Automutileren

Het eigen lichaam met opzet schade aanbrengen, door krabben, snijden, branden of moedwillig botbreuken aanbrengen. Redenen voor zelfverwonding:

1.     Zelfverwonding dient om innerlijke spanning te ontladen. Achteraf volgt dan ontspanning of een gevoel van opluchting. 

2.  Zelfverwonding is een manier om gevoelens te uiten, dikwijls woede of verzet. In dit geval kan het gaan om kwaadheid die gericht is op anderen, maar waarvan men vindt dat deze niet kan of mag naar buiten gebracht worden. De kwaadheid kan ook op zichzelf gericht zijn, omdat men bijvoorbeeld ontevreden is over iets wat men 'verkeerd' gedaan heeft. 

3.  In het verlengde van het vorige ligt de neiging tot zelfbestraffing. Dit hangt samen met een uiterst negatieve kijk op zichzelf en de overtuiging 'slecht' te zijn. Zelfpijniging kan dan een wijze zijn om 'boete' te doen. Soms gebeurt het dat men daardoor zelfmoordgedachten opzij kan schuiven. De bestraffing kan ook enkel gericht zijn op het lichaam, omdat dit laatste als een 'vijand' beschouwd wordt. 

4.  Zelfverwonding kan een manier zijn om met intense psychische of emotionele pijn om te gaan. Als men zich dan lichamelijk pijn doet, wordt de 'innerlijke pijn' minder gevoeld of wordt deze draaglijker. Tegelijkertijd kan er iets naar buiten gebracht worden wat nog niet onder woorden te brengen valt. 

5.  Zelfverwonding kan dienen om te ontsnappen aan gevoelens van 'vervreemding' en 'afwezigheid', die tegelijkertijd beangstigend kunnen zijn. Het doorbreekt het gevoel geen contact meer te hebben met zichzelf of met de omgeving. Wanneer er dan pijn ervaren wordt, lijkt het wel of men 'wakker wordt' en de droomachtige toestand doorbroken wordt. 

6.  Omgekeerd gebeurt het eveneens dat sommigen zichzelf verwonden als een manier om in een soort trance of 'psychische verdoving' te geraken, waardoor ze tijdelijk ontsnappen aan een bedreigende situatie of ervaring. 

7.  Zelfverwonding kan een manier zijn om hulp of aandacht te vragen, te laten zien dat er iets ernstigs aan de hand is. 

8.  Met zelfverwonding willen sommigen iets 'bewijzen' door pijn te kunnen verdragen en dus 'toch iets waard te zijn' of het eigen lichaam onder controle te hebben. 

9.  Zelfverwonding kan bedoeld zijn om innerlijke leegte op te vullen of eenzaamheidsgevoelens te verdrijven. 

10. Wanneer er reeds lang een patroon van zelfverwonding bestaat, kan dit uitgroeien tot een vaste gewoonte, alsof het deel gaat uitmaken van de persoon zelf, alsof het behoort tot diens 'identiteit'.

•  Angst om verlaten te worden en dat krampachtig proberen te voorkomen
De eigen identiteit is verdwenen, de patiënt past zich aan aan wat hij/zij denkt dat van hem/haar verwacht wordt, wringt zich in alle bochten en is bereid tot manipulatie om te voorkomen dat hij/zij in de steek gelaten wordt.

•  Een patroon van instabiele en intense intermenselijke relaties, gekenmerkt
door wisselingen tussen overmatig idealiseren en kleineren. Iemand is of hartsvriend(in), al binnen een minuut, of wordt totaal verworpen. Mensen worden onderverdeeld in ‘veilig’ of ‘niet veilig’. Een jarenlange vriendschap kan plotseling beëindigd worden door één enkele opmerking waardoor de persoon overgaat van alles naar niets.

•  Zwart-wit denken
Voortkomend uit wantrouwen, altijd zoeken naar ruzie, prikkels, om het vervolgens niet aan te kunnen.

•  Stemmingswisselingen
Eén woord of één beeld op televisie kan een plotselinge wisseling van stemming opleveren, van vrolijk naar intens somber, maar ook andersom. De wisselingen kunnen ook zonder aanwijsbare reden komen, maar beide uitersten zijn extreem. De wisselingen kunnen enkele minuten tot een aantal dagen duren.

•  Impulsiviteit op tenminste twee gebieden die in potentie betrokkene zelf
    kunnen schaden
Bijvoorbeeld geld verkwisten, verschillende seksuele kontakten, gok- of drankverslaving, criminaliteit, vreetbuien, roekeloos rijden of automutilatie (zelfverwonding). Bij mannen wordt eerder vluchten in drank-, gokverslaving en criminaliteit gezien en bij vrouwen eerder automutilatie.

•  Moeilijk alleen kunnen zijn en geen ritme hebben
Verlatingsangst, het lijkt heel goed met de patiënt te gaan tot dat je weg gaat. Omslaan in stemming, paniek en agressie volgen. Het ritme van de dag aan houden is moeilijk, de patiënt zakt snel weg in een lusteloze bui en ligt de hele dag op de bank of speelt computerspelletjes.

•  Identiteitsstoornis: duidelijk aanhoudend instabiel zelfbeeld of zelfgevoel;
    chronisch gevoel van leegte.
Leegte, de patiënt weet niet wat hij/zij voelt, denkt of vindt. Dit wordt beschouwd als het ‘engste’ gevoel van Borderline, niet vrolijk of verdrietig, maar helemaal niets voelen. Niet bestaan, niet ‘zijn’. En het steeds terugkerende gevoel van ‘wie kan er nou van MIJ houden?’.

•  Inadequate intense woede of moeite kwaadheid te beheersen.
Woedeaanvallen die niet misselijk zijn, als de patiënt alleen gelaten wordt, denkt verstoten te worden of zomaar. Ook agressie naar zichzelf toe, ‘straffen moet ik’, zeer voelen.

•  Dreigen met zelfdoding, alsmede zelfverwonding, dissociatieve- en
    psychotische verschijnselen.


Redenen voor zelfverwonding:

•  Letterlijk pijn voelen, om de pijn van binnen te overstemmen, de pijn van buiten is zo groot
   dat de psychische pijn even verdrongen wordt.

•  Macht hebben, iets doen dat je zelf bepaalt, zonder beïnvloeding van een persoon of
   situatie.

•  Echt ‘voelen’, omdat de leegte van binnen zo eng is, pijn voelen, bloed zien, dus bestaan.

DISSOCIATIE

Dissociatie is een veranderde bewustzijnstoestand, ik ben er wel, maar in gedachten ben ik er niet, de automatische piloot geeft antwoord. Gemis aan tijdsbesef, even van de wereld zijn. Fantasie en werkelijkheid lopen door elkaar. De patiënt maakt een afwezige indruk, staart en reageert niet helder en adequaat.

Dan is er nog de voortdurende angst dat de binnenwereld niet gezien wordt, aan de buitenkant is niet te zien hoe de Borderliner zich voelt van binnen. De buitenkant laat vaak een persoon zien dat niet echt is, toneelspelen kan de Borderliner als de beste, om maar niet te verliezen.

Maar van binnen: - angst, eenzaamheid, leegte, een kloof tussen gevoel en verstand, heftige emoties, periodes van depressie, enorme spanning en weinig gevoel van eigenwaarde.

Ik zie je verdriet
Ik voel je pijn
Ik zou zo graag willen
Dat je gelukkig zou zijn

Weer een lach
Op jou gezicht
Zo’n hele lieve waar
Zelfs ik voor zwicht

Met glinsterende ogen
Kijk je mij dan aan
En wat je ook wil
Je krijgt het bijna gedaan

Konden we het verdriet
Maar verbannen naar ver weg
Geen droeve tranen meer
Dus luister goed wat ik je zeg

Ik zal er altijd voor je zijn
Bij verdriet of vreugde of pijn
Neem ik je in mijn armen
Zal dan altijd bij je zijn

Voor de Borderliner zal de behandeling het eerst bestaan uit medicatie, dit is in verband met het bestrijden van de ziekte verschijnselen. Tevens zijn er verschillende methodieken van behandeling, dit kan verschillen van opname in (psychiatrisch) ziekenhuis tot individuele gesprekken bij een therapeut, dit alles is van patiënt tot patiënt verschillend.

Bij opname of behandeling zullen de symptomen zich meestal verergeren, maar kunnen (soms) ook afnemen. Hierbij moet je denken aan automutilatie (zelfverwonding). Vooral bij ernstige depressiviteit of ernstige suïcidale neigingen is opname vereist. Helaas moet ik er wel bij vermelden dat er nog steeds veel ziekenhuizen zijn die de symptomen onderkennen en de borderliner vaak wegstuurt. Het percentage borderliners dat zelfmoord pleegt wordt geschat op 10 procent.

Pas nadat de medicatie is ingezet (antidepressiva, antipsychotica, stemmingsregulerende middelen en/of kalmeringsmiddelen), zal de therapeut een vertrouwensrelatie proberen op te bouwen. Pas als deze vertrouwensband is ontstaan zal echte psychotherapie zin hebben. Het doel zal meestal zijn om je te leren omgaan met je handicap.

De behandeling zal uiterst grillig en moeilijk verlopen, met veel vallen en opstaan. Tijdens de therapie zullen zich vaker crisissen voordoen waar zeker voor gewaakt moet worden. Deze crisissen zijn vaak zeer heftig en gemeen.

… Genetische factoren spelen een grote rol – borderline lijkt ‘in de familie te zitten’. De kans om borderline te ontwikkelen is 6 keer zo groot als één van de naaste familieleden de ziekte heeft. Uit onderzoek bij eeneiige tweelingen is gebleken dat veel persoonlijkheidskenmerken genetisch bepaald zijn. Er is een verband tussen bepaalde karaktertrekken en de bloedgroep (de zogenoemde ‘bloedgroep-antigenen’).

Borderliners lijden vaak ook aan andere stoornissen. PMS, depressie, een traag werkende schildklier, vitamine B12-tekort, andere persoonlijkheidsstoornissen, angsten, eetstoornissen en verslavingen zijn daarvan de meest voorkomende. De intelligentie wordt niet beïnvloed door de Borderline stoornis, maar het vermogen om tijd te organiseren en te structureren kan ernstig beschadigd zijn. Er is geen verband met schizofrenie.

… Veel borderliners zijn in hun jeugd misbruikt of verwaarloosd, maar bij sommigen heeft de ziekte zich ontwikkeld na ernstig hoofdletsel, epilepsie of herseninfecties. Ook het vroeg verliezen van (één van) de ouders en incest worden vaak geassocieerd met Borderline.

De feiten die wijzen op een medische oorzaak zijn indrukwekkend: hersenonderzoeken laten regelmatig afwijkingen zien. Neurologische onderzoeken ook. Borderliners nemen geluiden op een andere manier waar dan niet-borderliners. Hun geheugen en gezichtsvermogen zijn vaak slechter. De werking van hun klieren kan afwijkingen vertonen. Ook de slaap is afwijkend. De reactie op sommige medicijnen kan vreemd zijn. Een injectie met het medicijn Procaine zorgt gewoonlijk voor een gevoel van slaperigheid, maareen borderliner krijgt dan last van dysforie zoals beschreven in de eerste paragraaf. Als Borderline puur een emotionele ziekte is, waarom zijn er dan zoveel medische en neurologische afwijkingen te constateren?

Bij borderliners is de kans groot dat de regulering van de neurotransmitter ‘serotonine’ – een onvoorstelbaar belangrijke stof in de hersenen – afwijkingen vertoont. Een verstoorde serotoninehuishouding kan zorgen voor angsten, depressies, stemmingsstoornissen, onjuiste pijnbeleving, agressiviteit, alcoholisme, eetstoornissen en impulsiviteit. (Toediening van extra serotonine kan dan helpen de symptomen te onderdrukken.)

Een tekort aan serotonine kan ook leiden tot zelfmoord; bij een lage serotoninespiegel in het bloed is het risico van zelfvernietigend of impulsief gedrag tijdens een crisis groter. De meest gewelddadige vormen van zelfmoord (ophanging, verdrinking) worden over het algemeen toegepast door patiënten met een lage serotoninespiegel. Van degenen bij wie de zelfmoordpoging niet is gelukt, zal 2% daar binnen een jaar alsnog in slagen. Als echter de serotoninespiegel laag is, neemt die kans toe tot 20%.

Stel je voor dat je een probleempje hebt, niet te ernstig – een lekke band, een verstopte afvoer, een onbenullig meningsverschil met een vriend, je partner of je kind, etc. In plaats van te komen tot een acceptabele oplossing, raakt je geest een beetje in paniek. Je begint je ongemakkelijk te voelen, wat je waarschijnlijk voelt in je maag of in je borst. Gevoelens van angst verergeren je ongemak en rusteloosheid. Vervolgens word je bozer en bozer – totdat je zo woedend bent dat je erdoor overspoeld raakt – ook al realiseer je je dat je reactie overdreven is. In de minuten of zelfs uren die daarop volgen steken andere negatieve sensaties de kop op – compleet met herinneringen aan eerdere pijnlijke momenten – totdat je zo’n beetje elke nare emotie voelt die een mens maar kan voelen.

Je voelt je gevangen en kwetsbaar. Je psychologische verdedigingsmechanismen worden overspoeld door onverdraaglijke emotionele pijn. Je voelt je gedeprimeerd. Je merkt dat je de situatie niet meer meester bent; je geest en lichaam zijn nu compleet in paniek. Je raakt je zicht op de werkelijkheid kwijt – je trekt kromme conclusies in een vergeefse poging om te kunnen begrijpen wat er gebeurt. Terwijl de pijn steeds erger wordt zorgt je zenuwstelsel voor vreemde sensaties zoals leegheid, verdoofdheid en het gevoel buiten de realiteit te staan. Je bent niet meer in staat om rationeel te denken naarmate de paniek erger en erger wordt.

Je geest probeert nu wanhopig een uitweg te vinden uit de pijn, en zoekt naar oplossingen. Het herinnert zich eerdere handelingen die ervoor zorgden dat je je toen beter ging voelen. Als er eenmaal een methode is gevonden, dwingt je op hol geslagen geest je om diezelfde methode weer toe te passen, op het destructieve af, totdat er een ‘biochemische redding’ komt: in je hersenen komen chemische stoffen vrij die ervoor zorgen dat de pijn ophoudt, en dat je je weer ‘normaal’ voelt.

Maar hoe kan je je ooit weer normaal voelen als je weet dat een dergelijke afschuwelijke ervaring zo weer terug kan komen? Hoe kun je je weer normaal voelen als je zelfvernietigende en onbehoorlijke gedragingen zijn opgemerkt door familie, vrienden, werkgever en/of collega’s? Hoe kun je je weer normaal voelen als die gedragingen leiden tot financiële, intermenselijke, lichamelijke of justitiële problemen?

Voor degenen die niet lijden aan de borderline persoonlijkheidsstoornis is dit een nachtmerrie die ze hopelijk nooit zullen meemaken. Borderliners maken dit echter steeds weer mee – vooral in periodes van stress. Verschillende borderliners ervaren de symptomen soms verschillend, maar de afschuwelijke gevoelens die genoemd worden in de eerste paragraaf (samengevat onder de noemer ‘dysforie’) komen regelmatig in hun leven terug.

Borderliners zullen bijna alles doen om de dysforie te laten verdwijnen. Impulsiviteit en zelfvernietigingsdrang zijn meestal pogingen om dysforie te verminderen. Sommige borderliners, vooral degenen die lijden aan een ernstige vorm, beschadigen hun lichaam in zo’n toestand van dysforie door zichzelf verwondingen toe te brengen (snijden). Deze automutilatie hoeft niet persé pijnlijk te zijn (het snijden wordt soms niet eens gevoeld) maar de handeling op zich verlicht de dysforie al.

Naast het bovenstaande lijden borderliners ook aan intense, terugkerende en onvoorspelbare stemmingswisselingen, die ook weer dysforie kunnen veroorzaken – zelfs als er geen sprake is van stress. De stemmingswisselingen beletten de borderliners om het gelukkige, succesvolle leven te leiden dat ze zo wanhopig nastreven. Borderliners zijn het slachtoffer van een ongelooflijk pijnlijke ziekte…

Net als lijders aan epilepsie, spierdystrofie of neurofibromatose (de ziekte van de ‘Elephant Man’) hebben borderliners nooit gevraagd om hun ziekte, laat staan dat ze hem verdiend of zelf veroorzaakt hebben. De symptomen kunnen echter zo onprettig zijn voor de omgeving dat het moeilijk is – en soms zelfs onmogelijk – om medeleven of begrip op te brengen. Borderliners zoeken wanhopig naar liefde, maar hun ziekte zorgt ervoor dat het soms moeilijk is om van ze te houden. Ze zijn doodsbang dat ze in de steek gelaten zullen worden, en toch zijn ze niet in staat te voorkomen dat hun ziekte relaties verwoest.

Dit is de borderline ervaring.