Het wijwater: oorsprong, werkingen en gebruik 

Predicatie door E.H. Matthias De Clercq op 5 januari 2025 

In Christus beminden, Wij kennen allemaal het verhaal van de wonderbare genezing van de lamme in de badinrichting aan de Schaapspoort te Jeruzalem. In deze badinrichting nabij de tempel lag een menigte van zieken. Van tijd tot tijd daalde er immers een engel neer, bracht het water in beweging en wie dan het eerst in het water afdaalde, werd genezen. Een 38-jarige lamme had echter niemand om hem in het water te helpen en had dus geen kans op genezing.

OLH besloot hem dan maar zelf te genezen met de woorden: ‘sta op en loop!’. En we weten, zo geschiedde het ook. Inderdaad, mijn dierbaren, OLH kan iedere mens persoonlijk helpen, maar normalerwijze maakt onze Heiland, als machtige Koning, gebruik van Zijn dienaren: mensen, zoals priesters, maar soms ook niet-verstandsbegaafde schepselen. Een voorbeeld hiervan is het zojuist aangehaalde genezende water van het tempelbad. Toen men in het jaar 1888 bij uitgravingen dit bad terugvond, hoopte men ook het wonderbare water ter genezing van alle ziekten te vinden. Helaas! Het bad was kurkdroog. Wij katholieken hoeven echter niet bedroefd te zijn. 

We hebben immers een veel krachtiger, een veel heiliger water: het wijwater. En God zij dank! Dit water is niet slechts op één plek in de wereld te vinden, maar in alle katholieke kerken en ik hoop ook in onze katholieke huisgezinnen. Wij kunnen zelfs dit heilig wijwater altijd bij ons dragen en van haar weldaden genieten. Spreken wij vandaag over het wijwater, omdat wij vandaag plechtig het Driekoningenwijwater zullen wijden. Laten we aldus eerst onze aandacht op drie punten vestigen: wat is de oorsprong van het wijwater, wat is de kracht, hoe moeten we het gebruiken. 

Vanwaar komt het wijwater? Het wijwater vindt zijn oorsprong in het Oude Testament. Mozes bepaalde dat iedereen die zich in de verbondstent of later naar de tempel zou begeven, zich eerst moest wassen. Ook de priesters dienden zich te reinigen in het grote koperen bad aleer dieren of wierook te offeren. De Christenen namen dit gebruik over, in zoverre zij bij de ingang van hun kerken fonteinen of de ons bekende wijwaterbekkens plaatsten. We lezen ook dat het de gewoonte was om wijwater mee naar huis te nemen.

De H. Johannes Chrysostomus liet daartoe vaten met wijwater opstellen, opdat de gelovigen er zich van konden bedienen. Hij baseerde zich daarbij op een antiek geschrift ‘de apostolische constituties’, geschreven door onze kerkpatroon, de H. Clemens van Rome, rond het jaar 88. 

Daarin is er sprake dat de apostel Matthias de opdracht gaf aan de bisschoppen om water te wijden. Ook paus Alexander, de vijfde navolger van Sint Petrus, bevestigt: “Wij wijden water, gemengd met zout, opdat iedereen die er mee in contact komt, geheiligd en gereinigd zou worden!” Paus Leo IV stelde het ‘Asperges me’ in voor elke zondag en liet daarbij niet enkel de gelovigen, maar ook hun huizen, akkers en bezittingen besprenkelen. Het is dus onverklaarbaar waarom de protestanten het wijwatergebruik afdoen als bijgeloof. Gebruik van wijwater gaat op de oudste, ja, op apostolische tijden terug! 

Ook de genoemde samenstelling van het wijwater, namelijk uit zout en water, gaat tot op het Oude Testament terug. Bij het exorcisme van het zout wordt erop gewezen dat reeds de profeet Eliseus door toevoeging van zout het water van de stad Jericho gereinigd en geheiligd heeft. Door dit door Gods profeet gewijde water bleven de mensen levend en de akkers vruchtbaar.

Wat zijn de uitwerkingen van het wijwater?

1. Allereerst dient het gebruik van wijwater, bijzonder bij het ‘Asperges me’ op zondag, ons aan ons heilig Doopsel te herinneren. Het moet vaak onze hoge waardigheid en roeping in herinnering brengen. Spijtig genoeg vergeten we dit grootste moment van ons leven maar al te gauw.

2. Ten tweede zal het wijwater de ontloken genade van het Doopsel in onze ziel verder helpen te groeien en te bloeien. Water brengt immers zaken tot leven en tot vruchtbaarheid. Wijwater zal ons kracht schenken om deugden en goede werken te verrichten.

3. Ten derde weten wij dat net zoals het H. Doopsel onze ziel rein heeft gewassen van de erfzonde en de doodzonden, het wijwater onze dagelijkse zonden zal afwassen. Daarom bidden we bij het ‘Asperges me’ de psalm 50: “Ontferm U over mij, God, naar uw grote goedertierenheid! Besprenkel mij met hysop en ik zal gereinigd en witter worden dan sneeuw… asperges me hysopo et mundabor”.

Deze ritus drukt een berouw uit over onze zonden en een verlangen naar de zuiverheid, wat God ons dan ook schenkt. Met de vergeving van de dagelijkse zonden is bovendien een kwijtschelding van de straffen van het vagevuur verbonden. Mijn dierbaren, welke gevangene zou de sleutel ter opening van het kerkerslot niet oprapen en gebruiken tot vrijheid, indien deze in handbereik kwam? Welnu, daar in dat kleine vat aan de ingang, daar ligt de bevrijding uit ons vagevuur. Grijp het! Gebruik het!

4. Ten vierde schenkt wijwater ons bescherming tegen de duivel en zijn bekoringen. Dat wordt in elk van de vijf gebeden van de wijding van het wijwater afgesmeekt. Niet alleen priester-exorcisten kunnen over de werking van het wijwater getuigen, maar ook de H. Theresia van Avila bericht in haar biografie: “Uit ervaring weet ik dat er niets is waarvan de duivels sneller vluchten dan van het wijwater. De kracht van het wijwater is beslissend tegen de boze geesten.” Bovendien zal net zoals water het vuur dooft, het wijwater ook de bekoringen of fantasieën tot zwijgen helpen brengen.

5. Ten vijfde geeft wijwater ook bescherming tegen aardse wederwaardigheden. De priester zegt het wijwater met de woorden: “Opdat alle schadelijke invloeden en zwakheden mogen wijken!” Daarom besprenkelt men ook velden en akkers om behoud van de vruchten tot de oogst af te smeken. Dat God onweer, storm of hagel moge weghouden! Wijwater kan onszelf ook de lichamelijke gezondheid terugschenken.

De H. Cyprianus zegt: “Verwonder u niet dat de priester de zieke met wijwater besprenkelt! Herinneren jullie niet de genezing van de Syrische krijgsoverste Naaman in de Jordaan?”

6. Ten zesde schenkt het wijwater ook een vermindering van de smarten van de zielen van het vagevuur. De H. Theodatus zegt: “Net zoals de bloemen, getroffen door de hitte van de zon, verfrist en gered worden door de zachte regen, zo kunnen ook de zielen in het vagevuur verfrist worden door het wijwater!” 

Een bijzonder iets, mijn dierbaren, betreffende de werkingen van het wijwater, dient echter nog gezegd en voor ogen gehouden te worden. Het wijwater is een sacramentalie. Dit betekent dat het, in tegenstelling tot een sacrament, niet automatisch “werkt” of genade schenkt. De werking hangt af van het geloof, het gebed en de devotie van de ontvangende persoon. Daarvan moeten we ons bewust zijn.

Gelijkaardig sprak OLH tot Zijn apostelen: “Zodra ge een huis betreedt, zegt dan ‘Vrede aan dit huis!’. Indien het huis het waardig is, zal er vrede op nederdalen, indien niet dan keert de zegen tot u terug.” Zo zal ook daar waar wijwater vroom gebruikt wordt, werking kennen en anders niet. Zo, bericht het evangelie, werkte Jezus ook weinig wonderen in Nazareth, “omdat ze weinig in Hem geloofden”. Wat dient er nu praktisch te gebeuren? 

Wel, mijn dierbaren: wij zijn gewoon om met wijwater om te gaan. En dat misschien gedachteloos. In Christus beminden, laat ons echter dit wijwater, dit grote sacramentalie, bewust gebruiken. Uit persoonlijke overtuiging. Niet zonder beweging in onze ziel. Nemen we ons voor, als we de Kerk betreden en weer ‘in het wijwaterbakje grijpen’ bewust aan ons H. Doopsel te denken – aan die grote, onschatbare, onverdiende weldaad met eeuwigheidswaarde! Ontvangen we het wijwater bij het ‘Asperges me’ bewust en graag om waardiger aan de heilige mysteriën deel te nemen – en duiken we er niet voor weg.

Gebruiken we vervolgens het wijwater ook thuis bewust als tegenmiddel tegenover het kwade en de wereld. Met de laïcisering van de maatschappij, verdwenen de kruisbeelden van de publieke plaatsen en de heiligenbeelden in de private woningen… maar ook het wijwater verdween!

Zo mag het bij ons niet zijn! Niet in onze huizen! Nemen we geregeld wijwater mee naar huis en vullen we onze wijwatervaten. Geef als ouders vaak aan uw kinderen het voorbeeld door bij het begin van het dagelijks familiaal-gebeden rozenhoedje een kruisteken met wijwater te maken. Geef de kinderen ’s morgens of ’s avonds een kruisje met wijwater op het voorhoofd om hen te beschermen tegen gevaren en slechte invloeden. Herinner hen aan de werkingen van het wijwater! Ja, besprenkel verder ook nog uw zieken met wijwater.

Of plaats wijwatervaatjes op het kerkhof bij het graf van uw familieleden. Al deze dingen zullen Gods zegen over uw aangelegenheden afroepen! Tenslotte, mijn dierbaren, vandaag zullen we het Driekoningenwater zegenen.

Dit water wordt op bijzonder plechtige wijze gezegend onder tal van gebeden en rituele handelingen. Het is het sterkte wijwater met de grootste werkingen. We zullen beginnen met de allerheiligenlitanie, overwinningspsalmen, hymnes en tenslotte de wijding van zout en water voornemen. Het duurt iets langer, maar dit wijwater heeft een grotere werking en dus zal in geval van nood het meest bruikbare zijn.

Danken we God voor al hetgeen we zojuist overwogen hebben: de oorsprong, de kracht en de toepassing van het wijwater. Trachten we met Gods genade het gehoorde in onze ziel te laten doordringen en het in de praktijk, tot heil van onze ziel en van die van onze naaste, om te zetten! Vragen wij deze genaden aan onze goede hemelse Moeder. Amen.