Exlibris

Les Très Riches Heures  (Klik op prent om te vergroten)

December

December is de maand van de varkensslacht. Dezelfde kunstenaar, die ook de miniaturen bij maart en oktober maakte, heeft aan dit traditionele thema een persoonlijke toets gegeven. Het slachtoffer is een wild varken, een everzwijn, en in plaats van te worden gekeeld op het erf van een boerderij bezwijkt het aan het eind van een lange achtervolging: de miniatuur toont het laatste bedrijf van een drijfjacht. Dat was de adellijke sport bij uitstek, toch zien we geen fier in het zadel zittende edelen. De kunstenaar liet ze weg omdat hij er de voorkeur aan gaf eenvoudige mensen te schilderen: twee mannen met pieken, van wie er één op zijn hoorn blaast, en een baardige hondenknecht die heel wat werk heeft om zijn honden in bedwang te houden, happig als ze zijn op het voor hen bestemde deel van de jachtbuit. Boven het nog herfstkleurige woud verrijzen de torens van het kasteel van Vincennes. Nadat het vergroot was door Karel V zag het er heel anders uit dan in 1349, toen Jan van Frankrijk, later hertog van Berry, daar werd geboren.

Les tres Riches Heures du duc de Berry
December: uitsnede van de prent

De advent of de besloten tijd van voorbereiding voor het kerstfeest: de vier weken voor Kerstmis is ook mooi afgebeeld in het getijdenboek Les Très Riches Heures du Duc de Berry.
Hier zien we De blijde boodschap, de aankondiging van de engel Gabriël aan Maria van haar bovennatuurlijke zwangerschap. De palmtak in de linkerhand van de engel symboliseert haar zuiverheid. De heilige geest in de vorm van een duif daalt neer over Maria en verrast haar tijdens haar bijbellezing. In deze meer en meer geseculariseerde tijd zal het moeilijker worden om de iconografie van veel beeldende kunst te begrijpen.

Les Très Riches Heures

NOVEMBER

De eikeloogst is een traditionele afbeelding voor de maand november. Ongeveer zeventig jaar na de dood van de gebroeders Van Limburgs heeft Jean Colombe dit thema opvallend conventioneel behandeld. Op de voor­grond de varkens die verzot zijn op de in deze maand rijpe eikels. De varkens werden vroeger veel vaker in de open lucht vetgemest dan tegenwoordig. Om de eikels uit de boom te laten vallen steekt de hier afgebeelde varkenshoeder een stok tussen de takken. Zijn houding is opmerkelijk natuurgetrouw weergegeven, maar zijn ge­zicht beantwoordt aan een conventie in de middeleeuwse schilderkunst: plattelanders zijn niet mooi. Jean Colombe gedroeg zich in dit opzicht volgzamer dan degenen die vóór hem de Très Riches Heures hadden verlucht: die voorgangers schilderden hun boeren en boerinnen vaak met een zekere tederheid. Het onderhout en het blauw in de verte, waar men dwars door het hoog opgaande hout tegenaan kijkt, zorgen voor een aardig effect.

Les Très Riches Heures: OKTOBER

Het zaaien is gewoonlijk het thema van de oktobermaand. De schilder van wie we het werk op het kalenderblad van maart hebben kunnen bewonderen levert hier nog fraaier werk. Als standplaats koos hij een plek op de linkeroever van de Seine ter hoogte van het tegen­woordige Palais de l'Institut, dus tegenover het Louvre dat op de andere oever oprijst. We zien het kasteel hier in de staat waarin Karel V, een broer van de hertog, het had gebracht. Niet alleen de buitengewone precisie waarmee het Louvre is uitgebeeld verdient onze aandacht, maar ook de minuscule wandelaars op de kade die blijkens hun kleren na de dood van de hertog zijn geschilderd, voorts de vogelverschrikker in de gedaante van een boogschutter die in zijn werk wordt bijgestaan door een grof net van gespannen draden waaraan witte lintjes hangen, de dief­achtige eksters en de steen waarmee de eg wordt ver­zwaard. Hoewel het paard bewonderenswaardig is ge­schilderd loopt het niet zoals het zou moeten: net als alle andere middeleeuwse kunstenaars heeft de schilder er zich geen rekenschap van gegeven dat viervoeters tijdens het lopen tegelijkertijd de rechter voorpoot en de linker achterpoot vooruitzetten en omgekeerd. Deze opmerking is uiteraard ook van toepassing op de andere paarden in dit getijdenboek.

 Les Très Riches Heures: September.
September roept onvermijdelijk het beeld van de druivenoogst op. Hoe onafhankelijk ze ook waren, de verluchters van de Tres Riches Heures konden daar niet omheen. Ze situeerden hun wijngaard bij het kasteel van Saumur, in een gebied waar zonder twijfel een betere kwaliteit wijn vandaan kwam dan die welke de hertog uit zijn eigen Berry of Poitou kreeg aangeleverd. Het kasteel, dat we kunnen identificeren dank zij de nog bestaande ruïne, behoorde toe aan zijn neef Lodewijk II van Anjou die het ook had laten bouwen. Nog niet achterhaald is de functie van het merkwaardige, ondoorzichtige hek aan de rand van de wijngaard dat, zo te zien, uit teenwilg of gevlochten riet bestaat. Rechts daarvan een kleine mont-joie, aanmerkelijk eenvoudiger en in een latere stijl dan die op de maartminiatuur. Op de weg die naar het kasteel leidt loopt een vrouw met een mand op haar hoofd. Links bij de uitvalspoort van de ophaalbrug zien we de hoge schoorsteen van de keuken. Het naburige klooster van Fontevrault heeft er net zo een.

 Les Très Riches Heures: Augustus
Het calendarium van Les Très Riches Heures is volgens specialisten het enige dat bij augustus een jachttafereeel geeft. Op de prent als illustratie bij de maand augustus staat meestal het dorsen van het graan. Hier zien we echter twee jonge edelmannen die op valkenjacht gaan. Ze zitten op paarden met hun dames achterop en worden vergezeld door een dame zonder cavalier die een schimmel berijdt. De valken op de gehandschoende vuisten zien er al tamelijk opgewonden uit. De vrouw zonder cavalier draagt een zelfde mantel als de jonge edelman op de meiminiatuur, van wie er wordt vermoed dat hij misschien de hertog van Berry is. De hoge Tour Guinette van het kasteel van Étampes is tegenwoordig nog te zien, zij het in een vervallen staat. Op de akkers vóór het kasteel wordt kennelijk de laatste hand gelegd aan de oogst: men is bezig de schoven op een wagen te laden. Daaronder stroomt de Juine. Het frisse water heeft vier baders aangelokt, onder wie minstens één vrouw die geheel naakt zit te pootjebaden.

JULI

Juli is de oogstmaand, naast dit  traditionele thema heeft de kunstenaar ook het schapen scheren afgebeeld. Veevoedergewassen werden met een zeis afgesneden, voor het oogsten van graangewassen gebruikte men in die tijd een sikkel: door de halmen niet helemaal onderaan maar in het midden af te snijden laat men op het veld stoppels staan als veevoeder voor de dieren. In de handen van de scheerders zien we de grote scharen waarmee zij werken. Het is aan de oever van de Clain, waar het kasteel van Poitiers op uitkijkt, minder warm als in juni aan de oever van de Seine: met uitzondering van de linkse maaier zijn de landarbeiders minder luchtig gekleed dan die op de miniatuur van juni. Het kasteel werd ten behoeve van de hertog tijdens diens jeugd gebouwd. Het stond dichtbij de stad Poitiers, waarvan het door een arm van de Boivre werd gescheiden. Er is nu niets meer van over.

JUNI

De maand juni is de hooimaand. Afgaande op de blote benen van de maaiers, de luchtige jurken van de meisjes, de hoeden en doekjes die hun hoofden beschermen, is het een warme zomerdag. De mensen zijn harmonieus en expressief afgebeeld. Op de hier opnieuw, zij het vollediger dan bij mei, afgebeelde linkeroever van de Seine zien we het Palais de la Cité. Het hoge, met een kruis bekroonde gebouw is de Sainte Chapelle, de zware ronde toren met een puntdak de Tour Montgomery. De kunstenaar heeft de bouwwerken een levendiger aanzien gegeven door er minuscule fi­guurtjes op af te beelden: iemand in de uitvalspoort, die via drie halfcirkelvormige treden toegang geeft tot de Seine, en een hele groep mensen die een overdekte trap opklimmen welke uitkomt bij een hoekpaviljoen.

MEI

Mei wordt hier gesymboliseerd als paardrijdende jongelui. Het is een com­plete cavalcade, voorafgegaan door muzikanten die op een buisine, drie fluiten en een trombone blazen. Als herken­ningsteken dragen zij op hun linker schouder een gouden schijf. De ruiter in blauwe houppelande op het grijze paard met het rode sjabrak is mogelijk een uitbeelding van de hertog op jeugdige leeftijd. Daarop duiden de kleine hondjes waarvan hij onafscheidelijk was (zie ook januari). De gewaden van de drie dames die achter hem rijden zijn groen, kleur van de vreugde dat bij l-meivieringen gebruikelijk was. Trouwens, iedereen draagt, zoals het hoort op deze mooie dag, wel iets groens: het groen van de bladeren die de hoofden en halzen opluisteren (de struiken met wilde rozen waar ze vandaan komen liggen niet veraf).