Berichten van 27 augustus 2007 tot 2 september 2007

A Distant Mirror – Barbara Tuchman

 

meeldauw, moederkoorn waren

de zachtste plagen: als een verre

spiegel hangt deze eeuw van

brandstapel, braspartij nu

in je kamer – wandtapijt van

erfzonde en wij de erfgenamen

onze mooiste naam: Theresienstadt,

Passendale, My Lai

 

helden van hoofse verhalen

staken het vuur aan stad en

dorp, keelden een vader,

schonden een dochter: zij

verveelden zich zonder zwaard

 

geen refrein overleeft

de eeuwen zoals de keerzang

uit een dichtgeknepen keel:

men zong bij vedel en knekel,

men deelde, zeker, men huwde

kleuters uit om banden te

smeden duurzaam tot hun

kinderdood, men vierendeelde,

 

vierde de teugels zoals de Ruiters

van het Einde dat nabij was:

men geloofde aan demonen,

bezwoer de toorn van hel

en hemel met geseling, kruistocht,

 

strooptocht onder joden, saracenen -

in de loop van honderd jaar was

het continent voor de helft ontvolkt:

builen in lies en oksel,  verblinding

van vizieren – kraamkoorts, vlagen

van koninklijke zinsverbijstering

waren nog de zachtste plagen

 

eeuw van festoen en festijn: dames

in fluweel van madrigalen, in het

haren kleed van madevoer -

een verre spiegel: voorvaders,

bastaarden, bange moeders

en wij hun erfgenamen weldra

zonder erf en zonder naam

Taking Sides
Gisterenavond bekeken we een van de Nederlandse zender NPS opgenomen film. Taking Sides - 'een kant kiezen' - van de Hongaarse grootmeester Istvan Szabó (denk onder meer aan de grandioze film Mephisto met Klaus Maria Brandauer in de hoofdrol)  gaat over een proces tegen de wereldberoemde dirigent Wilhelm Furtwängler, een van de artistieke lievelingen van Hitler en daarom na 1945 beschuldigd van collaboratie.
Het verhaal - oorspronkelijk een toneelstuk - speelt zich af in 1946 tijdens de zogenaamde 'denazificatie' van Duitsland. Een Amerikaanse majoor, subliem vertolkt door Harvey Keitel - krijgt de opdracht Furtwângler tot een bekentenis te dwingen zodat de vermeende collaborateur kan worden veroordeeld.
Jammer voor de majoor en zijn opdrachtgevers komen tal van mensen getuigen dat W.F. zijn bevoorrechte positie heeft gebruikt om een groot aantal joden in bescherming te nemen.
Het is zonder meer een boulverserende film, vanwege de sterke vertolking en het thema uiteraard. Het gaat om schuld en medeplichtigheid en om morele arrogantie. Dit laatste is aanwezig in de majoor: een botterik die de dirigent ' a bandleader' noemt en dus geen verschil kan maken tussen een jazzorkest en een symfonisch; een brutale onbeschofterik die alleen kan spreken in de bekende Amerikaanse filmwoordenschat van 'shit', 'fucking shit' etc Maar de man is wel overtuigd van zijn morele superioriteit: hij voelt zich oneindig verheven boven de veronderstelde handlanger van Hitler.
Tegenover de grofgebekte staat een figuur in vertwijfeling, een hyper gevoelig kunstenaarstype dat zich afvraagt of hij zich inderdaad niet heeft vergist. Beide zullen breken, de ene grommend, de andere bezwijmend.
De Amerikaan moet uiteindelijk toegeven dat hij onvoldoende bewijzen heeft, de dirigent komt tot het inzicht dat hij zijn Duitse vaderland beter had verlaten in 1933 toen Hitler aan de macht kwam.
Het eerste uur heb ik deze film met een moeilijk te bedwingen woede gevolgd. Wat mij al jaren stoort is juist die mateloze arrogantie van de overwinnaar en tot op vandaag blijven de Amerikanen die arrogantie uitstralen. Zij hebben het recht om een tegenstander voor de rechtbank te dagen en ter dood te veroordelen, maar er is geen denken aan dat ooit een Amerikaanse president of generaal voor een internationale rechtbank zal moeten verschijnen. Deze eigenwaan is in mijn ogen walgelijk: principes gelden voor iedereen of ze gelden niet.
Maar het feit dat deze film zulke sterke gevoelens kan opwekken en die gaandeweg kan transformeren in een meer genuanceerde beleving, bewijst dat het hier gaat om een hoogstaand kunstwerk - de reputatie van  de regisseur waardig en een zoveelste bevestiging van het uitzonderlijke talent van Keitel (what's in a name trouwens: Keitel was een van de afschuwelijkste Nazigeneraals).
Ten slotte: het was alweer niet de VRT die deze prent uitzond.

laten we zacht zijn – Ton Lemaire

- kleine ode aan een vergeten filosoof –

 

laat ons beproeven

het mededogen, de twijfel

verwelkomen als een

verwante gast – we slopen

 

de burcht op de rots, noemen

onze goden een duurbare

droom; we zoeken

 

het heldere woord dat

de duisternis aftast zoals

een rivier de bodem:

 

de voorlopige bocht, de

aarzelende omsingeling

van weerstand, verharding

met wilgenroosjes in de zoom

 

laat ons beproeven het zachte

gebaar, het spreken in

sourdine, het open huis

dat licht werpt op de heuvels

 

verzaken we aan de gebalde

vuist, het slaan op wankele

tafels: we drinken samen

de wijn van verwondering,

delen het tedere brood

van mededogen