Archief

Nog nagenietend van een uiterst geslaagde rustdag reden we noordwaarts naar Fort Davis.  Een typisch Amerikaans dorp, gebouwd rond 1 kruispunt : twee stenen huizen; het stadhuis en de bibliotheek, en een reeks huiten huizen, waarvan er 2 zich uitriepen tot restaurant (hier café genoemd).  De kaart beperkt zich daar gewoonlijk tot gevulde sandwiches (roastbeef, kip of bliktonijn) en fritten of warme chips, met water, koffie (gratis refill) of frisdrank. We kozen het tweede uit, omdat je daar bovenop nog gratis kon wifiën, en dat was hard nodig want we hadden ettelijke dagen niets meer van ons laten horen.
Het dorp dankt zijn naam aan het Fort, dat hier in 1850 gebouwd werd halfweg de route San Antonio -El Paso, om settlers, reizigers, de US mail en vracht te beschermen tegen de Apache en Comache indianen, die hier hun jachtvelden hadden die ze vruchteloos wilden vrijwaren van indringers. De meeste van deze mensen zijn trouwens deskundig naar de eeuwige jachtvelden gezonden door de meer dan 1000 US soldiers (9th en 10th Cavalry, onder leiding van Jefferson Davis).
Nu is Ford Davis een 'National Historic Site' met enkele gerestaureerde barakken, een hospitaal en officierswoningen. Om het half uur klinkt hier trompetgeschal over het uitgestrekt oefenterrein en galoppeert er een volledig uitgedorste Cavalery sergeant van  het ene fototoestel naar het andere.
Het 'Ford Davis State Park' waar we 2 nachten verbleven, was andere koek: immens groot, puur natuur, prachtig gelegen en vol wild: raccoons, roadrunners, een stinkdier waar ik bijna op trapte, herten die ons contnu zaten te bespeuren en 2 javelinas (een soort everzwijnen) die alsmaar dichter rond onze kampwagen cirkelden. Dien zat toen al in het bovenste compartiment met borstelsteel in aanslag te waken over Jean die na een overvloedige maaltijd (of was het de bijhorende drank?) zijn roes lag uit te slapen.

Fort Davis had nog een attractie: het 'Mc Donald Observatory' gelegen in de Davis mountains met de grootste telescoopspiegel ter wereld. Nu is daar 's zaterdags  toch een 'starparty' + twilight program dat loopt van zonsondergang tot middernacht: educatief, interactief en spectaculair. Niet te missen dus!
Toen we goed en wel in het openluchtamfitheater zaten, brak er een 'thunderstrom' van formaat los, zodat we holder de bolder in een classroom moesten gaan schuilen.
Dit was een van de weinige nahcten dat we geen enkele (echte) ster gezien hebben, maar we weten nu wel perfect hoe ze er op video uitzien.
Toen ik 's nachts nog even een toertje rond onze camper maakte, scheen ik recht in de ogen van eeen javelina: rood en helder als 2 sterren...

Onze "Hot Spring" hike was duidelijk een hike te ver. Diezelfde avond nog kreeg Dien een rash op haar beide onderbenen en we kropen alletwee in ons bed met een zeurende hoofdpijn. De volgende morgen was de uitslag op haar benen onrustwekkend toegenomen en we besloten advies te vragen aan de Rangers. Op de rangerspost werd onmiddellijk een medisch geschoolde collega opgetrommeld, die 15 minuten later arriveerde, maar ook hij wist, na onderzoek geen duidelijke diagnose te stellen.  Vermits er 200 mijl in de omtrek geen dokter of ziekenhuis te vinden was,  stelde de man voor om naar Lajitas (La-chi-tas) te rijden. Daar was een degelijke infirmerie met een "physicians assistent".
Nu is Lajitas een onooglijk dorpje, aan de rand van het nationaal park, op een 40tal mijl van de rangerspost verwijderd. De (overigens zeer schilderachtige ) weg daarnaartoe loopt dood op enkele barakken en op de Rio Grande. Geen brug, geen overzet, niks, "the end of nowhere" Maar veel keus hadden we niet, dus wij naar Lajitas. We kwamen aan de 2 huizen, 1 trading post en een weggetje dat zich in een bocht te pletter liep op de Rio.
Verrek, dacht ik, dan rijd ik maar los de rivier in.  Ik nam toch maar de bocht net voor de rivier en reed recht een schitterend resort binnen.  Een ***** hotel met volledig nagebouwd cowboy dorp, een 18 holes golfterrein, een sterrenrestaurant, fitness, massage, spa, eigen vliegveld met Learjets, manege en..... een infirmerie met een "physicians assistent", die juist zijn siesta deed toen we d'er aankwamen. Maar de man was 'k weet niet hoe blij om eindelijk eens al zijn medische apparatuur op Dien te kunnen uittesten : bloed- en urineonderzoek, perifere zuurstof- en bloeddoorstroming, kniepeesreflexen, oto- laryngo- en stetoscoop.... enfin een volledige checkup.  En omdat hij toch niedt  veel te doen had, heeft hij mij d'er gratis bijgenomen.
Diagnose: Dien had een "heath rash" en we waren allebei ernstig gedehydrateerd
Therapie : een volledige dag rust en minstens 4 liter water bovenop de normale vochtinname. En een cortisonebehandeling voor de benen van Dien.
Prijs : $30, follow-up de volgende dag en medicatie inbegrepen.
"Nice" zei ik, "but we don't stay in the hotel, we're camping with an RV"
"No problem man" antwoordde hij " we've got some fully equiped campsites for $80 a nite, but wait a second..."
Na zijn telefoontje kregen we een plaats op de meest luxueuze en volledig verlaten camping, vlak naast een mooi gebouwtje , opgetrokken in Mexicaanse stijl, sfeervolle meubeltjes en verlichting, airco, super sanitair en een prachtig zwembad helemaal voor ons alleen, voor maar $30 per nacht, Financial Times 'smorgens aan de deur !
We voelden ons al direct beter, maar toch hebben we er nog een tweede nacht bijgekregen, aan dezelfde prijs, omdat we patiënten waren van de "physicians assistent".
En we hebben gerust, gezwommen, gezond,  gedronken (5 liter per kop) en ons zeer deskundig laten masseren (Agave full body massage).
'sAvonds zijn we uit eerlijke schaamte goed opgetut sjiek gaan eten : Bij de margherita's kregen we Merxicaanse hapjes, net niet tè hot. Als voorgerecht koos Dien een trio van wild (fazant, jackrabbit en javelina = een soort everzwijn) in getomateerde  spirelli's en ik wou absoluut de echte rattlesnake proeven (licht pikant, met maisaardappeltjes : ten zeerste aanbevolen)
Als hoofdgerecht nam Dien een Buffalofilet met brocolli en Mexicaanse aardappeltjes  en ik een jackrabbitrug (= wild konijn dat hier massaal rondhuppelt) met groentenkrans. Het advies van onze "physicians assistent" indachtig hebben we ieder onze fles wijn uitgedronken.
Een ding is zeker : toen we (of liever ik) meezongen met de (alleen voor ons) guitarspelende cowboy naast het haardvuur, een nieuwe drambuie in onze hand,  waren we absoluut niet meer gedehydrateerd...

We waren er helemaal klaar voor : vroeg gaan slapen, goed uitgerust, vroeg uit de veren, stevig ontbijt, bergschoenen aan, lange broek, lange mouwen, zonnecrème,  huissandwiches en 4 liter water.
De hike die we hadden uitgekozen was 7 mijl (een goeie 11 km) en leidde langs de Rio Grande stroomopwaarts naar een warmwaterbron (117° F).  De bron lag vlak naast de rivier, in de ruines van een "bath house" dat hier tot 1950 had gestaan, in een schuchtere poging om het harde boerenleven iets menselijks te geven.  De muren waren ongeveer 1 meter hoog, en dat was dan ook meteen de diepte van de hot spring.  Het leuke was, dat je over het muurtje direkt in de Rio Grande kon springen, waar je door de sterke stroming een 10tal meter werd meegesleurd, tot je vaste voet aan de grond kreeg.
De weg daarheen (dus een goeie 3,5 mijl) was zwaar, maar te doen. Het pad liep niet langs de rivier (stijle rotsen), maar over en door de canyons die in de rivier uitkwamen. En het waren er veel, tè veel, en ze werden alsmaar hoger en in de diepe dalen, waar geen zuchtje wind te bespeuren viel werd de hitte ondraaglijk!
Al spoedig zaten we door ons rantsoen van 2 liter water, terwijl het bijlange nog niet het heetst van de dag was.
Maar goed, we zijn in "Hot Spring" geraakt en het was er heerlijk.  Echt een paradijs, met een zandstrandje, enkele schaduwrijke palmbomen, de ontspannende warmwaterbron en de verkoelende rivier : "The Garden Of Eden". Ik wou hier echt niet weg, maar ieder kwartier langer betekende een slok water minder en gevaar voor uitdroging op de terugweg.  Het was ondertussen al 13 uur geworden en onmenselijk heet.  Buiten de lommerrijke palmbomen waar we onder zaten, was er op de terugweg geen schaduw noch mogelijkheid om ons te verfrissen in de rivier. Dus, direkt vertrekken en hopen dat we het halen, of wachten op de koelte van de avond en zonder water door de bergen naar onze camping.
Onder druk van mijn licht panikerende achterban kozen we voor een derde mogelijkheid. Er was nog een ander pad, weg van de Rio Grande naar de enige rijweg die door dit natuurgebied liep. Tot aan de rijweg was het een kleine 4 km bergopwaarts. Dat konden we halen, en als we dan geluk hadden om een (zeldzame) auto tegen te komem....
We vulden 3 flessen met ondrinkbaar rivierwater (voor noodgevallen en om ons hoofd en lichaam nat te houden) en met nog 1 liter drinkwater begonnen we eraan.
We hebben het gehaald : we hadden -volledig uitgeput - de hoofdweg amper bereikt of er kwam een pick-up aan die op weg was naar het enige benzinestation, vlak bij onze camping.

"OK guys, hop in the back". We kropen in de laadbak en dronken de laatste slok van het allerbeste water dat er bestaat en lieten ons maar ons huisje voeren. Later op de dag, toen we ons wedervaren aan de ranger/kruidenier/pompbediende vertelden vielen diens ogen zowat uit hun kassen :

"Today" zei hij " has been the hottest day in years. Now y'all look a here" en hij toonde zijn klein weerstationnetje dat ieder rangerpost bezit. Het was 4 uur in de namiddag en de termometer stond op 111 F in de schaduw (zowat 43 C)

"Ye know, we cancel all hikes in the park if the temperature rises over a 100 F. You folks 've been lucky"....

In het zuidwesten van Texas ligt het meest verlaten en wildste stuk land van heel de US. Dat stuk is groter dan België, met slechts enkele grote ranchen en een paar kleine dorpjes, één bereidbare weg, enkele stoffige zandwegen en verschillende trails, die vroeger door de beroemde postkoetsen en kolonisten werden gebruikt, op weg naar de farwest. Een paar moedige kolonisten hebben zich in deze streek proberen te vestigen, om meloenen en mais te kweken, maar zonder veel succes.
In dit onherbergzame land is het grootste nationaal park van de US gevestigd : Big Bend National Park, een streek van 500.000 ha zonder inwoners (buiten de rangers en af en toe border patrols langs de grens met Mexico). Het park omvat drie gebieden :
*  Een verschrikkelijk heet canyonland langsheen de Rio Grande, die zich hier tussen massieve rotsen perst en zelf een zeer mooie canyon heeft uitgehold (Santa Elena Canyon). De rio krijgt in het regenseizoen een enorme massa water uit de bergen te verwerken, dat via prachtige canyons  naar beneden stroomt (nu stonden de meeste hiervan droog). Als je je leven moe bent kan je die canyons doorwandelen : het weer kan hier in 10 minuten omslaan in een zware "thunderstorm with severe rainfall" die de droge canyons in kolkende stromen doet veranderen die alles meesleuren. We hebben het zelf meegemaakt, weliswaar van op veilige afstand, maar toch nog erg beangstigend. Het water blijft één nacht stromen, de volgende dag is er niets meer te zien, behalve een laag slijk en afgerukte struiken op de weg.
*  Een bergland; de Chisos mountains (7918 voet) : grillige pieken vulkanisch gesteente, met tal van warmwaterbronnen (alsof het hier nog niet warm genoeg is). Op een hoog plateau ligt een lodge, annex primitieve camping, helaas onbereikbaar voor onze RV. Enkel te voet (2 dagen) of per 4 x 4 kan je tot daar geraken.
*  Een woestijngebied, droog en warm enkel bereikbaar via stoffige zandwegen, die we wel gedaan hebben alhoewel het ten stelligste wordt afgeraden  voor RV's boven de 20 voet. Op zich was dat ook al een avontuur : we rijden nu in een okerkleurige RV met roodbruine camoeflagevlekken.
In totaal zijn we 4 dagen en nachten in dit prachtige woeste gebied gebleven. Twee nachten op de enige camping die voor RV's toegankelijk is, de "Rio Grande Village RV Park", met 25 staanplaatsen, waarvan er 4 bezet waren.
Het woord village betekent in dit geval 1 houten huis met 2 rangers, waar je water, brood, bonen, ijs en benzine kon kopen + 1 ruine van een meloenkweker die het hier in 1960 voor gezien hield.
De Rio is hier niet zo Grande, toch niet in dit seizoen. Je kan gewoon naar Mexico wandelen zonder je borst nat te maken. Op je terugweg loop je wel het risiko om gevat te worden door de Border Patrol wegens illegale grensoverschrijding.  De enkele mensen die we op onze diverse tochten zijn tegengekomen deden het allemaal, dus wij ook.
Trouwens aan de overkant zit hier en daar een Mexicaan op zijn muilezel schorpioenen en zeldzame kristallen te verkopen (en ook drugs, maar dat hebben we niet gezien)
De 4 dagen Big Bend waren puur genot : luieren (voeten in het water), zwemmen (in de rio, niet ongevaarlijk), wandelen, koken (diepvries en blikjes), slapen (heel de nacht met airco op max) zonnen, birdwatchen, slangen ontwijken en rondlopen achter de "roadrunners".
Die roadrunners (renkoekoeken) zijn wel de meest gekke vogels die we ooit hebben gezien hebben. We stonden nog niet stil op onze campsite, of d'er sprong er al een op onze motorkap om de meest recent verpletterde insekten op te eten (er was trouwens keuze in overvloed). Die dieren kunnen wel vliegen, maar voelen zich veel veiliger op de grond.  Ze lopen op een zeer koddige manier, maar aan een enorme snelheid als het nodig is. Als je ze achternaloopt houden ze zich gelukkig voldoende in, zodat je ze van heel nabij kan observeren.
Wat het wandelen betreft : meestal waren dat korte gedocumenteerde natuurwandelingen (self-guided tours). Je gaat gewoon naar het startpunt van zo'n wandeling, neemt een brochuurtje uit een brievenbus en steekt er $1 voor in de plaats en je krijgt een uitgebreide omschrijving  van de route en de wetenswaardigheden. Geen mens die eraan denkt om te poteren (alhoewel de gedachte wel even door mijn hoofd speelde)
Er zijn natuurlijk ook zware hikes : we hebben er één van gedaan : HOT SPRING...

Verder westwaarts langs de interstate 90, met rechts van ons the Pacific Railroad - die nog altijd bestaat uit één spoor in zijn originele bedding (Enkel de houten bruggen zijn ondertussen vervangen.) - naar Marathon, het laatste stadje boven het Big Bend National Park.
Een station, enkele houten huizen, een trading post met benzinepomp, een bank en een motel. That's it.
De trading post was goed voorzien, zodat we onze voorraad blikvoeding, melk en brood optimaal konden aanvullen. De benzine kost hier 3,65 dollar per gallon, maar keuze hadden we niet.
Het motel verhuurde campsites met elektriciteit  en water op een wei achter de kamers en vlak voor de Pacific Railroad. En vermits er in het stadje ook een onbewaakte spoorwegovergang was, kwamen dekilometerslange treinen met 4 diesellocomotieven (2 voor en 2 achter) met loeiende sirenes aangedenderd. Maar dat zijn we ondertussen al gewoon.
Met de airco op max, want het was heel de dag heet geweest, viel Dien al spoedig islaap, terwijl ik nog eventjes de planning voor de komende dagen doornam.
Plots, zonder de minste aanleiding werd onze RV hevig door mekaar geschud. Het leek wel een aardbeving, of een ontspoorde trein aan onze voordeur.
"Onze luifel" dacht ik, "onze luifel staat nog open. Ik sprong in mijn onderbroek (mijn zwarte Homme) naar buiten, werd 2 meter meegesleurd door een hevige windhoos en kon me nog net optrekken aan de uitgeklapte luifel, waarvan de ijzeren houders begonnen te verbuigen.  Ik kreeg het ding onmogelijk ingeschoven en riep om Dien, die zich onder de dekens afvroeg wat ze had misdaan om zo te moeten sterven. Terwijl ik daar half aan de luifel hing te wapperen, vlogen onze 2 stoelen als projectielen langs mijn hoofd, gevolgd door onze tafel, die zomaar anderhalve meter werd opgetild en recht op me afvloog. Gelukkig voor het grootste gedeelte tegen de ijzeren bar van de luifel. Dien was ondertussen bijgesprongen en samen kregen we de luifel ingeschoven terwijl de regen met bakken naar beneden gutste. We gooiden de stoelen in onze schommelende woonwagen, lieten de tafel onder de Rv liggen voor wat ze was en vluchtten ijlings naar binnen. Toen ik de deur wou dichttrekken, kreeg ik ze maar half dicht en werd vervolgens met deur en al terug naar buiten gezogen. Gelukkig had Dien me in een snelle reactie kunnen beetpakken aan mijn Homme (onderbroek). Of ik was in een slijkrivier terechtgekomen, die zich aan onze voordeur vormde.
Uren hebben we mekaar verdwaasd aangekeken, terwijl we door elkaarr geschud werden als een notedopje op de wilde zee!
Toen we 's morgens wakker werden, scheen de zon en was er niets meer te zien, ook niet van de 9 tenten, die één of andere jeugdgroep de vorige avond had opgesteld aan de andere kant van de wei...

Van de monding van de Pecosrivier westwaarts naar Langtry is maar een (Amerikaanse) boogscheut. Het dorp zelf is een zakdoek groot maar wereldberoemd door één man: Judge Roy Bean; the law west of the pecos.
't Was in zijn achtertuin aan "Dead man's Gulch" dat de westelijke arm van de Transcontinentale spoorlijn (vanuit San francisco) en de oostelijke (vanuit New Orleans) mekaar ontmoetten. Een feit dat beklonken werd met een gouden spijker die een uur later al gestolen bleek.
Duizenden werkloosgeworden spoorwegarbeiders, met in hun kielzog honderden gangsters, dieven, pokeraars en vrouwen van lichte zeden, vestigden zich langs die spoorlijn, liefst op plaatsen waar de met hout gestookte lokomotieven water bijtankten.
Roy Bean, die in Langtry een saloon annex biljartzaal uitbaatte en nog een oude kopie van een wetboek had liggen vanuit zijn studententijd, zag zijn kans schoon. Hij interpreteerde het wetboek op zijn manier en werd al snel berucht. Van heinde en ver bracht men (al of niet vermeende) misdadigers aan, die door hem berecht werden. Vermits hij geen gevangenis had, werden ze aan zijn bar geklonken tot hij 12 klanten in zijn saloon had. Dan deed hij zijn schort uit, benoemde een jury en sprak recht. Zware misdadigers werden opgehangen, rijke kregen een boete die hij op zak stak en arme stakkers moesten voor hem werken. Roy werd tijdens zijn leven een legende en zijn drastische rechtsspraak heeft de wetteloosheid ten westen van de Pecos letterlijk aan banden gelegd.
Het saloon en het operahuis 'Jersey Lilly', zoals hij zijn woonhuis achter zijn saloon noemde, staan er nog steeds en zijn te bezichtigen.
Hij was hopeloos verliefd op een Engelse actrice, Lillie Langtry; internationaal bekend als de Jersey Lilly. Zijn talloze brieven met smeekbede om haar te doen overkomen naar zijn operahouse, waren vruchteloos. Na zijn dood heeft ze het dorpje wel bezocht (dat trouwens Langtry werd genoemd naar één van de voormannen van de Pacific Railroad...)
Lunchen konden we in Langtry niet, maar in een volgend dorpje Sanderson (ook weer een voormalige spoorweglegger) hadden we prijs. Peggy's café had volgens het uithangbord 'the best T-bones West of the Pecos'. Dat was trouwens het enige dat ze hadden, en als drank enkel eigen putwater met of zonder ijsblokjes en eventueel een lepeltje ijsthee in poedervorm. Maar de steaks waren subliem, met weer zo'n gele halfgesmolten vetrand errond. De 10 frieten die we erbij kregen, waren een exacte kopie van de gouden klinknagel, die volgens kwatongen door Judge Roy Bean himself gestolen was...

Een pracht van een stad, die buiten het beroemde "The Alamo" nog heel wat te bieden heeft. Het is de mooiste en veruit de populairste stad van Texas.  Zuiders, warm, charmant en overzichtelijk.  Het riviertje, dat langs The Alamo loopt, stroomt kronkelend door heel het centrum van de stad. Het is amper 10m breed, en langs beide zijden loopt een wandelpad (the riverwalk), volledig bebouwd met restaurantjes, cafés en terrasjes, al of niet gezegend met een Mexicaans muzikaal trio. Op regelmatige afstand zijn er schattige wandelbruggetjes, er is een openluchtteater (de rivier stroomt tussen de zitplaatsen en het podium) en er is het oude mexicaanse centrum (La Viletta), dat door kunstenaars is ingenomen.( Brol-ceramiek-brol, maar de huisjes zijn mooi in hun oorspronkelijke staat hersteld)
Een uitschieter op "culinair !" gebied daarentegen mochten we niet missen. "The Rainforest Café" langs de Riverwalk. Om knotsgek van te worden. Je loopt  3 verdiepen hoog in een regenwoud rond, met stomende planten, watervallen, papegaaien en overal tussenin halfverborgen aquaria, met een volledig kleurenpalet aan tropische vissen.
Maar dat is nog niet alles : overal, te pas en te onpas, zwieren er apen door de bomen (mechanische weliswaar), trommelt een gorilla op zijn borstkast en beginnen olifanten met hun oren te wapperen.
Maar dat is nog niet alles :  om de 10 minuten beginnen die dieren hun respectieve geluiden te produceren. Akkoord, je wordt dat gewoon, maar ik ben toch bijna gestikt in 2 grote ijsblokken uit mijn aperitief, toen er naast mijn linkeroor( = mijn goei, of beter gezegd : was mijn goei) een brulaap uit de lianen dook en luidruchtig zijn liefde begon te verklaren (wat ik goed kan begrijpen)
Maar dat is nog niet alles :  om de 30 minuten breekt er op alle 3 de verdiepen een tropisch onweer los ! (En ik had toch wel juist soep besteld zeker) Het wordt aardedonker, de bliksem slaat langs alle kanten in,  de donder rolt door het plafond en je hoort de regendruppels roffelen op de vegetatie. Nat word je niet, t.t.z., de meeste mensen niet : ik wel. ik lepelde namelijk juist van mijn bord jungle minestrone, toen een felle bliksemflits, gevolgd door een oorverdovende donderslag mijn fragiel evenwichtsgevoel verstoorde zodat ik overstag ging en me nog net kon vasthouden aan de staart van een poema met lichtgevende ogen. Maar het euv el was gebeurd.
De rode vlekken op mijn hemd misstonden niet echt in deze prachtige omgeving en toen ik even later in mijn hemdzakje voelde, constateerde ik met genoegen dat er ook bonen in de soep zaten
Maar dat is nog niet alles : het eten was goed . Naast de bodem Minestrone soep aten we een gemengde bbq ; een ribeye steak, een voet ribbetjes en 6 grote shrimps, met 3 sausen (pikant, heel pikant en niet te vreten) en (weeral) fritten, ditmaal in blokken van 5 cm².
Het vlees en de shrimps waren echt uitstekend, de rest was amerikaans.
De hele dag gekuierd, gedronken, een museum bezocht, en als afsluiter met de lift naar de top van de "Tower of America" voor een adembenemend panorama.
Terug naar de RV camping met de bus 24, tussen Afro-Amerikanen, Latijns-Amerikanen, "native" Amerikanen en enkele illegale Mexicanen. Een ervan  vroeg of er in België voldoende psychiatrische opvang was, want hij wou eens op bezoek komen.  Ik heb hem gerustgesteld.
Onze camping is een KOA (de betere...) maar daar zijn we ondertussen niet meer zo zeker van, toch niet in het zuiden : lawaaierig, vol kinderen en pets, niet zo schilderachtig gelegen en geen al te grote sites.  Geef ons maar de state parks, immens groot, stil, zuiver en eenvoudig en mooi(zowat mijn evenbeeld)