Categorie: Letteren: Duits

Achtergronden

In 1931 werd het Franse stuk Le viol de Lucrèce van André Obey (1892-19) aan het publiek voorgesteld. De in Zwitserland opgegroeide Robert Duncan heeft op basis van genoemd toneelstuk een libretto vervaardigd voor Benjamin Britten (1813-1876), die er een muziekdrama van heeft gefabriceerd: The rape of Lucretia.

De eerste uitvoering werd gerealiseerd op 12 juli 1946, tijdens het Festival van Glyndebourne. Binnen een paar jaar volgden enkele belangrijke operahuizen op het vasteland: Basel (1947), Köln (1948), en in 1950 tijdens de Salzburger Festspiele.

Het verhaal
De handeling speelt zich af in het jaar 510 voor onze jaartelling. Lucretia (een personage dat wordt gezongen door een alt) bleef, als enige vrouw in Rome, trouw aan haar man ten tijde van diens afwezigheid. De Etruskische legerleider Tarquinius (partij voor een bariton) zoekt daarom juist bij haar een onderkomen voor de nacht. Tijdens dat verblijf verkracht hij Lucretia omdat ze weigert hem ter wille te zijn. De volgende ochtend maakte ze een einde aan haar leven, en geeft daarmee het sein voor een opstand tegen de onderdrukkers.
De geschiedenis wordt becommentarieerd door een koor dat bestaat uit een sopraan en een tenor.
Uitzending zal worden gerealiseerd in het programma Radio 3 live in concert op maandag 13 juni. Het eerste gedeelte zal worden uitgezonden tussen 20:30 uur en 21:25 uur; het tweede deel van 21:45 uur tot 23:00 uur.

Schrijfster Winifred Holtby

Winifred Holtby (1893-1935) werd in Rudston, Yorkshire, geboren. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was ze lid van het Women's Auxiliary Corps. Daarna ging ze in Oxford studeren aan Somerville Collega, alwaar ze in contact kwam met Vera Brittain (1893-1970). Nadat beiden waren afgestudeerd, gingen ze in Londen samenwonen, waar beiden aan een literaire carrière zijn begonnen. Winifred Holtby werd een uitermate productief journaliste, werkzaam voor de Manchester Guardian, de News Chronicle en Time and Tide. Van laatstgenoemde publicatie werd ze in 1926 directeur.
Haar eerste roman is in 1923 verschenen tot 1936 zijn er van haar nog zes werken in die categorie verschenen. Daarnaast heeft ze nog tal van andere boeken gepubliceerd: bundels korte verhalen, poëzie en een kritische studie over Virginia Woolf, alsmede een studie over de positie van de vrouw, alsmede tal van essays.
Over haar leven, onder meer als pacifistisch feministe kan men veel aan de weet komen in Testament of Friendship van Vera Brittain. Winifred Holtby's laatste roman, South Riding, is in 1936 posthuum uitgekomen.

South Riding
Van die bewuste roman werd, relatief snel na verschijnen, in 1939 een speelfilm gemaakt. In 1974 is er een bewerking als televisiedrama gereedgekomen. Recentelijk heeft de, in kostuumdrama's zeer bedreven Andrew Davies een nieuwe productie van South Riding afgeleverd, welke nu als driedelige dramaserie ─ ook al traditiegetrouw door de NCRV ─ op het huiskamerscherm zal worden getoverd.
De eerste aflevering zal op donderdag 9 juni via Nederland 2 worden uitgezonden, tussen ongeveer 21:50 uur en circa 22:50 uur. De volgende delen zullen op donderdag 16 juni, respectievelijk donderdag 23, ijs en weder dienende, op dezelfde tijdstippen worden uitgezonden.
We zien Anna Maxwell Martin, David Morrissey en Douglas Henshall voorbijtrekken in de rol van enkele der protagonisten in het verhaal met het wel en wee ─ leven, liefde en zorgen van alledag ─ binnen een plattelandsgemeenschap in het Yorkshire van de jaren dertig van de twintigste eeuw.

Winifred Holtby laat ons onder meer kennismaken met de jonge hoofdonderwijzeres Sarah Burton, die nog vol idealen is met betrekking tot de functie van het onderwijs; ook leren we Robert Carne kennen: een conservatief raadslid dat nadrukkelijk gebukt gaat onder zijn rampzalige huwelijk. Jo Astell is socialist; hij strijd tegen armoede en tuberculose in het eigen lichaam. Alf Henlage, leken-preker en in het dagelijks leven aannemer, maakt eveneens deel uit van de gemeenschap, en dat geldt mevrouw Beddows. Voorts worden we nog geconfronteerd met een man genaamd Snaith, en nog met tal van anderen, waarbij de flamboyante Mrs. Hubbard niet mag worden vergeten..

Voorplat van de Virago-
editie uit 1986.

Al die mensen hebben met elkaar te maken; zij werken met, maar soms ook met evenveel overtuiging tegen, elkaar. In enkele opzichten is men over en weer afhankelijk van (de) anderen, helemaal als die een positie bekleden welke wordt gekenmerkt door macht.
Het is met deze dramaserie al net als met die naar de romans van Jane Austen en zoveel anderen. Van de vijfhonderd pagina's die het boek telt, kunnen slechts enkele toestanden en gebeurtenissen worden uitgediept, die kenmerkend zijn voor het geheel van zo'n roman.

Tweeverdieners in de knel
Het zal geen al te grote verwondering wekken als we hier nog eens postuleren dat er ─ in ieder geval in ons land ─ steeds meer tweeverdieners komen. Onder hen bevinden zich veel gezinnen met jonge kinderen,
In de aflevering van VPRO Thema van donderdag 9 juni komt het feit met alle parafernalia ruim aan de orde, en in de loop van de bijdrage leren we dat de meeste werkende moeders dit drie à vier dagen per week doen. Daarnaast is het een gegeven dat steeds meer vaders een papa-dag ─ ook wel: een thuiswerkdag ─ houden. De klemmende vraag die zich in die context voordoet, is: zijn we dan nu tevreden over de verdeling, respectievelijk de combinatie qua zorg en werk: hebben we die goed geregeld? Willen al die vaders wel papa-dagen of laten ze dat, zonder directe kritiek en/of bezwaren aan zich opdringen? Een vraag die ons nog veel gewichtiger lijkt, is: zijn de kinderen wel gebaat bij dat Nederlandse model? Om enigszins een indruk dienaangaande te krijgen, hebben de mensen van VPRO Thema bij vier gezinnen achter de voordeur gekeken.

Kroost en carrière, tweeverdieners in de knel, luidt de titel van de aflevering in kwestie, die te zien is op donderdag 9 juni, via Nederlkand 3, tussen 20:25 uur en ongeveer 21:50 uur.

Vijf jaar geleden overleed, op 12 juni, de Hongaars-Oostenrijkse componist György Ligeti, die in 1923 in het Roemeense Tamaveni werd geboren op 28 mei.
In het programma Neue Musik ─ dat een vast onderdeel vormt van het geheel van hetgeen de Duitse regionale radiozender NDR Kultur te bieden heeft ─ wordt in de aflevering van woensdag 8 juni een portret geschetst van de componist in kwestie: György Ligeti zum 5. Todestag luidt de titel van de aflevering, die zal worden uitgezonden tussen 21:25 uur en 22:00 uur.

Van links naar rechts: György Ligeti, Lucas Ligeti, Mevrouw György Ligeti,  Conlon Nancarrow, en Michael Daugherty tijdens een bijeenkomst in het  Oostenrijke Graz van de Wereld Muziek Dagen in Graz,1982

 

Fanny Mendelssohn-Hensel, in  1842 geschilderd door Moritz Daniel Oppenheim (1800-1882).

In het programma Musica van de Duitse regionale radiozender NDR Kultur — uit te zenden op dinsdag 15 maart, tussen 19:30 uur en 20:00 uur — wordt een werk uitgevoerd van Fanny Mendelssohn-Hensel (1805-1847). Vooraf gaat eerst een van de talrijke strijkkwartetten van Joseph Haydn (1732-1809), maar dan is er toch eindelijk weer eens een kwartiertje tijd voor een stuk van een vrouwelijke componist van niveau. Weliswaar is dikwijls beweerd dat zij zich alleen maar enigszins heeft kunnen doorzetten doordat haar naam onmiddellijk werd geassocieerd met die van haar vier jaar jongere broer Felix (1809-1847), maar op genoemde avond kan ieder, die het maar wil, kennis nemen van de Sonata e fantasia in g-klein voor piano en cello en concluderen dat vooroordelen overheersen in de receptie van haar status.

Het begint inmiddels wel heel pijnlijk vermoeiend te worden dat nog altijd de, langzamerhand pathologisch gekleurde preoccupatie, ten aanzien van componerende vrouwen blijft bestaan. Eva Weissweiler, die een boek over componerende heeft gepubliceerd — en daarnaast tal van artikelen — heeft wel eens experimenten uitgevoerd waarmee ze kon aantonen dat mensen — inclusief de seksegenoten van de componistes in kwestie — zonder informatie vooraf de voorgestelde stukken konden waarderen, doch als vooraf wel informatie over de kunne van het  noten-kunst producerende wezen werd bekend gemaakt het percentage aan afwijzing verbijsterend veel hoger lag.

Laat u zich door de vele (des)informatie niet van de wijs brengen en luistert u naar dat werk van Fanny Mendelsson-Hensel.

In de letterenreeks Am Abend vorgelesen van de regionale Duitse radiozender NDR Kultur wordt nog twee avonden aandacht ebsteed aan de markante figuur van de Duitse letteren van het eerste kwart der twintigste eeuw: Erich Mühsam (1878-1934).
Op maandag 14 en dinsdag 15 maart wordt, beide avonden tussen 22:00 uur en 22:35 uur, voorgelezen uit de Briefe und Schriften von Erih Mühsam, uit het onderdeel Menschen und Namen, door filmacteur Werner Rundshagen.

Poëzie van Erich Mühsam — An die Dichter — vindt u door hier te klikken. Aldaar wordt u nogmaals via een linkdoorverwezen naar meer teksten van deze onvergetelijke figuur, die veel meer was dan alleen schrijver.

Am Abend vorgelesen

De Duitse acteur en spreker Klaus Nägelen (geboren 1927) leest vijf avonden goed een half uur voor uit het oeuvre van de zeer uitzonderlijke, door Hitlers monsterbeesten vermoorde, auteur Erich Mühsam (1878-1934). Dat geschiedt, waarschijnlijk in een herhaling, in het vaste programma van de regionale Duitse radiozender NDR Kultur: Am Abend  vorgelesen. Van maandag 7 tot en met vrijdag 11 maart is steeds tussen 22:00 uur en 22:35 uur een aflevering van de vijfdelige reeks te horen: Briefe und Schriften von Erich Mühsam — Anwalt der Verstoßenen.

Politiek auteur en acteur
In het eerste kwart van de twintigste eeuw — met name in de jaren 1910-1925 — heeft Erich Mühsam een niet te verwaarlozen functie vervuld in het toen zeer roerige Duitsland: hij heft mede het gezicht bepaald van de cultuur, zowel qua letteren als algemeen maatschappelijk, in verband met een niet onaanzienlijk deel van de talrijke, ingrijpende veranderingen in het culturele en poitieke leven van Duitsland.
In genoemde jaren heeft Erich Mühsam een dagboek bijgehouden dat decennialang achtergehouden werd. In september 1994 zijn de ruim 400 bladzijden tellende dagboeken voor het eerst uitgegeven in de reeks studio dtv. De derde druk is, eveneens bij dtv, in juli 2004 uitgekomen, doch helaas inmiddels uitverkocht. Die Tagebücher bieden een kroniek van alles wat deze schrijver heeft gesignaleerd aan conflicten in de samenleving, in zijn eigen affaires en ontmoetingen en, niet te vergeten, zijn aanvaringen met het 'gezag'.

Voorzijde van de laatst 
verschenen dtv-editie (2004) 
van de Tagebücher van Erich 
Mühsam, vol verbijsterende
zaken, welke voor ons 
nauwelijks te bevatten zijn.

Dat dat gezag in de jaren dertig zou bestaan uit het beestentuig van Hitlers nationaal-socialisten, viel te verwachten, ook voor de auteur zelf, die de woelingen in de maatschappij heel goed wist te duiden. Hij werd, na de Rijksdagbrand, in zogeheten Schutzhaft genomen en vervolgens van het ene concentratiekamp naar het andere gesleept. Internationale pogingen om hem vrij te krijgen, liepen op niets uit: anderhalf jaar heeft het Beest uit de Afgrond Mühsam gemarteld: één voor één werden hem de baardharen uitgetrokken. 
Ten slotte, in de nacht van 9 op 10 juli konden de nazi's kennelijk geen sadistische monsterlijkheden meer verzinnen en hebben ze Erich Müsam vermoord, maar gaven als verklaring voor zijn dood: zelfmoord. Zijn naam was een voorteken: hij leidde een zeer moeizaam leven.

Als we in het tweede decennium van de ééntwintigste eeuw niet heel erg oppassen en waken voor een al te diep maatschappelijk afglijden, onder meer van stromingen om ons heen, tot op de etterende bodem van de beerput van het neofascisme, zullen alle, dan als linkse hobbyïsten gekwalificeerden, opnieuw worden geïnterneerd en zullen de beestachtigheden uit die Mühsam-dagen opnieuw op zelfstandig denkenden met een kritische instelling worden losgelaten: de geschiedenis zal zich dan beslist herhalen, opnieuw erger dan tevoren.
Erich Mühsam zag het allemaal aankomen, doordat hij in staat was structuren te doorzien. Tal van huidige intellectuelen zouden van hem kunnen leren, doch hun weerzinwekkende opportunisme weerhoudt hen daarvan.

Wolfgang Amadeus Mozart. Tekening van Jarko Aikens Groningen 1986. Uit archief Heinz Wallisch, tevens ©.

Nieuwe editie

Aanstaande maandagmiddag, om 14:00 uur, wordt in Utrecht — Nieuwegracht 64 — de nieuwe, en uiterlijk vernieuwde editie van de veertien cd's bevattende doos met de complete klavierwerken van Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791), gespeeld door Bart van Oort. Elf daarvan neemt hij geheel alleen voor zijn rekening, zij het dan ook samen met een fortepiano [1] van diverse bouwers of een kopie daarvan. [2] Op de cd's 12 tot en met 14 — de werken à quatre mains en die voor twee piano's — speelt Bart van Oort samen met Ursula Dütschler, die we nog kennen van Beethoven-sonates die op het label van haar moeder, Claves, verkrijgbaar zijn.

Daarbij gaat het om een heruitgave van een enige jaren geleden reeds uitgegeven serie.

Schat aan solowerken

Tijdens de presentatie zal Bart van Oort staaltjes uit die collectie van bijna vijftien uur muziek uit ruime de koker van een — ondanks diens wijdverbreide populariteit, op sommige punten nog altijd onderschat — muzikaal genie presenteren.

Als het, onder toeziend oog van de impresario Mark Doorn (DaPonte), net zo verloopt als verleden week in Groningen [3] zal de gebeurtenis een aangenaam verpozen worden, met niet-alledaagse informatie; aangenaam in de meest activerende zin van het woord. En dat we zulks hier met zoveel aplomb durven beweren, komt alleen maar omdat we Bart van Oort al eens vaker hebben gehoord: direct en via die nieuwerwetse media.  Derhalve adviseren wij een iegelijk die van Mozart houdt, en in de buurt van Utrecht is, of komt, en allen die zich laten leiden door een imperatief: "Komt allen tezamen, jubelend van vreugde." Deze keer overigens in Utrecht.

Bart van Oort met een brede kist  gevuld met functionele hamertjes.

__________

MOZART — Complete keyboard works. 14 cd's met tekstboekje. Bart van Oort, fortepiano; m.m.v.Ursula Dütschler. BRILLIANT Classics 94198.

__________

[1] Ons standaard-woordenboek, Van Dale, is in de definitie van fortepiano nogal summier: piano. 
En hoewel Van Dale 'slechts' een woordenboek is en niet een uitgebreid lexicon, is mij dat ietwat te summier. Bij de bespreking achteraf zullen we dan wel nader ingaan op de overeenkomsten en de verschillen als we ook de instrumenten zelf aan een nader luisteronderzoek zullen hebben onderworpen.

[2] Over die verschillende instrumenten kunt u later in deze rubriek naders lezen. We zullen dat dan hier met een link naar de betreffende bijdrage aangeven.

[3] Toen presenteerde diezelfde Mark Doorn van DaPonte het pianoduo Lestari Scholtes / Gwylim Janssens voor veertig uitermate enthousiaste luisteraars.

De Hongaarse componist György Kurtág in 2002.

Als het even meezit, kan de op 19 februari 1926 geboren Hongaarse componist György Kurtág deze week op zaterdag zijn vijfentachtigste verjaardag beleven. Bij dat feit wordt stilgestaan op de regionale Duitse radiozender NDR Kultur, op woensdag 16 februari, tussen 21:25 uur en 22:00 uur in één van de vaste klassieke muziekprogramma's Neue Musik. Het meeste van Kurtágs oeuvre is ontstaan in de twintigste eeuw, en zijn idioom is gebaseerd op twee grootmeesters uit de eerste helft van de twintigste eeuw: op de muzikale taal van Béla Bartók (1881-1945) — die als een der vier aartsvaders van de twintigste eeuwse muziek zou moeten gelden, doch in die context niet zelden wordt vergeten — en op die van Anton von Webern (1883-1945) één van de drie, in niet geringe mate omstreden componisten van de Wiener Schule, die ten onrechte het adjectief Neue of Zweite opgeplakt heeft gekregen.

Enorme tragedie

Op dinsdag 15 februari kunt u zich tot drie kwartier achtereenvolgende verbijstering laten verleiden als u de moeite neemt om te kijken naar de historische documentaire die het tweede publieke Duitse televisienet zal uitzenden tussen 20:15 uur en 21:00 uur, handelend over een van de meest aangrijpende, incidentele gebeurtenissen met verstrekkende gevolgen, die onder het begrip Das Drama von Dresden de geschiedenis is ingegaan en heden ten dage nog altijd naar hetzelfde verwijst, ook al zullen er in de ruim zes decennia sedert het gebeuren in de nacht van 13 op 14 februari 1945, in die stad er zich nog talrijke drama's hebben afgespeeld. Het begrip drama is daarvoor eigenlijk te algemeen, aangezien het simpelweg een enorme tragedie is geweest, waarvan alle gevolgen nog lang niet zijn uitgewist.

Impressie in beelden van de Nacht van Dresden in februari 1945.
Te zien in Das Drama von Dresden, dinsdag 15 februari, ZDF, 20:15 uur.

Geallieerde aanval

In genoemde nacht hebben geallieerde bommenwerpers een omvangrijke aanval vanuit de lucht gelanceerd op de Duitse barokstad Dresden, die bijkans in haar geheel werd verwoest: er zijn vijfentwintig duizend doden gevallen in een periode van minder dan een etmaal.
Om een zo goed mogelijk beeld te creëren van wat er nu precies is gebeurd, hebben de makers onder meer gekozen voor interviews met zowel overlevenden van die historische dag — zij het in een afgrijzen wekkende vorm —, alsook met enkele van de overlevende figuren die de bommenwerpers in kwestie hebben bestuurd. Die commentaren worden afgewisseld met archiefbeelden.