Over de grote zonnestorm (11/5/2024) 

Observatorium voor zonnedynamiek van NASA

De planeet Aarde wordt opgeschrikt door de grootste zonnestorm in tientallen jaren – en de potentiële gevolgen ervan zorgen ervoor dat mensen die verantwoordelijk zijn voor elektriciteitsnetwerken, communicatiesystemen en satellieten op scherp staan.

De Nationale Oceanische en Atmosferische Administratie (NOAA) zegt dat er meetbare effecten zijn geweest van de geomagnetische storm die als noorderlicht zichtbaar is geweest over grote delen van het noordelijk halfrond. Tot nu toe heeft NOAA echter geen meldingen van grote schade gezien. 

Er is enige achteruitgang en verlies opgetreden bij communicatiesystemen die afhankelijk zijn van hoogfrequente radiogolven, vertelde NOAA, evenals enkele voorlopige aanwijzingen voor onregelmatigheden in energiesystemen.

"Simpel gezegd zijn de elektriciteitsnetbeheerders sinds gisteren druk bezig om een goede, gereguleerde stroom zonder verstoring te laten stromen", zegt Shawn Dahl, servicecoördinator voor het in Boulder, gevestigde Space Weather Prediction Center bij NOAA. 

"Satellietoperatoren zijn ook druk bezig met het monitoren van de gezondheid van ruimtevaartuigen als gevolg van de S1-S2-storm die plaatsvindt, samen met de ernstige, extreme geomagnetische storm die zelfs nu nog voortduurt", voegde Dahl eraan toe, zeggend dat sommige GPS-systemen moeite hebben gehad om locaties te vergrendelen en onjuiste posities aan te bieden.

NOAA's GOES-16-satelliet heeft een uitbarsting van een uitbarsting vastgelegd die rond 14.00 uur plaatsvond. EDT op 9 mei 2024. 

NOAA YouTube

Zoals NOAA eind vrijdag had gewaarschuwd, heeft de aarde een G5- of ‘extreme’ geomagnetische storm ervaren. Het is de eerste G5-storm die de planeet trof sinds 2003, toen een soortgelijke gebeurtenis in een deel van Zweden tijdelijk de stroom uitschakelde en elektrische transformatoren in Zuid-Afrika beschadigde.

Het NOAA-centrum voorspelde dat deze huidige storm het noorderlicht zou kunnen veroorzaken die zichtbaar is tot ver in het zuiden van Noord-Californië en Alabama.

Over de hele wereld hingen afbeeldingen op sociale media met foto's van heldere aurora's die zichtbaar waren in Rusland, Scandinavië, het Verenigd Koninkrijk en continentaal Europa. Sommigen meldden dat ze de aurora zo ver zuidelijk als Mallorca, Spanje, hadden gezien.

De bron van de zonnestorm is een cluster van zonnevlekken op het oppervlak van de zon die 17 maal de diameter van de aarde heeft. De plekken zijn gevuld met magnetische velden die als katapulten kunnen fungeren en enorme hoeveelheden geladen deeltjes naar onze planeet kunnen uitstoten. Deze gebeurtenissen, bekend als coronale massa-ejecties, komen steeds vaker voor tijdens de piek van de 11-jarige zonnecyclus van de zon. 

Meestal missen ze de aarde, maar deze keer zegt NOAA dat een aantal rechtstreeks naar onze planeet zijn gegaan, en de dienst voorspelde dat er de komende dagen verschillende golven van zonnevlammen op de aarde zullen blijven inslaan. Hoewel de storm groot is gebleken, kan het voorspellen van de gevolgen van dergelijke incidenten moeilijk zijn, zei Dahl. 

Schokkende problemen

De meest ontwrichtende zonnestorm ooit gemeten vond plaats in 1859. Deze storm staat bekend als de 'Carrington Event' en veroorzaakte glinsterende aurorae die zichtbaar waren tot in het zuiden van Mexico en Hawaï. Het deed ook telegraafsystemen in heel Europa en Noord-Amerika opsmoren. 

Hoewel deze geomagnetische storm niet zo sterk zal zijn, is de wereld steeds afhankelijker geworden van elektronica en elektrische systemen. Afhankelijk van de oriëntatie van het magnetische veld van de storm kan dit onverwachte elektrische stromen opwekken in hoogspanningslijnen over lange afstanden. Deze stromen kunnen ervoor zorgen dat veiligheidssystemen in werking treden, wat in sommige gebieden tot tijdelijke stroomuitval kan leiden.

De storm zal waarschijnlijk ook de ionosfeer verstoren, een deel van de atmosfeer van de aarde gevuld met geladen deeltjes. Sommige radiotransmissies over lange afstanden gebruiken de ionosfeer om signalen over de hele wereld te 'stuiteren', en die signalen zullen waarschijnlijk worden verstoord. De deeltjes kunnen ook signalen van het mondiale positioneringssysteem breken en anderszins vervormen, aldus Rob Steenburgh, een ruimtewetenschapper bij NOAA. Die effecten kunnen een paar dagen na de storm aanhouden.

Net als Dahl zei Steenburgh dat het onduidelijk is hoe erg de verstoringen zullen zijn. Hoewel we afhankelijker dan ooit zijn van GPS, zijn er ook meer satellieten in een baan om de aarde. Bovendien verplaatsen de afwijkingen van de storm zich voortdurend door de ionosfeer, als rimpelingen in een poel. "Met een beetje geluk mogen de storingen niet langer duren", zei Steenburgh. 

De straling van de storm kan nog andere ongewenste effecten hebben. Op grote hoogte kan het satellieten beschadigen, terwijl het op lage hoogte waarschijnlijk de atmosferische weerstand vergroot, waardoor sommige satellieten naar de aarde zinken.

De veranderingen in de banen veroorzaken grote schade, waarschuwt Tuija Pulkkinen, voorzitter van de afdeling klimaat- en ruimtewetenschappen van de Universiteit van Michigan. Sinds het laatste zonnemaximum hebben bedrijven zoals SpaceX duizenden satellieten in een lage baan om de aarde gelanceerd. Die satellieten zullen nu hun banen onverwacht zien veranderen. 

"Er zijn veel bedrijven die dit soort ruimteweereffecten nog niet eerder hebben gezien", zegt ze.

Het Internationale Ruimtestation ligt in de magnetosfeer van de aarde, dus de astronauten zouden grotendeels beschermd moeten worden, zegt Steenburgh.

In een verklaring zei NASA dat astronauten geen aanvullende maatregelen zouden nemen om zichzelf te beschermen. "NASA heeft een grondige analyse van de recente ruimteweeractiviteit voltooid en vastgesteld dat deze geen risico vormt voor de bemanning aan boord van het internationale ruimtestation en dat er geen aanvullende voorzorgsmaatregelen nodig zijn", zei het agentschap eind vrijdag. 

Kijk eens omhoog

Hoewel deze storm de satellietoperatoren en nutsbedrijven de komende dagen ongetwijfeld bezig zal houden, hoeven individuen niet echt veel te doen om zich voor te bereiden.

"Wat het grote publiek betreft, hoeven ze hopelijk niets te doen", zei Dahl. "Als het weer het toelaat, zijn ze vanavond mogelijk weer zichtbaar." Hij vertelde dat het grootste probleem een korte stroomstoring zou kunnen zijn, dus het zou nuttig kunnen zijn een paar zaklampen en een radio bij de hand te houden.

En vergeet niet naar buiten te gaan en omhoog te kijken, vult Steenburgh aan. De aurora van deze gebeurtenis is veel verder naar het zuiden zichtbaar dan normaal.

Een zwakke aurora kan worden gedetecteerd door een moderne mobiele telefooncamera, voegt hij eraan toe, dus zelfs als je het niet met je ogen kunt zien, probeer dan een foto van de lucht te maken.

De aurora "is eigenlijk een geschenk van het ruimteweer", zegt hij. 

Dit is een grafiek van het groot aantal zonnevlekken die nog een tijdje zullen aanhouden: