Archief

laten we zacht zijn – Ton Lemaire

- kleine ode aan een vergeten filosoof –

 

laat ons beproeven

het mededogen, de twijfel

verwelkomen als een

verwante gast – we slopen

 

de burcht op de rots, noemen

onze goden een duurbare

droom; we zoeken

 

het heldere woord dat

de duisternis aftast zoals

een rivier de bodem:

 

de voorlopige bocht, de

aarzelende omsingeling

van weerstand, verharding

met wilgenroosjes in de zoom

 

laat ons beproeven het zachte

gebaar, het spreken in

sourdine, het open huis

dat licht werpt op de heuvels

 

verzaken we aan de gebalde

vuist, het slaan op wankele

tafels: we drinken samen

de wijn van verwondering,

delen het tedere brood

van mededogen

beest

 - afscheid van een huisvriend -

er is het gekwispel

er blijft het gehijg

wanneer de deur zucht

in haar zwaai

en de voetmat knispert

 

er is het getinkel

een hoornen klavecimbel

dat ‘welkom’ speelt

met de ploffende roffel

van eelt op de tegels

 

en meteen de dans die hapt

naar de rinkelende band

alsof een murwe slaaf

naar zijn ketenen snakt

maar het is hij die leidt

en als een lichtflits

de deur van de nacht intrapt

 

er is het geritsel

in berenklauw en netel

er is het gehakketak

onder meidoorn en bramen

de charade

van zijn en verdwijnen

wanneer een haas wordt bejaagd

en de verboden jacht is een parade

de stroper een antiloop

 

er is de verre stip

die een streep trekt

over het doodsbleke strand

de gekte van wind in de bek

en de wind die zich strekt

 

er blijft het omberen licht

in veel te grote ogen

de goed onnozele blik

er blijft het gehijg

dat wacht op de streling

en niet gelooft aan de prik

oude van dagen, oude van hoop

- matigheid is een schone deugd -

 

hoop met mate, verwacht

de dag als een vertrouwde

plaag: niet erger bij geval

niet zo heel veel meestal

 

loop de grote ogen voorbij

die doen alsof je doorzichtig

bent of jou ontwijken zoals

een hondendrol, een kuil

in het voetpad, een pad

in hun rijk gevulde, dun

verhulde satijnen korfjes

 

draag ze met je mee, vul

thuis de woorden aan,

de glimlach die bevroor,

het hoofse gebaar dat hangen

bleef in een verlamming

 

wend je nooit van de wereld

af, lees zijn ingewanden

en weiger te voorspellen:

er bestaan nog dromers

te jong om ze te wekken

 

ontwaken is een taak

die wordt verricht op

eigen kracht, met eigen

hoop op beter wat op een dag

niet zo heel veel erger is

Monsieur Klein (Joseph Losey met Alain Delon)

Gisterenavond hebben we 'M. Klein' bekeken (vorige week opgenomen van Canvas).
Het verhaal speelt zich af in het Frnkrijk van 1942. Het gaat over een persoonsverwisseling: een kunsthandelaar wordt voor een gelijknamige jood gehouden en aangehouden en uiteindelijk met honderden andere joden op transport gezet. Zijn advokaat roept hem nog toe dat alle documenten die zijn niet-joodse afkomst moeten bewijzen, aangekomen zijn, maar de eigenzinnige kunsthandelaar houdt vol: 'ik ben een Fransman, ik geloof in onze instellingen.'
Dit is de eerste ironische les van deze film: het ijdele geloof in de overheid als een rechtvaardige macht.
Daarnaast kun je er niet  aan ontsnappen: in heel deze prent zijn nauwelijks 3 Duitse uniformen te zien. De rechercheurs, politieagenten en gendarmes opereren allemaal onder het beruchte Vichyregime van de collaborerende maarschalk Pétain, een held van 1914-18.
Dit leert ons al iets over het morele gehalte van zogenaamde oorlogshelden en ook over de omvang van de collaboratie: het waren niet enkel opportunistische of antisemitische burgers die met de Nazi's meewerkten, maar alle onder Vichy ressorterende overheidsdiensten.
En al deze 'apparatsjiks'  verstopten zich onder de dekmantel van: 'Het is de wet; het zijn bevelen.'
Dit leert ons veel over het 'legalisme': wetten zijn nooit het hoogste morele goed en bevelen even min. Uiteindelijk moet een mens zelf beoordelen waaraan hij wenst te gehoorzamen: een idiote of misdadige wet, dan wel het eigen geweten.
De collaboratie en het nazisme zelf tonen het failliet aan van een opvoeding die vooral gericht is op gehoorzaamheid: zo zijn wij allemaal opgevoed tot ongeveer 1970. Nadien kwamen er brochures en circulaires waarin stond dat het onderwijs gericht moet zijn op 'de vorming van kritische volwassenen'.
Tot eind de jaren 1960 moest je in de eerste plaats 'braaf' zijn, de regels volgen en je maximaal aanpassen aan tucht en voorschriften - in het beste geval kon je een kritische vraag stellen over de leerstof.
De stap van burgerlijke gehoorzaamheid of volgzaamheid naar het blindelings uitvoeren van bevelen in oorlogstijd is niet zo groot: de Amerikaanse soldaten bewijzen het om de zoveel jaar. Zeker als deze attitude wordt aangevuld met een indoctrinatie van patriottisme en superioriteitsgevoelens - van racistische of godsdienstige aard - is ze een tijdbom die elk willekeurig moment kan ontploffen.
Men kan opwerpen dat ons onderwijs en onze opvoeding vandaag in het tegendeel zijn vervallen: in een extreme laksheid en toegeeflijkheid.
Dit is in een aantal gevallen correct.
De opgave is dus zowel het ene als het andere te vermijden: geen permissiviteit en evenmin dril of hersenspoeling.
'Vorming of begeleiding tot kritische volwassenheid' : het staat zo mooi op papier, maar het is ongetwijfeld de lastigste opgave, zowel voor de opvoeders als voor de toekomstige volwassene. Want 'kritische volwassenheid' betekent dat je voortdurend jezelf  'in vraag moet stellen' (een germanisme): je waarheid is zelden definitief maar vrijwel steeds voorlopig. Voortdurend moet je principes afwegen en nadenken over de consequenties van een keuze waarbij je niet enkel aan jezelf mag denken maar moet proberen je te verplaatsen in de andere(n).
Kortom, een kritische volwassene zijn, is een levensopgave en een fulltimejob. En dat is vermoeiend, soms ondraaglijk verwarrend: de bewust levende mens heeft het in deze tijd (en in vroegere) allesbehalve gemakkelijk.