Categorie: Letteren: Duits

Op dinsdag 27 december wordt de eerste aflevering uitgezonden van een veertiendelige reeks voordrachten uit de roman Irrungen Wirrungen uit 1888 van één der belangrijkste figuren uit de Duitse letteren van tweede helft van de negentiende eeuw: Theodor Fontane (1819-1898).

De eerste vier afleveringen worden in de laatste week van 2011 uitgezonden, van dinsdag 27 tot en met vrijdag 30 december; de beide daarop volgende weken, de eerste van januari 2012 bieden beide keren vijf afleveringen, steeds van maandag 2 tot en met vrijdag 5 (de delen 5-10) en van maandag 9 tot en met vrijdag 13 januari (de delen 11-15).

Al die avonden kunt u een half uur luisteren naar de klassiekste onder de Duitse voorleesstemmen: die van Gerd Westphal (1920-2002), steeds tussen 22:05 uur en 22:35 uur, in het programma Am Abend vorgelesen van de regionale Duitse radiozender NDR Kultur.

__________

Theodor Fontane: Irrungen Wirrungen ─ Text und Kommentar, Suhrkamp BasisBibliothek (Nr. 81). Mit einem Kommentar von Helmut Nobis. 258 Seiten, Paperback. Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2006. ISBN 978-3-518-18881-1

Op deze dertiende december werd in het jaar 1797 de Duitse dichter Heinrich Heine geboren te Düsseldorf; hij overleed op 17 februari 1856 te Parijs, waar hij vanaf 1831 werkte. Eén van de redenen waardoor hij in ons land relatief bekend is gebleven, betreft zijn opvatting dat in Nederland alles vijftig jaar later gebeurt.

Heine was een vertegenwoordiger van de romantiek; zijn naam wordt, als men het over de klassieke Duitse letteren heeft, veelal in één adem genoemd met twee van zijn tijdgenoten die als pijlers der Duitse literaire romantiek gelden: Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) en Friedrich (von) Schiller (1759-1805), al is het niet zo zeker of de beide anderen deze Heine wel als evenknie zouden hebben beschouwd. Maar kom, ook tussen Goethe en Schiller liepen de contacten niet altijd volgens de regelen der grote, al dan niet literaire, kunst.

Heinrich Heine schreef veel verzen, die bij tijd en wijle werden verguisd, onder meer door Neerlands schrijvende en publicerende incarnatie van pseudologia fantastica: Boudewijn Buch (1948-2002), die een zeer duidelijke, bij tijd en wijle maniakale, voorkeur aan de dag legde voor (onder meer) Heine-collega Köt(h)e en voor een rockster, die hij omschreef als Mik Tsjekker.
__________

Afbeelding: Heinrich Heine; portret uit 1831 door Moritz Daniel Oppenheim (1800-1882).

In het, op deze site veelvuldig aan de orde gekomen, programma Am Abend vorgelesen van de regionale Duitse radiozender NDR Kultur worden de komende twee weken ─ in beide gevallen, zoals gebruikelijk, van maandag tot en met vrijdag, steeds tussen 22:05 uur en 22:35 uur ─ in totaal tien voordrachten gehouden door acteur Manfred Schradi (1921-1996), uit de verhalen van de Duitse schrijver Johann Peter Hebel (1760-1826). De data met betrekking tot het leven van de voorlezer geven reeds aan dat het hier gaat om oudere opnamen, maar wie het werk van Hebel een beetje kent, zal dat geen enkel bezwaar vinden.
De verhalen in kwestie ─ vijf deze week, en evenzovele in de week die daarop aansluit ─ zijn alle afkomstig uit Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes, uitgegeven door Cotta te Stuttgart in 1811.

Deze week zijn dat Drei Wünsche op maandag 28 november; Kannitverstan op dinsdag 29 november, op woensdag de 30ste november gevolgd door Merkwürdiges Schicksal eines jungen Engländers. Op donderdag 1 december wordt de reeks voortgezet met Unverhofftes Wiedersehen, waarna op vrijdag, de tweede dag van de laatste maand van het jaar 2012, het verhaal Hilfe in der Not deze eerste helft van de reeks afgesloten.
__________

Afbeelding: Johann Peter Hebel; pastel uit 1795 van Philipp Jakob Becker (1763-1829).

Marieluise Fleißer

De regionale Duitse radiozender NDR Kultur presenteert op dinsdag 22 november, in de nieuwste aflevering van het programma Kulturforum ─ die zal worden uitgezonden tussen 20:05 uur en 21:00 uur onder de titel Ingolstadt liegt in Amerika.
Daarin wordt een portret geschetst vand e Duitse schrijfster Marieluise Fleißer (1901-1974), die haar grootste bekendheid te danken heeft aan haar Dramen, en vooral twee toneelstukken, te weten Fegefeuer in Ingolstadt (uit 1926) en Pioniere in Ingolstadt waarvan de eerste versie stamt uit 1928.

Hulp van Brecht
Boze tongen ─ onder dewelke zich die van de Duitse literatuurpaus in ruste, Marcel Reich-Ranicki (*1920) bevindt ─ beweren dat Marieluise Fleißer die stukken alleen maar zo adequaat heeft kunnen produceren doordat ze in die jaren als geliefde van één der grootste dramaturgen (uit de eerste helft) van de twintigste eeuw, Bertolt Brecht (1898-1956) fungeerde en van hem de juiste tips heeft gekregen.

Driedelige editie

In 1972 is er een driedelige editie met Gesammelte Werke ─ samen zo'n 1.150 pagina's ─ bij Suhrkamp in Franlfurt am Main verschenen. Het eerste deel bevat de Dramen; in het tweede deel zijn een roman, verhalend proza en essays opgenomen; het derde deel biedt de Gesammelte Erzählungen.

Voorplat van een
Nederlandse editie
van genoemd boek.

Literair genie Heinrich von Kleist

De verwachting die we verleden week hebben uitgesproken in verband met werk van de schrijver Heinrich von Kleist (1777-1811) in ons artikel van donderdag 3 november ─ en het voorlezen daaruit in het radioprogramma Am Abend vorgelesen van de Duitse zender NDR Kultur, dat elke werkdag tussen 22:05 uur en 22:35 uur wordt uitgezonden ─ is bewaarheid. De komende tien werkdagen ─ maandag de 7de tot en met vrijdag de 11de november, en in de volgende week van maandag de 14de tot en met vrijdag de 18de november ─ wordt voorgelezen door de befaamde Duitse toneel-, televisie- en filmacteur Rolf Boysen (*1920) uit het verhaal ─ sommigen vinden het boek een roman ─ Michael Koolhaas van de hier genoemde Duitse geniale schrijver.

Achtergronden
De eerste druk van Michael Koolhaas werd gerealiseerd in de juni-uitgave 1808 van Phöbus ─ Ein Journal für die Kunst, maandblad onder redactie van Kleist zelf en Adam Heinrich Müller (1779-1829), econoom, publicist en literair criticus.

Daarbij moet echter worden aangetekend dat in die editie het eerste kwart van het hele verhaal werd gepubliceerd.

Ludwig Achim von Arnim.
Portret uit 1805 door 
Peter Eduard Ströhling 
(1768-1826).

Achim von Arnim (1781-1831) kwalificeerde het afgedrukte als "eine treffliche Erzählung, wie es wenige gibt."
In de editie van Kleists Erzählungen uit 1810 (deel 1) draagt de geschiedenis ook nog een ondertitel: Aus einer alten Chronik.

Oorsprong

Het is niet uitgesloten dat het idee voor Michael Koolhaas uit Kleists studietijd stamt. Een van zijn docenten suggereerde aan de hand van een essay dat men ook de mogelijkheid moet hebben om zelf voor recht te zorgen als de staat het laat afweten.
De belangrijkste bron voor deze geschiedenis is echter afkomstig van Peter Hafftitz: Nachricht von Hans Kohlhasen, einem Befehder derer Chur-Sächsischen Lande. . . 
Michael Koolhaas is een gevleugeld woord geworden waarmee  iemand kan worden aangeduid die geen recht wedervaart en zelf in actie komt om voor recht te zorgen.

Naar een historisch gebeuren

In de reeks Am Abend vorgelesen, die op de meeste werkdagen van het jaar, en daarmee vijf dagen per week door de regionale Duitse radiozender NDR Kultur wordt uitgezonden, is de beurt op vrijdag 4 november aan de Duitse grootmeester der letteren Heinrich von Kleist, geboren op 18 oktober 1777, en overleden op 21 november 1811. We zullen hem de komende weken derhalve nog wel vaker tegenkomen.
Op 4 vrijdag 4 november wordt in genoemd programma voorgelezen uit Das Erdbeben in Chile. Dat verhaal is gebaseerd op een ware gebeurtenis op 13 mei 1647 in genoemd land, waarbij de stad Santiago werd verwoest.

Eerst gepubliceerd in tijdschrift
De eerste versie van dit verhaal is verschenen in het Morgenblatt für gebildete Stände van uitgever Cotta, in de editie van 10-15 september 1807. Het gehele verhaal besloeg 29 alinea's.
In de boekuitgave van de Erzählungen, uitgekomen in 1810, heeft de uitgever het geheel tot drie grotere afdelingen samengevoegd, zonder daarbij de tekst zelf aan te tasten.
In de ééndelige editie van de Sämtliche Werke, in 1968 uitgegeven door Winkler in München, beslaat het verhaal elf dicht bedrukte bladzijden.
__________

Afbeelding: Tekening van Peter Friedel uit 1801, in opdracht van de geportretteerde, die deze heeft bedoeld voor zijn verloofde Wilhelmine von Zenge.

Eén van de drie

In een aflevering van de ARD-reeks Deutschland, deine Künstler wordt op woensdag 3 augustus, tussen 22:45 uur en 23:30 uur, een portret voorgesteld van de schrijver Günter Grass, die in 1927 in Danzig werd geboren.

Op de scala van auteurs die in het naoorlogse Duitsland tot de beteren behoorden, is er, net als in Nederland ─ met Vestdijk, Hermans en Mulisch ─ een absolute top ontstaan van drie schrijvers, althans naar buiten toe; niet iedereen deelt, ook al net als bij ons, de opvatting wie de drie beste schrijvers toen waren. Het meest in de publieke belangstelling stonden toen Heinrich Böll (1917-1985), Martin Walser (geboren 1927) en de protagonist van het tv-portret op Duitsland 1.

Criticus Marcel Reich-Ranicki (geboren 1920) is, zoals we dat van hem gewend zijn, duidelijk geweest in zijn voorkeuren, en dat is best. Maar als beste auteur uit de periode in kwestie ─ in zijn geval tot heel lang na de hoogtijdagen ─ werd altijd weer Wolfgang Koeppen (1906-1996) naar voren geschoven.

Het geweten van de natie
Al snel werd duidelijk dat Heinrich Böll, van lieverlee, het geweten van de (West-)Duitse natie was geworden, maar mat Günter Grass zich zelf graag die positie aan. Dat had tot gevolg dat ook de kritiek niet zelden in eerste instantie op, en eveneens dikwijls tegen, hem was gericht, vooral als het ging op zijn politiek-maatschappelijk optreden en in mindere mate op zijn literaire prestaties. Die elementen zullen zonder twijfel aan de orde komen in het ARD-portret.

Acteur Gert Voss

.

 

Nu het ARD Radiofestival 2011 van start is gegaan, vervallen gedurende die periode de gebruikelijke uitzendingen op de regionale kanalen van de overkoepelende organisatie ARD/Das Erste. Daaronder valt ook het vijf dagen per week op de rol voorkomende Am Abend vorgelesen van NDR Kultur. Wel wordt er in het kader van genoemd festival gedurende die avonden het onderdeel Die Lesung, steeds uit te zenden vanaf 22:30 uur; net als het gebruikelijke letterenprogramma duurt ook dit vijfendertig minuten. 

Negen avonden lang leest acteur Gert Voss (geboren 1941) uit Ein Kind (1982) van de in Heerlen geboren, Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard (1931-1989).
Gert Voss neemt een vooraanstaande plaats in binnen het Duitstalige theater, onder meer in Weense schouwburgen, zoals het Theater in der Josefstadt en het Wiener Burgtheater. Topregisseur George Tabori schreef speciaal voor Voss diverse toneelstukken. Tevens vervulde Gert Voss rollen in Die Möwe van Tsjechov en in King Lear van Shakespeare. In Elisabeth II van Thomas Bernhard trad hij eveneens op.

__________

[1] In de aankondigingen van deze gebeurtenis wordt Ein Kind omschreven als roman, hetgeen echter niet juist is; het gaat daarbij om het vijfde autobiografische verhaal van deze auteur. Die stelling wordt bevestigd door de editie van alle romans tezamen in één band, gepubliceerd in 2008 door Suhrkamp, Frankfurt am Main, in de reeks Quarto.
Dat is een prachtig vakantieboek (1840 pagina's) voor mensen met een voorkeur voor literatuur boven niemendalletjes. ISBN 978-3-518-42000-3.

Arte-televisie zendt op zondag 3 juli, tussen 19:15 uur en 20:00 uur, een Mozart-concert uit onder leiding van de van oorsprong Britse dirigent Neville Marriner (geboren 1924). Deze musicus was zijn carrière gestart als violist, maar als gevolg van onvrede met de bestaande dirigentencultuur ─ welke niet zelden ontaardde in een persoonlijkheidscultus ─ richtte hij, samen met anderen The Academy of St. Martin in the Fields op, dat vrij snel een eigen cultus ging ontwikkelen: een van veelal overspannen, mooie klanken. Toen Neville Marriner de baton had overgegeven aan violiste Iona Brown, ging hij zich vooral in de Bondsrepubliek Duitsland meer toeleggen op het repertoire voor symfonieorkest, en opnieuw met succes.

In de Arte-bijdrage van deze zondag leidt Neville Marriner het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks. Solisten zijn Isabelle Moretti, harp; en Philippe Boucly, fluit. Daardoor weten we dat het Concert voor fluit, harp en orkest in C-groot KV 299 uit 1778, zal worden uitgevoerd. Het betreft een opname uit mei 2009 toen onder het motto Mozart & Paris een hele reeks optredens ─ vijftig in totaal ─, onder meer met genoemd symfonieorkest, werd verzorgd. Dit geschiedde in het kader van het oudste Mozart-Festival in Duitsland, gesticht in 1922. Het orkest van de Beierse Omroep opende het festival en daarvan doet deze film verslag. De televisieregie was in handen van Michel Beyer. De opname wordt op het beeldformaat 16:9 uitgezonden, voorzien van stereofonisch geluid.

Twee herhalingen van deze bijdrage van de Bayerische Rundfunk zullen door Arte-televisie op korte termijn worden gerealiseerd: de eerste op donderdag 7 juli, 's ochtends bij het krieken van de dag: vanaf 06:00 uur; de tweede, op woensdag 13 juli op hetzelfde tijdstip.

Irène Némerovsky. Foto uit 1928.

Behoorlijke productie

De Franse schrijfster Irène Némerovsky (1903-1942), geboren te Kiev in een Russisch-Joods gezin. Dat laatste element in haar achtergrond werd haar fataal; ze werd op 13 augustus 1942 gearresteerd en op transport gesteld; vier dagen daarna overleed ze in Auschwitz in de ziekenbarak als gevolg van tyfus.
Tijdens haar leven zijn er, vanaf 1923, in ieder geval dertien van haar boeken in het Frans verschenen; enkele ervan werden in het Nederlands vertaald. Na haar overlijden zijn er nog eens tien boeken van haar uitgekomen, en ook daarvan zijn er twee in het Nederlands verschenen.

In die laatste 'reeks' is ook een levensbeschrijving van de Russische schrijver Anton Tsjechov uitgekomen (1946).

Sonntagsstudio
In de reeks Sonntagsstudio van de Duitse regionale radiozender NDR Kultur, wordt op zondag 3 juli, tussen 20:00 uur en 22:00 uur aandacht aan het boek Rausch  van Irène Némerovsky besteed. Waarschijnlijk gaat het daarbij om een Duitse vertaling van Chaleur du sang, voor het eerst verschenen in 2007 en ook in het Nederlands uitgekomen onder de titel De hitte van het bloed.
De als actrice bekend staande Iris Berben, een vreselijke Schmierenkomödiantin die niets anders kan dan steeds maar weer clicheetjes ten beste te geven, zoals ze dat ook doet in tal van slechte reclame-projecten, waardoor haar geloofwaardigheid als actrice, als ze die ooit terecht (heeft ge) had, volkomen heeft verloren.
Het zal een beproeving blijken, die onnatuurlijke stem van Iris Berben ─ die al even onnatuurlijk is als haar fysieke optreden ─ te moeten horen, maar onlangs, op 13 april van dit jaar heeft zij het op zich genomen uit Rausch voor te lezen in Boekhandel Felix Judd te Hamburg. Degenen die in de schrijfster Irène Némerovsky geïnteresseerd zijn (geraakt), doen er beter aan zo'n boek te kopen en dan ook te lezen.