laten we zacht zijn – Ton Lemaire

- kleine ode aan een vergeten filosoof –

 

laat ons beproeven

het mededogen, de twijfel

verwelkomen als een

verwante gast – we slopen

 

de burcht op de rots, noemen

onze goden een duurbare

droom; we zoeken

 

het heldere woord dat

de duisternis aftast zoals

een rivier de bodem:

 

de voorlopige bocht, de

aarzelende omsingeling

van weerstand, verharding

met wilgenroosjes in de zoom

 

laat ons beproeven het zachte

gebaar, het spreken in

sourdine, het open huis

dat licht werpt op de heuvels

 

verzaken we aan de gebalde

vuist, het slaan op wankele

tafels: we drinken samen

de wijn van verwondering,

delen het tedere brood

van mededogen

beest

 - afscheid van een huisvriend -

er is het gekwispel

er blijft het gehijg

wanneer de deur zucht

in haar zwaai

en de voetmat knispert

 

er is het getinkel

een hoornen klavecimbel

dat ‘welkom’ speelt

met de ploffende roffel

van eelt op de tegels

 

en meteen de dans die hapt

naar de rinkelende band

alsof een murwe slaaf

naar zijn ketenen snakt

maar het is hij die leidt

en als een lichtflits

de deur van de nacht intrapt

 

er is het geritsel

in berenklauw en netel

er is het gehakketak

onder meidoorn en bramen

de charade

van zijn en verdwijnen

wanneer een haas wordt bejaagd

en de verboden jacht is een parade

de stroper een antiloop

 

er is de verre stip

die een streep trekt

over het doodsbleke strand

de gekte van wind in de bek

en de wind die zich strekt

 

er blijft het omberen licht

in veel te grote ogen

de goed onnozele blik

er blijft het gehijg

dat wacht op de streling

en niet gelooft aan de prik

oude van dagen, oude van hoop

- matigheid is een schone deugd -

 

hoop met mate, verwacht

de dag als een vertrouwde

plaag: niet erger bij geval

niet zo heel veel meestal

 

loop de grote ogen voorbij

die doen alsof je doorzichtig

bent of jou ontwijken zoals

een hondendrol, een kuil

in het voetpad, een pad

in hun rijk gevulde, dun

verhulde satijnen korfjes

 

draag ze met je mee, vul

thuis de woorden aan,

de glimlach die bevroor,

het hoofse gebaar dat hangen

bleef in een verlamming

 

wend je nooit van de wereld

af, lees zijn ingewanden

en weiger te voorspellen:

er bestaan nog dromers

te jong om ze te wekken

 

ontwaken is een taak

die wordt verricht op

eigen kracht, met eigen

hoop op beter wat op een dag

niet zo heel veel erger is

Monsieur Klein (Joseph Losey met Alain Delon)

Gisterenavond hebben we 'M. Klein' bekeken (vorige week opgenomen van Canvas).
Het verhaal speelt zich af in het Frnkrijk van 1942. Het gaat over een persoonsverwisseling: een kunsthandelaar wordt voor een gelijknamige jood gehouden en aangehouden en uiteindelijk met honderden andere joden op transport gezet. Zijn advokaat roept hem nog toe dat alle documenten die zijn niet-joodse afkomst moeten bewijzen, aangekomen zijn, maar de eigenzinnige kunsthandelaar houdt vol: 'ik ben een Fransman, ik geloof in onze instellingen.'
Dit is de eerste ironische les van deze film: het ijdele geloof in de overheid als een rechtvaardige macht.
Daarnaast kun je er niet  aan ontsnappen: in heel deze prent zijn nauwelijks 3 Duitse uniformen te zien. De rechercheurs, politieagenten en gendarmes opereren allemaal onder het beruchte Vichyregime van de collaborerende maarschalk Pétain, een held van 1914-18.
Dit leert ons al iets over het morele gehalte van zogenaamde oorlogshelden en ook over de omvang van de collaboratie: het waren niet enkel opportunistische of antisemitische burgers die met de Nazi's meewerkten, maar alle onder Vichy ressorterende overheidsdiensten.
En al deze 'apparatsjiks'  verstopten zich onder de dekmantel van: 'Het is de wet; het zijn bevelen.'
Dit leert ons veel over het 'legalisme': wetten zijn nooit het hoogste morele goed en bevelen even min. Uiteindelijk moet een mens zelf beoordelen waaraan hij wenst te gehoorzamen: een idiote of misdadige wet, dan wel het eigen geweten.
De collaboratie en het nazisme zelf tonen het failliet aan van een opvoeding die vooral gericht is op gehoorzaamheid: zo zijn wij allemaal opgevoed tot ongeveer 1970. Nadien kwamen er brochures en circulaires waarin stond dat het onderwijs gericht moet zijn op 'de vorming van kritische volwassenen'.
Tot eind de jaren 1960 moest je in de eerste plaats 'braaf' zijn, de regels volgen en je maximaal aanpassen aan tucht en voorschriften - in het beste geval kon je een kritische vraag stellen over de leerstof.
De stap van burgerlijke gehoorzaamheid of volgzaamheid naar het blindelings uitvoeren van bevelen in oorlogstijd is niet zo groot: de Amerikaanse soldaten bewijzen het om de zoveel jaar. Zeker als deze attitude wordt aangevuld met een indoctrinatie van patriottisme en superioriteitsgevoelens - van racistische of godsdienstige aard - is ze een tijdbom die elk willekeurig moment kan ontploffen.
Men kan opwerpen dat ons onderwijs en onze opvoeding vandaag in het tegendeel zijn vervallen: in een extreme laksheid en toegeeflijkheid.
Dit is in een aantal gevallen correct.
De opgave is dus zowel het ene als het andere te vermijden: geen permissiviteit en evenmin dril of hersenspoeling.
'Vorming of begeleiding tot kritische volwassenheid' : het staat zo mooi op papier, maar het is ongetwijfeld de lastigste opgave, zowel voor de opvoeders als voor de toekomstige volwassene. Want 'kritische volwassenheid' betekent dat je voortdurend jezelf  'in vraag moet stellen' (een germanisme): je waarheid is zelden definitief maar vrijwel steeds voorlopig. Voortdurend moet je principes afwegen en nadenken over de consequenties van een keuze waarbij je niet enkel aan jezelf mag denken maar moet proberen je te verplaatsen in de andere(n).
Kortom, een kritische volwassene zijn, is een levensopgave en een fulltimejob. En dat is vermoeiend, soms ondraaglijk verwarrend: de bewust levende mens heeft het in deze tijd (en in vroegere) allesbehalve gemakkelijk.

jia jia Desdemona
- bij Middlesex van Jeffrey Eugenides -

 

soms is wanhoop goedmoedig

sabbelt op de jaren

met meer speeksel dan tand

 

ze draagt een haarnet zoals

een poedel een diadeem

ze haalt uit het water van ooit

het zilver van gezichten

die betekend zijn

met haar bijtende zout

met het wijdend gekras

van haar kruisende duim

 

ze koert troetelnaampjes

in een dode taal

wanneer een kind haar sluimer

scheurt als doffe verdorde zijde

het is dat licht op die hollende huid

waardoor het weleer gebeurt

met het ongeduld van  een begin

 

soms ligt een glimlach

om het platte aarsje van haar mond

een witte vlinder, vindt ze grimmig,

op de algen van een uitgeholde stronk:

 

als ik de kussens in mijn rug verschik

verstuif ik als een kushand in een wolk

waar behoor je?

- bij Geboortegrond van Czeslaw Milosz –

 

gekruisigd in de ruimte

tot hoeveel werelden

wil je behoren, hoeveel

schaduwen werp je af:

het kruis van een vogel

een vogel op een kruis?

 

er was dat Verloren Paradijs

waar je wandelde naakt

en onwetend, een dier

zonder vacht

 

en je bent van de stam

der gehoornden met

gespleten hoef, een bouwer

van torens waar men

vlees en dromen verbrandt

 

je wordt bewoond door

een geest en je woont

in een geest die alles

verschoont, telkens

opnieuw: een zaaier

die het land zegent

met zijn zwaai

 

de schaduw van een vader

de adem van een moeder:

wie wordt niet geboren

met dit heimwee in het bloed?

 

gekruisigd in de ruimte

weet je het niet waar je

behoort: je bent het kruispunt

van wegen die lopen naar een

Verloren Paradijs, naar een wereld

van schaamte en onvergeeflijke schuld

 

naar een wereld van even, voorbij

kathedraal en kabaal: een avond

van libellen, een wasem over water

dat wacht op de nachtegaal

over euthanasie, pogroms en lemmingen
Je moet geen groot denker zijn om te stellen dat geboorte en dood de meest ingrijpende gebeurtenissen zijn in een mensenleven: ze markeren begin en einde van ons bestaan.
Maar meest ingrijpend betekent niet het ergst. Er bestaat een lijden en een pijn die vele malen erger zijn. Toch kiest men er vaak voor om deze ellende te trotseren omdat de drang tot zelfbehoud of het levensinstinct zich nu eenmaal verzet tegen het definitieve einde. Het levensinstinct draagt dan dikwijls het masker van de hoop, van de illusie dat het morgen wel beter zal gaan etc
In een aantal gevallen zie je juist het omgekeerde: de vlucht vooruit zoals krijgsgevangenen die zich in de wapens van hun overvallers storten, of in een omheining die onder hoogspanning staat. In deze gevallen zijn de wanhoop en de angst moeilijker om dragen dan het vooruitzicht van het sterven zelf: de zelfgekozen dood is dan in de eerste plaats bedoeld om aan deze kwelling een einde te maken.
Euthanasie is de meest beschaafde vorm van deze vlucht vooruit: het sterven wordt milder gemaakt, men zinkt weg in een eeuwige slaap.
In het grandiose boek 'De waanzinnige veertiende eeuw' vande Engelse historica Barbara Tuchman vind je voorbeelden van een gruwelijker lot.
Rond 1350 brak overal in Europa een pestepidemie uit die uiteindelijk aan bijna de helft van de Europese bevolking het leven zou kosten. De jodenvervolging was al eeuwen aan de gang, vooral gebaseerd op de christelijke opvatting dat de joden van de moordenaars van Christus waren en nog altijd uit waren op de vernietiging van de christenen maar ook op de reputatie van joden als woekeraars en gewetenloze schurken.
Tijdens de pest - waarvan men toen de oorzaak absoluut niet kan raden -werd hieraan het gerucht gekoppeld dat de joden vergif in het drinkwater hadden gemengd. Mede door de waanzinnige ophitsing van boetepredikanten braken toen overal pogroms uit, de laatste in Brussel waar alle 3000 joden werden afgeslacht. In Duitsland werden de joden meestal levend verbrand in hun eigen huizen, een enkele keer werd op een eiland een groot houten  huis gebouwd waarin de plaatselijke joden werden samengedreven en verbrand. Merkwaardig detail: ook toen reeds moesten de joden een gele lap als herkenningsteken dragen.
Meermaals gebeurde het dat de joden uit angst voor de brandstapel en de voorafgaandelijke folteringen die hen dwaze bekentenissen moesten ontfutselen, zichzelf in brand staken in hun woningen.
Alweer de vlucht  vooruit in de  barmhartigheid van de dood.
De interessantste vraag is nu of dit gedrag dat voorkomt in crisissituaties zich ook meer algemeen voordoet. En dan komen we op het lemmingensyndroom: een collectieve zelfvernietiging uit wanhoop en angst  voor een schrikbeeld dat sterker is dan het vooruitzicht van de dood. Of uit domheid en gemakzucht en kortzichtigheid: is de roofbouw die onze levensstijl en onze economie plegen op de voorraden en mogelijkheden van de aarde te beschouwen als een gelijkaardig lemmingengedrag?
Kiezen wij voor die ene zekerheid van het leven hier en nu en betalen we deze zekerheid af met de verspilling van de toekomst: een prijs die niet door ons maar door onze kleinkinderen zal worden afgedokt. Maar voor onze soort zou het in elk geval het einde kunnen inluiden.
In welke mate is onze wereld suicidair? Is het een discussie over het halfvolle of halflege glas: de massa's die kritiekloos meelopen in de ren van de verkwistende  lemmingen tegenover de groeperingen en organisaties die juist deze race willen ombuigen of afremmen.
Moet je een pessimist zijn om mee te gaan in een apocalyptische toekomstvisie en, omgekeerd, een optimist om te vertrouwen op de tijdige correcties door de menselijke vindingrijkheid en door 'het gezond verstand', wat in deze context betekent: de keuze voor het zelfbehoud.
Nieuw is het apocalyptisch denken niet, de naam is ontleend aan het boek van Johannes dat bijna 2000 jaar geleden werd geschreven en ook de Azteken hadden visioenen van totale vernietiging. Bij ons hoort dit spookbeeld bij het decadentisme van eind 19e eeuw en, bijvoorbeeld, de poëtische stroming in Polen van 1920 waar Czeslaw Milosz  lid van was, werd 'het catastrofisme' genoemd.
Past de rage van 'An unconvenient Truth' in dit rijtje van onheilstijdingen?
Of is het inderdaad 'vijf voor twaalf'?
In het laatste geval moeten we de bovenstaande analyse toch verruimen: het gaat dan niet louter om de zelfgekozen dood maar net zo goed om massamoord al dan niet met 'voorbedachten rade': de verantwoordelijken voor de ravage vernietigen niet alleen zichzelf maar in de eerste plaats de meest kwetsbaren en weerlozen.
De volgende vraag is dan wie deze verantwoordelijken zijn: zijn wij burgers van een Westerse democratie met een markteconomie het niet allemaal in verschillende mate?
Anders gezegd: is het ecologisch bewustzijn een luxe van linkse intellectuelen en bourgeois of is het een absolute noodzaak voor iedereen?
Mij komt het alleszins voor dat zonder grondige correcties en bijsturingen, wij ons gedragen als joden die mak en gedwee naar de treinen lopen, ook al dringt de informatie door van wat ons te wachten staat.
Of worden we, om in de beeldspraak te blijven, de geallieerden die de vijand zullen verslaan die zijzelf hebben gecreëerd???

vaganten

- voor Miek –

 

ja, neem je vedel mee

gezel van vele eeuwen

een ruiter voert zijn paard

de stuurman leidt de zeilen

 

een mens is nooit alleen

in samenklank van snaar

en paardenhaar, van riet

en adem, in de stilte

die over de steppe daalt

als ver de wolven huilen

 

wegen lopen om onze

dromen rond, dansen

als een derwisj en wie

of wat de spil is, de naald

waarom de aarde draait

met al haar vreemde wezens:

 

zij zingt het uit in

wind en vogel, in geruis

van rank en regen

neem je vedel mee: deze

wereld heeft nooit een dag,

een ogenblik gezwegen

 

er was het hijgen wanneer

het vuur schaduwen bewoog

op het doek van de nacht

verhalen die we vermoeden

als een klacht, een aanmaning

en we begeven ons op pad

om nergens aan te komen

 

we volgen de echo van

een mond die wacht nadat

hij heeft gezongen en luistert

hoe het lied bezinkt, nazindert

in sluimer en verstuiven

 

neem je vedel mee

de sferen zijn dol op fuiven