uit conflicten van anonieme machten en schema's. (...) Misschien betekent elk vernietigd familiearchief, elk verbrand gildeboek, elke nieuwe stap op de weg naar de vergetelheid wel een consolidering van de classificaties en de ideeën ten koste van de werkelijkheid.
3.
Er is in wezen niets dat meer anti-burgerlijk is dan bepaalde delen van de intelligentsia die ongevoelig voor geld zijn.
4.
In de burgerlijke maatschappij is er nog steeds één eilandje waar armoede geen schande is als deze vervangen wordt door een titel, dat wil zeggen: roem.
5.
Eén kei kan beslissend zijn voor de richting waarin de lawine van iemands lot zal rollen.
6.
Papieren zijn uiteindelijk verzinsels van ambtenaren  die het leven van de mensen vergiftigen en je moet je niet al te nauwkeurig aan zulke voorschriften houden.
7.
Daar waar het onmogelijk is vast te stellen wat nationaal is en wat religieus, wordt de religie een sociale kracht van conservatieve en conformistische aard.
8.
Alleen discipline is in staat koelbloedig begane misdaden te rechtvaardigen.
9.
Als ooggetuige van volkerenmoord en tegelijk niet in het bezit van de luxe van de onschuld ben ik geneigd mezelf en anderen daarvoor aan te klagen. In wezen is het echter niet gemakkelijk een oordeel te vellen, als het gaat om gevallen waar de hulp aan de slachtoffers van de terreur voor de helper de doodstraf kan betekenen.
10.
Hoe primitiever het verstand, des te meer genot put het uit de gelegenheid de versnipperende veelheid terug te brengen onder een gemeenschappelijke noemer.