7 juni 1968
Op 7 juni 1968 bleef in de buurt van Donostia-San Sebastián, op een kruispunt in het gehucht Benta Haundi (Tolosa) Txabi Etxebarrieta dood in een vuurgevecht met de Guardia Civil. Enkele uren eerder was de Guardia José Pardines (25 jaar) gevallen als eerste slachtoffer van ETA (zijn maat, Félix de Diego, zal in 1979 eveneens als slachtoffer van ETA vallen). De dood van Etxebarrieta op dat kruispunt zou een kruispunt worden in de geschiedenis van Euskal Herria.
Txabi Etxebarrieta (Bilbao 1944) was wel erg profetisch toen hij enkele maanden eerder in een ETA-manifest ter gelegenheid van de Aberri Eguna schreef: “Het is voor niemand een geheim dat het moeilijk zal zijn het einde van 1968 te halen zonder een dode.”
Dit manifest begon met een zin van de toenmalige Politiechef van Bilbao die duidelijk maakte dat het onafwendbaar was dat het tussen de Staat en ETA tot een gewapend treffen zou komen: “Wij hebben aan ETA de hete oorlog verklaard.” Als er iemand in de “loopgraven” was die er zich terdege van bewust was wat dit betekende dan was dat wel Txabi Etxebarrieta:
“Het volstaat niet meer kritiek te leveren op Franco en familie. Het volstaat niet te zeggen ‘ik word geschaduwd’ want in een oorlog word je soldaat. Het is niet meer voldoende Aberri Eguna te vieren of elke maand 100 peseta’s te geven. Alle nationalisten moeten een stap vooruit zetten in de strijd die wij voeren voor de integrale bevrijding van Euskadi. Indien niet dan moet men zichzelf niet nationalist noemen want vandaag de dag is een nationalist iemand die elke dag concrete dingen doet voor de nationale bevrijding”.
Etxebarrieta wees ook op de problemen die het revolutionaire verlangen met zich mee zouden brengen: “Als we verder willen gaan zullen er leden ‘vallen’ of in de gevangenis terecht komen, want de Politie beschikt over enorme middelen om ons te bestrijden.”
Hij wist dat hij één van de meest gezochte ETA-leiders was want zijn foto werd aan vrijwel elke arrestant getoond en ze kwamen regelmatig bij zijn moeder langs. Meestal reisde hij per bus of trein, maar die 7de juni 1968 reed hij met een Seat Coupé met nummerplaat uit Zaragoza. Naast hem zat Iñaki Sarasketa, uit Oiartzun, nog maar 19 jaar jong. In Beasain zouden zij bij Jokin Gorostidi een hoeveelheid explosieven ophalen. Twee gemotoriseerde Guardia Civiles hielden hen staande en één van hen, José Pardines Arcay uit Galicië, stelde vast dat de nummerplaat niet overeenstemde met het chassisnummer. Etxebarrieta en Sarasketa wisten meteen dat ze ontdekt waren. Pardines wilde zijn wapen trekken, maar Etxebarrieta schoot eerst. In Tolosa zouden ze onderdak vinden, maar de “omsingeling” van de regio zou erg snel voltooid zijn. Etxebarrieta besliste het erop te wagen en met een andere auto, een Seat 600 te vluchten. In Benta Haundi op het kruispunt Olarrain werden ze opgewacht. Sarasketa kon schietend ontsnappen terwijl de Guardias Etxebarrieta vreselijk begonnen te slaan. Toen hij half bewusteloos was, maakten ze een einde aan zijn leven. Het was 19.00 u. die 7de juni 1968. In Euskal Herria was er een nieuwe fase ingetreden die 41 jaar later nog steeds verder gaat. De Spaanse pers wist niet wat ze ermee aanmoesten tot Sarasketa werd gearresteerd in Errezil, waar de koster hem ’s morgens in de kerk vond. Toen titelde de pers dat het om “twee leden van het Uitvoerend Comité van de Terroristische Organisatie ETA” ging.
In Benta Haundi was ETA van een organisatie die slagzinnen schilderde en Ikurriña’s aan hoogspanningskabels aanbracht en Franquistische symbolen saboteerde.
Na de begrafenisdienst in de San Antónkerk in Bilbao kwam het tot een regelrechte straatoorlog met als gevolg een dertigtal arrestaties. Er verscheen ook een spandoek met zijn foto. In Legutia werd een bom tot ontploffing gebracht met een ontstekingsmechanisme. Sarasketa werd door een krijgsraad ter dood veroordeeld. In de daaropvolgende maand augustus werd de bekende en gevreesde folteraar Melitón Manzanos in de deuropening van zijn huis aangesproken met “Mazanas, wij zijn van ETA” waarna een dodelijk schot volgde.
Na de moord op ETA-militant Txabi, op 7 juni 1968, besloot de ETA-leiding als vergelding de beruchte folteraar Melitón Manzanas te executeren. Manzanas werd gedurende de burgeroorlog, in augustus 1936, gevangen genomen door de republikeinen en opgesloten in een burcht te Guadalupe. Hij werd er door de troepen van Franco bevrijd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij vertrouweling en medewerker van de Gestapo, waar hij de verfijnde technieken over het folteren aanleerde. Hij leverde ook Joden en vluchtelingen, die door mugalaris over de grens werden geholpen, uit aan de Gestapo. Het vonnis tegen Manzanas werd voltrokken op 2 augustus 1968. Meer informatie over die gebeurtenis en de gevolgen kan u hier lezen
Aan de spiraal actie-repressie-actie is veertig jaar later nog steeds geen einde gekomen.
Op de muur van het viaduct (even voorbij Tolosa, afslag Azpeitia en dan beneden 200 m. terug, richting Tolosa) waar Xabi het leven verloor heeft lang een foto gehangen en de tekst “Hier hebben de Honden Txabi gedood.” Later stond er enkel “Leve Xabi” en nog later “Hemen Txabi” (Hier Txabi).
Veertig jaar later kan er van Txabi Etxebarrieta gezegd worden dat hij deed wat J. F. Kennedy (vijf jaar eerder vermoord) de jeugd opdroeg: “Vraag niet aan de Staat wat die voor jou kan doen. Vraag wat jij voor je Staat kan doen. Een volksnationalist vervangt enkel “Staat” door “VOLK”
Dankzij Txabi en zijn generatiegenoten is er nu een Baskische regering, hoewel ze dit niet graag horen! (Deze regering liet later haar politie trouwens chargeren tegen de families van Lasa en Zabala toen hun stoffelijke resten na 10 jaar terug naar Benta Haundi kwamen.)
De Guardia Civil belde na de dood van Txabi naar diens familie: “Woont hier Francisco Javier Etxebarrieta? We hebben zijn lijk. Kom het halen.”
José Antonio Etxebarrieta, de jongere broer van Txabi, verdedigde enkele jaren later ETA-leden in het vermaarde proces van Burgos waarbij negen doodstraffen zouden vallen. Hem werd het leven zo moeilijk gemaakt dat hij er een herseninfarct aan over hield en jong stierf.
Juridische schaamteloosheid