Zaterdag 7 october 1944

We vernemen dat op 't gevang een aantal obussen zijn terechtgekomen. Allen zitten ook in de kelder. De toezichter met zijn gezin ook, doch ook de opzichter had zich daags tevoren bij dat geweldig geschut boven gewaagd. Een obus vliegt binnen en Edward Fransen is niet meer. Vrouw en kinderen zitten in de kelder, vader ligt in de keuken dood. Oorlog zegt men, ja, dat is oorlog.

Heel den dag nog gebulder en verandering van geschut. De dag verloopt verder onder kanongebulder. De avond valt, en we duiken op onze legerstede. In den nacht worden we allen opgeschrikt door een geweldigen schok. Wat zou dat geweest zijn ? We proberen verder te slapen, wat na zoo iets niet gemakkelijk gaat.

Wat er precies gebeurd is, is niet duidelijk. Het gaat in elk geval niet over de Kolonie van Merksplas, wel over de gevangenis van Hoogstraten.

We horen geschut dat achter ons in 't hout staat opgesteld, aan 't gevang en daar verder. Daar komen troepen in 't dorp. 't Is een gekook bij Swaenen in huis, op de koer en onder de bomen voor moeders deur. Zo verging den dag tot zaterdag en we hebben tamelijk in de kelder geslapen.

Duitse soldaten kwamen met hun hebben en houden, met paarden, kruiwagens of te voet in het dorp en slaan er hun kamp op. Vandaar de verwijzing naar het gekook, blijkbaar hebben ze het erf van Swaenen uitgekozen als plek om te overnachten. Heel het dorp in rep en roer.

De Engelsen zijn weer weg over de vaart. De Duitsers komen bij broer (Nand) zeggen dat hij de Engelsen heeft ingelicht. Hij beweert van niet. Dat kunt ge denken, maar hij was bang dat moogt ge geloven.

Ze zijn met twee jonge sloebers, ze doen hun zoeking en vinden een klein brokje van den Duitsen kaas. Toen zat het er op. Ze pakken Nand op en smijten hem tegen de muur. De andere neemt zijn geweer en slaat met den kolf om hem op het hoofd te treffen. Doch broer wijkt en ongedeerd, nog ne keer en 't is nog niets.

Broer denkt dat ze zinnens zijn hem te doden, en bid stil in angst. Maar ze vinden niets meer, want het overige heeft hij onder de geit in het mest gestopt, gelukkig. Zijn twee zoontjes zitten in den schuilkelder te wenen, en wie daar nog bij zit, is Hector Michel al van daags tevoren.

Dien was te voet van Colonie Merksplas naar Wortel moeten gaan om te zeggen dat ze de mannen (vagebonden) pap moesten geven want dat er geen brood meer was voor hen. De Engelsen hadden hem dan zien gaan en hem teruggeroepen, omdat er zou geschoten worden. Hij kwam met de handen in de hoogte terug naar de Engelsen. Hij wist niet dat het ons vrienden waren en dacht dan niets anders dan dat hij krijgsgevangen was door Duitsers en dierf daarom niet uit den schuilkelder komen. Ja, dat was zoo'n bangen grap om later eens mee te lachen.

De Duitsers zijn hier in Wortel met geschut, en nu horen we niets meer dan gebulder, en we gaan in den kelder slapen.

Een hachelijk standje voor broer Nand, die de dag daarvoor van de Engelsen had meegedeeld ("gepaard") van de buit uit de Duitse Rode Kruiswagen. Nogal wiedes dat hij ontkent dat hij iets heeft, maar het zal met een klein hartje geweest zijn.

Het bezitten van een stukje kaas of spek was uit den boze, omdat men dit eigenlijk niet kon bezitten, tenzij onrechtmatig bekomen. Alle voorraad werd immers bepaald aan de hand van rantsoenzegeltjes. Als men in het bezit was van slachtvee, moest dit gegarandeerd (deels) ingeleverd worden.

Ook opvallend is het op en neer gaan van de frontlijn. Inderdaad is WO II een veel dynamischer gebeuren dan de loogravenoorlog uit WO I. De ene dag is een stuk grondgebied van de ene strijdende partij, de volgende van de andere. Zoals hier wordt beschreven.
 

Dinsdag 26 september ga ik eens op den toren zien, en zie twee kerken van Turnhout, St.Pieter en H.Hart. De derde is te laag in de bomen. Nu zie ik dat ze de kerk van Rijkevorsel aan 't beschieten zijn. Ja, de toren moet verdwijnen.

Om 1 uur in den namiddag ga ik nog eens zien. De toren staat nog recht, maar het dak is al gehavend. Om 4 ure ga ik nog eens zien, en de toren is verdwenen. Ik zeg het in de buren en toen werd den toren van Wortel een echte uitkijkpost.

Allen wilden de kerk van Rijkevorsel zien. Hij rookte lichtjes, doch eer allen het gezien hadden, sloeg de vlam uit de beuk tegen den toren aan, en zoo heb ik gezien hoe gans de kerk eene vuurgloed was. Het werd avond en we horen de kanonnen zoo goed en slapen in de keuken.

Bij dit fragment was mijn moeder zelf bij. De bedoelde toren die als "uitkijkpost" dient, is in elk geval de kerk van Wortel. Ook zij zag de vlammen in de toren van Rijkevorsel. Ze zijn dan naar beneden gegaan om het nieuws te melden. Toen ze drie uur later nog eens de toren bestegen, was die van Rijkevorsel deels verdwenen en was er nog een vuurgloed te zien. De klok op de toren aldaar was blijven stilstaan op 15.45 u. Lees hiervoor eveneens "Het boek Isidoor" van Aster Berkhof.

Ook pastoor Lauwereys vermeldt de vernietiging van de toren van Rijkevorsel in zijn gewaardeerd verslag. Om 17 uur verneemt hij dat de toren van Rijkevorsel in brand staat. Aan beide kanten van de toren hangt immers een rookwolk, en verder ook oostwaarts boven de dorpskern. Om 21 uur woedt die brand nog steeds erg fel. Er wordt verteld dat 800 Engelsen slaags geraakt waren met 1000 Duitsers in Rijkevorsel. 
 

Op die dag gaat mijn broer Charel zien naar mijn ander broer Nand of het waar is geweest of de Engelsen daar waren. Ze hadden er geweest, ja. Maar wat daar om ging moet ik zelf door mijn broer Nand vernemen alvorens ik het schrijf, want daar is iets gebeurd wat nu nog niet op papier mag staan.

Een echte 'cliffhanger': een beetje drama en extra spanning is mijn grootvader blijkbaar niet vreemd.

Hier volgt dan het verhaal van mijn broer dat ik drie weken later uit zijn eigen mond verneem. Hij vertelt: "Ik was aan 't bakken en was zoo den deeg aan 't kneden. Ik had zo wel wat gerommel gehoord maar ik dacht dat het op de steenweg was en ging dus niet zien. Daar komen langs achter 3 4 5 man binnen met hun mitraillette in hun handen op mij gericht. En ze zegden zoo "bos isie".

Geen idee wat met deze twee woorden bedoeld wordt. "Boch ici ?" waarbij boch dan 'mof' in het frans is, lijkt mij het meest waarschijnlijk. Temeer daar één van de binnengevallen Engelsen - want dat zijn het - frans blijkt te spreken.

Ik steek van schrik mijn deeghanden in de hoogte, en zeg zoo al bevend "bos...bos..., non en ne..., vou zet englis men". "Jes", is het antwoord, "jes jes". En ik gaf ze hun mijn deeghanden, en die een kon goed frans en die zegde dat we in de schuilkelder moesten gaan want dat er geschoten zou worden. 

Terwijl waren er zoo al 50 60 man hier en daar achtergekropen. Wij gingen in de schuilkelder en die officier ging mee. Broer gaf zoo veel uitleg hij kon, maar de Engelsen hadden niet vermoed dat ze zoo dicht bij de goede baan waren, maar 75 m er af.

Daar horen ze een moto rijden. Alles verdoken en hun mitraillette in hun handen en daar was de moto in 't zicht. Rits rits rits en nog en nog. Daar valt den soldaat doorschoten van zijn moto. Een twee man kruipen er naar toe, sleuren alles van de band en 't is in orde.

Weer inlichtingen door mijn broer en daar komt een luxeauto aangereden. Al de Engelsen op post. Bur r r r r r de auto valt stil, de Duitsers zijn dood of gewond. De doden worden opzij getrokken, de gewonde wordt gehaald. De auto zou voortgereden zijn.

Het gesprek met de Engelsen om hen maximale inlichtingen te verschaffen over de plaatselijke situatie, ligging van Duitse posten enzomeer wordt kennelijk een paar keer onderbroken door Duits verkeer.

Weer (geeft broer Nand) inlichtingen, totdat er weer wat op de baan kwam. Nu waren 't nog eens van 't Duitse Rode Kruis. De (Engelse) officier lost een schot tot verwittiging om te stoppen, maar in plaats daar gehoor aan te geven, werd het vuur geopend uit al de auto's van 't Duitse Rode Kruis. Nu was het een geschiet. In orde. De Duitsers die nog konden, moesten hun armen in de hoogte steken. Een auto kapot. De Duitsers werden krijgsgevangen gemaakt en ze moesten hun auto meenemen op weg naar Oostmalle.

Die moffen vervoerden dranken, sigaren en kaas in de wagens van 't Rode Kruis. Van dit alles had broer goed mee gepaard (hij kreeg er zijn deel van) zoo zegde hij.

Dien avond werd een Duits op het kerkhof begraven. Wat stro er onder wat strooi erop en dan de put terug toe (hij stierf voor ... den führer).

Blijkbaar nam men het niet zo nauw met "propere" spelregels, zoals blijkt uit het oneigenlijk gebruik van de rode kruiswagens.
 

Goed nieuws in den namiddag. Ze zegden dat de Engelsen in Rijkevorsel waren, neen, ze waren aan de Papenvoort, ze hadden in Bolk geweest want ze hadden sigaretten en chocolade gekregen. Is 't waar of niet, we weten het niet.

De Engelse tanks waren aan de Papenvoort, weer iets wat we niet geloofden. Broer Charel gaat dinsdag morgen zien bij onzen Nand. En waarlijk ze hadden daar geweest, 50 à 60 man zegde hij. Wat daar gebeurde, weet men niet. Men wacht naar Nand zijn woorden.

Charel en Nand, die in dit fragment vernoemd worden, zijn twee broers van mijn grootvader Jaak. Charel woonde in bij Jaak in Wortel, nadat zijn eigen woonst in Limburg (in Heppen of Beringen, dacht mijn moeder) was plat gebombardeerd. Hij wist met zijn familie inclusief vier kinderen geen raad, en trok dan naar Wortel op invitatie. In de (schuil)kelder is hun vijfde kind geboren.
 

De bevrijding zonder slag of stoot wordt vernomen. Dat is zeker de uitwerking van dat (schoon) vliegtoestel en parachute.

Waarschijnlijk heeft mijn grootvader het hier over de bevrijding van Turnhout. Inderdaad was Turnhout veel eerder dan Wortel bevrijd. Later bracht het gezin een bezoek aan de familie in Turnhout, en geraakte men niet meer terug in Wortel omdat dit intussen opnieuw bezet was door de Duitsers.

Er komen zo'n 50 à 75 Duitsers in het dorp. De anderen zijn weg. Die mannen hebben niets bij dan 't geen ze gestolen hebben, denk ik, want 't is meer boerengerief dan militair gerief.

De algehele terugtocht is blijkbaar aangevat. Sommigen zien sneller dan anderen in dat de zaak verloren is, en kiezen voor een snelle terugtocht. Maar precies daardoor ontstaat er grote chaos. Dat is eveneens de reden dat alles wat maar wielen heeft, aangeslagen wordt, tot kinderwagens toe.

We vernemen het laatste nieuws van Turnhout. En ze stellen het allen goed, maar daar hoorden ze al veel schieten. Ik had toen nog gezegd dat ze daar zoo'n lawaai maakten, dat het hier heel rustig was, maar het onze is nog achter.

Naar we later nog vernomen hadden, was zondag daarop Turnhout bezet door de Engelsen. Of dat waarheid was, weet men niet vast, we hopen van wel.

In Turnhout woonde de familie Van Dooren, familie langs de zijde van mijn grootmoeder Anna. Opvallend is ook hoe veel geruchten er circuleerden, sommige ervan gingen hun eigen leven leiden. Vaak ontdekte men pas vele weken later hoe betrouwbaar een en ander was.
 

Daar stond weer een mof bij Tuur achter huis met zijn geweer in de hand. Ik zeg "morgen" zoo wel wat uit schrik meer dan uit beleefdheid en hij zegde mij de zelfde groet terug. Ik was zoo 50 meter verder en:

- "Halt! Wat gaat u machen?"

- " Ik moet peerden beslagen für die weermacht".

En alweer:

- "Stimmt dat?"

- "Jaja, dat stimmt".

Ik was al weer weg. Aan Jefke Meyvis een hele bende jongemannen met schop, en twee Duitsers. Niemand die me iets zegde van de Duitsers, maar de mannen vroegen:

- "Waar is uw schup ?"

- "Ik moet er eerst nog een maken".

Laconiek antwoord, dat zal wel een smid-grap geweest zijn. Of hoe zelfs in moeilijke omstandigheden de humor nooit uit de lucht is.

Ik kom aan de smis en ik doe de deur op slot en wensch niet meer dan dat die Duitsers niet komen met hun paarden. Weldra horen we een bende mannen aankomen. August Fransen uit de Langenberg staat aan den kop. Die mannen moesten gaten graven achter de smid en zoo naar de molen.

Er waren er bij die goed werkten, maar er waren er ook bij die gingen lopen, maar ze werden achterna geschoten. Sooi Verheyen was één van de felste, tot driemaal toe. Doch de derde maal gelukte het met drie er vandoor te gaan: Sooi Verheyen, Charel Langers en Neel Van Ostayen, en die kropen bij Verheyen op de schelft.

Door eene pan konden ze zien wat er gebeurde. Ze hadden zoo'n uur gegraven en er kwam bevel "allen naar huis", en de Duitsers moesten vertrekken, allen gingen naar huis en ik ook. Van toen af zijn we niet meer gaan werken.

De Sooi Verheyen waarvan sprake in dit fragment is een ouder broer van niemand minder dan de later welbekende voetballer Jan Verheyen, of dus een nonkel van ex-Rode Duivel Gert Verheyen.

Of mijn grootvader uiteindelijk de "peerden" beslagen heeft voor de "weermacht", is niet helemaal duidelijk. Ik vermoed van niet.
 

De Duitsers komen 's morgens om zes uur aan de deur. Ze zeggen dat ik moet gaan arbeiden. Für die weermacht, al die jonge mannen. Ik zeg dat ik gaan peerden beslagen für die weermacht, wat ook gezegd was, maar van die kerels moest ik met de spade gaan arbeiden. Binnen eine halbe Stunde moest ik fertig zijn, jawoel.

Maar ik hield de jonge mannen in 't oog die naar de Heilige Mis waren, want de Duitsers wachtten ze af aan Emma Horsten, dat zag ik van boven. De koster was al ingelicht en had de zijdeur losgemaakt. Ik hield van boven de deur in 't oog. Daar stak er eene zijn kopje buiten. Ik riep hem met gedempte stem: "Loop recht naar mijn haag, daar staat een gat in. Daar door en ge zijt weg!".

Daar wippen ze gelijk hazen over 't kerkhof en door de haag, door mijn hof d'ander haag waar broeken scheurden van Jul Kimpen en Jan Swannet. Waar ze bleven, weet ik niet, maar ze waren de pist in.

Alle jonge mannen zaten in de kerk (dat hoorde toen zo) en zouden opgevorderd worden voor een of ander graafwerk. Dat gebeurde regelmatig. Om te beletten dat de mannen moesten werken ten gunste van de bezetter, was de koster ingelicht. Hij zorgde er mee voor dat de jonge mannen konden ontsnappen langs de Sachristie. Liever een gescheurde broek dan werken voor "den Duits". Het verhaal gaat verder:

Daar wordt gebeld, ik ga opendoen. Een onderofficier.

- "Zijt u fertig, ja, en de spade".

- "Ik moet peerden beslagen voor de weermacht".

- "Ach zoo, stimmt dat, jawoehl", was het antwoord. Hij slaat zoo met zijn arm in de hoogte en zegt:

- "Die jungeleute zijn beangstigd van die weermacht, das moessen die nicht. 2 à 3 ure spadewerk en dan haben sie gedaan", zegde hij. Ik ging dan met den Duits nog mee tot aan de zaal en ik ging achter door.

Ik vind het zondermeer schitterend hoe mijn grootvader met zijn beperkte school- en talenkennis het gesprek met de Duitse onderofficier weergeeft. Je voelt je direct 65 jaar teruggeflitst. De 'zaal' waarvan sprake is eigenlijk het Parochiehuis, dat stond tegenover de kerk.