oorlogstrom of vredespijp

komen mannen van Mars en vrouwen van Venus?
In de boekenbijlage van De Standaard of De Morgen stond vorige week een interview met auteur Stefan Hertmans die een studie heeft gepubliceerd over de vrouwelijke hoofdpersonages uit de Griekse tragedies: Medea, Electra, Antigone etc
Zijn mening: vrouwen zijn toch altijd  de grootste slachtoffers van oorlogen die door mannen worden in gang gezet en uitgevochten, en dat maakt vrouwen als tragische figuren zo interessant.
De intellectueelste van alle Vlaamse auteurs komt dus niet verder dan de schrijfster van het populariserende: 'Mannen komen van Mars, vrouwen van Venus'.
Was de werkelijkheid maar zo simpel en eenduidig.
Onder meer uit de Congoboeken van Jef Geeraerts weten we dat bij stammenoorlogen de mooiste meisjes opwindende dansen uitvoerden om hun krijgers op te hitsen zodat ze zouden weten welke beloning hen voor hun heldenmoed te wachten stond. Testosteron omzetten in de agressieve adrelanine, daar hadden deze stammen nooit over gelezen maar ze brachten het wel in de praktijk.
Beelden uit WO II tonen de Duitse treinen die vertrokken richting Oostfront: op de perrons wuivende meisjes en vrouwen.
Op het tv-journaal konden we na de Falklandruzie tussen Engeland en Argentinië de Engelse oorlogsschepen zien aankomen in de haven van Southampton: alweer duizenden hysterische vrouwen op de kade om de helden toe te juichen.
Wanneer familieleden van Amerikaanse soldaten die vechten in Irak of daarnaar op weg zijn,  worden geïnterviewd, dan horen we de moeder of echtgenote zonder uitzondering verklaren: 'I'm so proud he is serving his country'.
Dat is het historisch refrein: 'proud to serve' wat dan neer komt op het doden van mensen die men nooit eerder heeft gezien - en met de moderne wapentechnologie meestal nooit zal zien -  en die mensen zijn dan inderdaad vaak vrouwen en kinderen, om van de ouderlingen te zwijgen.

Dit inzicht is allesbehalve nieuw, het ligt aan de basis van het vrolijk-ondeugende toneelstuk Lysistrata van de Griekse blijspeldichter Aristofanes, een tijdgenoot van de grote tragedieschrijvers. Dus meer dan 2300 jaar geleden. Aristofanes laat de vrouwen van Athene een liefdesstaking houden: zij weigeren nog met hun mannen naar bed te gaan zolang die oorlog voeren. Uiteindelijk laten de dappere heren hun zwaarden vallen en richten hun kleinere speer op.

Dit is de kern van de zaak: slachtoffers zijn vaak medeplichtig, maar dat besef dringt pas door wanneer de kansen aan het keren zijn. In de USA was er nagenoeg geen protest tegen de invasie in Irak tot de lijkzakken begonnen aan te komen en gruwelbeelden erin slaagden om door de censuur te dringen ('embedded journalism' werd die genoemd).
Trouwens, is het een triomf van de emancipatie dat nu ook vrouwen geüniformeerde moordenaressen zijn geworden?

Slachtoffers zijn alle mensen die niet de kans hebben gekregen om te protesteren of die wel hebben geprotesteerd maar naar wie niet is geluisterd. Wie eerst staat te juichen wanneer de krijgslustigen op hun oorlogspad vertrekken, kan zich achteraf geen slachtoffer meer noemen: die is medeplichtig net als de onverschilligen en moreel gezien zelfs mededader.

A Distant Mirror – Barbara Tuchman

 

meeldauw, moederkoorn waren

de zachtste plagen: als een verre

spiegel hangt deze eeuw van

brandstapel, braspartij nu

in je kamer – wandtapijt van

erfzonde en wij de erfgenamen

onze mooiste naam: Theresienstadt,

Passendale, My Lai

 

helden van hoofse verhalen

staken het vuur aan stad en

dorp, keelden een vader,

schonden een dochter: zij

verveelden zich zonder zwaard

 

geen refrein overleeft

de eeuwen zoals de keerzang

uit een dichtgeknepen keel:

men zong bij vedel en knekel,

men deelde, zeker, men huwde

kleuters uit om banden te

smeden duurzaam tot hun

kinderdood, men vierendeelde,

 

vierde de teugels zoals de Ruiters

van het Einde dat nabij was:

men geloofde aan demonen,

bezwoer de toorn van hel

en hemel met geseling, kruistocht,

 

strooptocht onder joden, saracenen -

in de loop van honderd jaar was

het continent voor de helft ontvolkt:

builen in lies en oksel,  verblinding

van vizieren – kraamkoorts, vlagen

van koninklijke zinsverbijstering

waren nog de zachtste plagen

 

eeuw van festoen en festijn: dames

in fluweel van madrigalen, in het

haren kleed van madevoer -

een verre spiegel: voorvaders,

bastaarden, bange moeders

en wij hun erfgenamen weldra

zonder erf en zonder naam

Taking Sides
Gisterenavond bekeken we een van de Nederlandse zender NPS opgenomen film. Taking Sides - 'een kant kiezen' - van de Hongaarse grootmeester Istvan Szabó (denk onder meer aan de grandioze film Mephisto met Klaus Maria Brandauer in de hoofdrol)  gaat over een proces tegen de wereldberoemde dirigent Wilhelm Furtwängler, een van de artistieke lievelingen van Hitler en daarom na 1945 beschuldigd van collaboratie.
Het verhaal - oorspronkelijk een toneelstuk - speelt zich af in 1946 tijdens de zogenaamde 'denazificatie' van Duitsland. Een Amerikaanse majoor, subliem vertolkt door Harvey Keitel - krijgt de opdracht Furtwângler tot een bekentenis te dwingen zodat de vermeende collaborateur kan worden veroordeeld.
Jammer voor de majoor en zijn opdrachtgevers komen tal van mensen getuigen dat W.F. zijn bevoorrechte positie heeft gebruikt om een groot aantal joden in bescherming te nemen.
Het is zonder meer een boulverserende film, vanwege de sterke vertolking en het thema uiteraard. Het gaat om schuld en medeplichtigheid en om morele arrogantie. Dit laatste is aanwezig in de majoor: een botterik die de dirigent ' a bandleader' noemt en dus geen verschil kan maken tussen een jazzorkest en een symfonisch; een brutale onbeschofterik die alleen kan spreken in de bekende Amerikaanse filmwoordenschat van 'shit', 'fucking shit' etc Maar de man is wel overtuigd van zijn morele superioriteit: hij voelt zich oneindig verheven boven de veronderstelde handlanger van Hitler.
Tegenover de grofgebekte staat een figuur in vertwijfeling, een hyper gevoelig kunstenaarstype dat zich afvraagt of hij zich inderdaad niet heeft vergist. Beide zullen breken, de ene grommend, de andere bezwijmend.
De Amerikaan moet uiteindelijk toegeven dat hij onvoldoende bewijzen heeft, de dirigent komt tot het inzicht dat hij zijn Duitse vaderland beter had verlaten in 1933 toen Hitler aan de macht kwam.
Het eerste uur heb ik deze film met een moeilijk te bedwingen woede gevolgd. Wat mij al jaren stoort is juist die mateloze arrogantie van de overwinnaar en tot op vandaag blijven de Amerikanen die arrogantie uitstralen. Zij hebben het recht om een tegenstander voor de rechtbank te dagen en ter dood te veroordelen, maar er is geen denken aan dat ooit een Amerikaanse president of generaal voor een internationale rechtbank zal moeten verschijnen. Deze eigenwaan is in mijn ogen walgelijk: principes gelden voor iedereen of ze gelden niet.
Maar het feit dat deze film zulke sterke gevoelens kan opwekken en die gaandeweg kan transformeren in een meer genuanceerde beleving, bewijst dat het hier gaat om een hoogstaand kunstwerk - de reputatie van  de regisseur waardig en een zoveelste bevestiging van het uitzonderlijke talent van Keitel (what's in a name trouwens: Keitel was een van de afschuwelijkste Nazigeneraals).
Ten slotte: het was alweer niet de VRT die deze prent uitzond.

laten we zacht zijn – Ton Lemaire

- kleine ode aan een vergeten filosoof –

 

laat ons beproeven

het mededogen, de twijfel

verwelkomen als een

verwante gast – we slopen

 

de burcht op de rots, noemen

onze goden een duurbare

droom; we zoeken

 

het heldere woord dat

de duisternis aftast zoals

een rivier de bodem:

 

de voorlopige bocht, de

aarzelende omsingeling

van weerstand, verharding

met wilgenroosjes in de zoom

 

laat ons beproeven het zachte

gebaar, het spreken in

sourdine, het open huis

dat licht werpt op de heuvels

 

verzaken we aan de gebalde

vuist, het slaan op wankele

tafels: we drinken samen

de wijn van verwondering,

delen het tedere brood

van mededogen

beest

 - afscheid van een huisvriend -

er is het gekwispel

er blijft het gehijg

wanneer de deur zucht

in haar zwaai

en de voetmat knispert

 

er is het getinkel

een hoornen klavecimbel

dat ‘welkom’ speelt

met de ploffende roffel

van eelt op de tegels

 

en meteen de dans die hapt

naar de rinkelende band

alsof een murwe slaaf

naar zijn ketenen snakt

maar het is hij die leidt

en als een lichtflits

de deur van de nacht intrapt

 

er is het geritsel

in berenklauw en netel

er is het gehakketak

onder meidoorn en bramen

de charade

van zijn en verdwijnen

wanneer een haas wordt bejaagd

en de verboden jacht is een parade

de stroper een antiloop

 

er is de verre stip

die een streep trekt

over het doodsbleke strand

de gekte van wind in de bek

en de wind die zich strekt

 

er blijft het omberen licht

in veel te grote ogen

de goed onnozele blik

er blijft het gehijg

dat wacht op de streling

en niet gelooft aan de prik

oude van dagen, oude van hoop

- matigheid is een schone deugd -

 

hoop met mate, verwacht

de dag als een vertrouwde

plaag: niet erger bij geval

niet zo heel veel meestal

 

loop de grote ogen voorbij

die doen alsof je doorzichtig

bent of jou ontwijken zoals

een hondendrol, een kuil

in het voetpad, een pad

in hun rijk gevulde, dun

verhulde satijnen korfjes

 

draag ze met je mee, vul

thuis de woorden aan,

de glimlach die bevroor,

het hoofse gebaar dat hangen

bleef in een verlamming

 

wend je nooit van de wereld

af, lees zijn ingewanden

en weiger te voorspellen:

er bestaan nog dromers

te jong om ze te wekken

 

ontwaken is een taak

die wordt verricht op

eigen kracht, met eigen

hoop op beter wat op een dag

niet zo heel veel erger is

Monsieur Klein (Joseph Losey met Alain Delon)

Gisterenavond hebben we 'M. Klein' bekeken (vorige week opgenomen van Canvas).
Het verhaal speelt zich af in het Frnkrijk van 1942. Het gaat over een persoonsverwisseling: een kunsthandelaar wordt voor een gelijknamige jood gehouden en aangehouden en uiteindelijk met honderden andere joden op transport gezet. Zijn advokaat roept hem nog toe dat alle documenten die zijn niet-joodse afkomst moeten bewijzen, aangekomen zijn, maar de eigenzinnige kunsthandelaar houdt vol: 'ik ben een Fransman, ik geloof in onze instellingen.'
Dit is de eerste ironische les van deze film: het ijdele geloof in de overheid als een rechtvaardige macht.
Daarnaast kun je er niet  aan ontsnappen: in heel deze prent zijn nauwelijks 3 Duitse uniformen te zien. De rechercheurs, politieagenten en gendarmes opereren allemaal onder het beruchte Vichyregime van de collaborerende maarschalk Pétain, een held van 1914-18.
Dit leert ons al iets over het morele gehalte van zogenaamde oorlogshelden en ook over de omvang van de collaboratie: het waren niet enkel opportunistische of antisemitische burgers die met de Nazi's meewerkten, maar alle onder Vichy ressorterende overheidsdiensten.
En al deze 'apparatsjiks'  verstopten zich onder de dekmantel van: 'Het is de wet; het zijn bevelen.'
Dit leert ons veel over het 'legalisme': wetten zijn nooit het hoogste morele goed en bevelen even min. Uiteindelijk moet een mens zelf beoordelen waaraan hij wenst te gehoorzamen: een idiote of misdadige wet, dan wel het eigen geweten.
De collaboratie en het nazisme zelf tonen het failliet aan van een opvoeding die vooral gericht is op gehoorzaamheid: zo zijn wij allemaal opgevoed tot ongeveer 1970. Nadien kwamen er brochures en circulaires waarin stond dat het onderwijs gericht moet zijn op 'de vorming van kritische volwassenen'.
Tot eind de jaren 1960 moest je in de eerste plaats 'braaf' zijn, de regels volgen en je maximaal aanpassen aan tucht en voorschriften - in het beste geval kon je een kritische vraag stellen over de leerstof.
De stap van burgerlijke gehoorzaamheid of volgzaamheid naar het blindelings uitvoeren van bevelen in oorlogstijd is niet zo groot: de Amerikaanse soldaten bewijzen het om de zoveel jaar. Zeker als deze attitude wordt aangevuld met een indoctrinatie van patriottisme en superioriteitsgevoelens - van racistische of godsdienstige aard - is ze een tijdbom die elk willekeurig moment kan ontploffen.
Men kan opwerpen dat ons onderwijs en onze opvoeding vandaag in het tegendeel zijn vervallen: in een extreme laksheid en toegeeflijkheid.
Dit is in een aantal gevallen correct.
De opgave is dus zowel het ene als het andere te vermijden: geen permissiviteit en evenmin dril of hersenspoeling.
'Vorming of begeleiding tot kritische volwassenheid' : het staat zo mooi op papier, maar het is ongetwijfeld de lastigste opgave, zowel voor de opvoeders als voor de toekomstige volwassene. Want 'kritische volwassenheid' betekent dat je voortdurend jezelf  'in vraag moet stellen' (een germanisme): je waarheid is zelden definitief maar vrijwel steeds voorlopig. Voortdurend moet je principes afwegen en nadenken over de consequenties van een keuze waarbij je niet enkel aan jezelf mag denken maar moet proberen je te verplaatsen in de andere(n).
Kortom, een kritische volwassene zijn, is een levensopgave en een fulltimejob. En dat is vermoeiend, soms ondraaglijk verwarrend: de bewust levende mens heeft het in deze tijd (en in vroegere) allesbehalve gemakkelijk.