een vroege surrealist
de "Verloren Zoon"
de "Marskramer"
de "Landloper"
Jeroen Bosch
(circa 1450-1516)
Eén van de meest geniale schilders uit de late middeleeuwen was Jeroen Bosch, die zijn doeken met vaardige hand vulde met de meest vreemdsoortige, vaak surrealistisch getinte taferelen. Deze "wonderlijke fantasieën van spooksels en hellegedrochten" waren zo in tel, dat Jeroen zelfs opdrachten van Bourgondische en Spaanse hoven ontving. Het meest besproken en bestudeerde schilderij is wel het paneel de "Marskramer" of zoals anderen beweren de "Verloren Zoon". "Zijn gelaat is het treffendste deel van het schilderij. Weemoed, levensdrift, onverschilligheid, zorgeloosheid en zelfspot en, niet in het minst, zelfkennis bracht Bosch erin tot uitdrukking. De varkens bij de trog duiden op zijn voormalig beroep, het kussende paar in de deuropening op zijn uitspattingen. De nok van het dak siert een op een stok gestoken bier- of wijnkan. De kruik of kan was het zinnebeeld van volop drinken. De duiven op het dak hebben een onkuise betekenis. "Duiven op zolder houden" komt nog thans voor in de zin van: bordeel houden. De herberg draagt een zwaan als uithangteken. Waarschijnlijk is de zwaan hier niet alleen een symbool van drankzucht, maar ook van onkuisheid. Aan de deur van de taveerne hangt een kooi, waarin een ekster zit. De ekster is bij uitstek het symbool van de snapper. Zulke eksters zijn de vrouwen in het verdachte huis, die azen op het geld van de klant. Met de linkerhand steekt de zwerver de hoed voor zich uit, waar een els op gestoken is, die een pikdraad tegen de bol drukt. De els, het mes en de lange stok stempelen hem tot een ruwe kerel. Men gebruikte ze wel om ermee te vechten. Verder draagt de man aan zijn ene voet een schoen en aan de andere een slof: "op schoen en slof" hetwelk armoede betekent. Aan zijn mand hangt een kattenvel, waarin men een middel tegen reumatiek ziet of een voorwerp dat ongeluk aanbrengt. De man komt voor een gesloten hek, d.w.z. de mogelijkheden tot een beter leven worden ongedaan gemaakt door de zonde de dronkenschap". Door zijn gebruik van de symboliek neemt Bosch tussen zijn tijdgenoten een zeer aparte plaats in. Hij beeldt de mensen niet af zoals ze zich aan de wereld tonen, maar zoals ze van binnen zijn en zich innerlijk voelen. Met dit herscheppen heeft hij een bepaalde bedoeling, ieder symbool heeft een betekenis. Jeroen Bosch is een typische overgangsfiguur van de middeleeuwen naar de renaissance. Getuigden zijn voorgangers en tijdgenoten in hun werken van eerbied en vroomheid, Jeroen toont ons het andere, minder opgewekte, beeld van de middeleeuwen: de tijd waarin geloofsafval, ketterij, hekserij en tovenarij met bloedige wreedheid onderdrukt werden.
