Archief

Beschermer der zeelieden (1)

In heel wat legenden werpt Nicolaas zich op als beschermer der zeelieden. Eén van de legenden beschrijft de hachelijke situatie van een bemanning tijdens een zware storm. De matrozen vreesden voor hun leven en schreeuwden Nicolaas om hulp. Met Gods toestemming verscheen Nicolaas aan de hemel en sprak: "Ziet, gij hebt mij geroepen. Hier ben ik om U bij te staan." Dit gaf de zeelieden weer moed en kracht. Nicolaas wendde het gevaar af en leidde hen naar een veilige haven.

Aan land gingen de matrozen op zoek naar hun redder. Zij vonden hem in een kerk, waar hij zijn gewone bezigheden als bisschop uitoefende. Zonder dat zij iemand hadden geraadpleegd, herkenden zij Nicolaas onmiddelijk. Zij wierpen zich voor zijn voeten neer om hem te danken. (wordt vervolgd)

uit: Het leven van Sint-Nicolaas, Lieven Dehandschutter

   

Zwarte Pieten, Groene Pieten

Niet iedereen is blij met de kleur van Zwarte Piet. Al een tijdje gaan er stemmen op dat het hulpje van Sinterklaas net zo goed groen of blauw zou kunnen zijn.

Waarom is Zwarte Piet eigenlijk zwart? In de middeleeuwen werd Sinterklaas graag afgebeeld met een geketende, vaak zwarte duivel aan zijn zijde. Zwart stond hier voor het overwonnen kwaad, niet voor een donkere huidskleur. Deze duivel bleef lang aanwezig in allerlei volksgebruiken.
Jongeren op het platteland maakten op Sint Nicolaasavond hun gezichten zwart en lieten kinderen schrikken, waarbij zij bedelden voor geld of iets lekkers. Deze enge figuren smolten op den duur samen met sinterklaas: ze werden - soms zwart, soms wit - tot het vaste hulpje van Sint.

In 1845 kwamen al die types samen in Zwarte Piet. Vanaf dat moment leek hij meer op een soort Afrikaanse bediende, zoals rijke mensen die vroeger in dienst hadden.

Tegenwoordig stuit dit veel mensen tegen de borst. De zwarte is zo het knechtje van een witte baas, en dat is een racistisch beeld. Dit gevoel leidde er in 2001 toe dat allochtone kinderen tijdens een Sinterklaasoptocht de pruiken van Zwarte Pieten aftrokken en pepernoten teruggooiden.
Een aantal scholen in Amsterdam Zuid waar veel allochtonen wonen, voerden toen de 'Sint Nicolaascode' in: Zwarte Piet moest als een gelijke van Sinterklaas worden behandeld en niet als zijn knecht. Sommige scholen besloten zelfs dat het nog beter was als de Pieten helemaal niet zwart meer waren, maar groen of blauw. Voor veel anderen was dit een beetje overdreven: Zwarte Piet en Sinterklaas zijn voor kinderen twee goede vrienden. De huidskleur maakt daarbij helemaal niets uit.

uit: Anno      

Het oudste verlanglijstje. 1793

Er wordt elk jaar weer driftig op gezweet: het verlanglijstje. Wat mag je vragen aan Sinterklaas? Vraag je niet te veel? Het is een eeuwenoud probleem voor kinderen.

Eigenlijk is het een gekke situatie. Je krijgt van iemand een kado en je mag van tevoren zeggen wat het moet worden. Die situatie bestaat bijvoorbeeld bij trouwerijen (de wenslijst) maar is vooral leuk bij Sinterklaas. Bij een huwelijk kun je nu namelijk alles vragen, maar bij de Sint moet je er rekening mee houden dat hij je nog kan straffen of belonen op Sinterklaasavond.

Traditioneel werden kinderen namelijk elk jaar met Sinterklaas afgerekend op hun gedrag van het afgelopen jaar: "wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe." Ook dreigde altijd de straf om in de zak mee naar Spanje te moeten. Omdat kinderen dat wisten, keken ze goed uit met wat zij van Sinterklaas verlangden: niet te veel vragen en Sint vooral beloven héél braaf te zijn het komende jaar.

Hoe dat werkte , kun je al zien in het oudste verlanglijstje dat er nog bestaat: eentje van 3 december 1793. Een Amsterdams meisje, Hendrika Maria Ten Oever, schreef aan Sint Nicolaas dat zij graag een witte strik wilde, omdat haar zondagse strik al zo vies was. Ook vroeg zij om een stuk kant en 'wat lekkers'. In ruil daarvoor beloofde zij Sint beter naar haar vader en moeder en naar de pastoor te luisteren. "Ik sal ook smorgens wat vroeger opstaan". Of het haar gelukt is, zullen we aan Sinterklaas moeten vragen.....

Anno: de geschiedenis van vandaag.    

   

Enkele historische verklaringen (slot)


° Appeltjes van Oranje. De appeltjes worden in verband gebracht met de legende van de bruidschat. De scene laat drie gouden zakjes zien die Nicolaas door een raam naar binnen werpt. Later hebben kunstenaars daar goudbollen van gemaakt. Wie de legende niet kent, kan in de afbeeldingen van de legende gemakkelijk de gouden bollen interpreteren als de appeltjes van oranje. De mooie rijmmogelijkheid op 'Spanje' heeft ongetwijfeld het gebruik versterkt.

° Myra. Begin 1998 is er in Bari een officieel verzoek van de Turkse overheid binnengekomen om het gebeente van Sint-Nicolaas aan de Turken terug te geven. Het is immers negenhonderd jaar geleden 'gestolen' uit Myra. Economische redenen zijn waarschijnlijk de drijfveren achter dit verzoek. De bedevaartsplaats Bari trekt in de meidagen als de overbrenging van het gebeente wordt herdacht en gevierd, honderdduizenden bezoekers.

° Sinterklaas. De naam is afkomstig van Sint Heer Klaas.

uit: Sinterklaas op school, Jos Beke, Peter van Hasselt  

Enkele historische verklaringen

Sommige sinterklaasgebruiken kunnen verklaard worden:
° Uit Spanje.  Er is nog nooit een afdoende verklaring gevonden voor het feit dat Sinterklaas wordt gehuisvest in Spanje. Een van de veronderstellingen haakt in op de overbrenging in 1087 van het gebeente van Sint-Nicolaas naar Bari in Zuid-Italië. Lange tijd heeft Zuid-Italië deel uitgemaakt van het Spaanse rijk. Wie op bedevaart ging naar Sint-Nicolaas of gebeden had bij het graf van de heilige in Bari, zei dat hij of zij in Spanje was geweest. (wordt vervolgd)

uit: Sinterklaas op school, Jos Beke, Peter van hasselt.

 

Enkele aanvullende wetenswaardigheden over sinterklaasgebruiken (slot)

° De zak.  De herkomst is onduidelijk. Op oude afbeeldingen zien we Sinterklaas al met de zak op zijn rug. Sommigen menen dat de zak het symbool is van de donkere dagen voor Kerstmis, omdat kwade krachten het licht van de maan hebben meegenomen (in de zak). Misschien is het ook gewoon praktisch om de cadeaus in een zak mee te brengen (kun je over je rug gooien, wat met een doos niet kan).

° Strooien van pepernoten.  Noten bevatten de zaden voor het nieuwe jaar. Vallen zij op vruchtbare bodem, dan zullen er nieuwe gewassen groeien. Zo verklaard, wordt er verband gelegd met de jaarcyclus: die in de lente groeit en bloeit en in de zomer nieuwe oogst geeft, dus op haar beurt de kringloop voortzet. De strooier is het symbool van de natuur en de nieuw te verwachten vruchtbaarheid. Een andere verklaring zoekt de bron van het gebruik in de legende van de bruidschat, waar Nicolaas goudstukken strooit voor de verarmde meisjes.

uit: Sinterklaas op school, Jos Beke, Peter van Hasselt

Enkele aanvullende wetenswaardigheden over sinterklaasgebruiken (2)

°  Schoorsteen:  De offers werden onder het rookkanaal gelegd. De stoet van Wodan kon door de schoorsteen constateren dat er offers werden gebracht. De schoorsteen is de verbinding tussen aarde en hemel.

° De klomp/ schoen zetten:  Gebruik om de offers in de klomp (agrarisch schoeisel) te doen. Sommigen hebben in deze klomp ook de maansikkel van de opkomende, nieuwe maan gezien. Het zou het symbool zijn van de nacht die het nieuwe leven aankondigt.
 
° De Roe:  Oorspronkelijk zou dit bundeltje takjes samengesteld zijn uit jonge twijgjes, waar het nieuwe leven nog in te vinden was. Teken van vruchtbaarheid: wat je ermee aanraakte zou tot groei en bloei komen. Verworden tot een werktuig om te straffen, gelijk aan de ketting, waarmee vooral in Duitse streken de schrikfiguur wordt uitgerust. (wordt vervolgd)

uit: Sinterklaas op school, Jos Beke, Peter van Hasselt.   

Enkele aanvullende wetenswaardigheden over sinterklaasgebruiken (1)

'De waarden van het sinterklaasfeest'
In deze paragraaf geven wij een aanvulling:

° Pakjesavond op 5 december. Op 5 december is Nicolaas gestorven en opgenomen in de hemel, in het goddelijke. Hij is opnieuw geboren na dit aardse leven. In de katholieke kerk wordt de avond voorafgaand (het Vigilie) gevierd. Een vergelijking is te maken met kerstavond (24 december)

De volgende gebruiken vertonen mogelijk verwantschap met de Germaanse mythologie:

°Schimmel. Germaanse voorstelling van het goddelijke. Alleen godheden reden op een wit paard, symbool van zuiverheid en rechtvaardigheid. De Germanen noemden de schimmel van Wodan Sleinir.

° Rijden over de daken. Germaanse voorstelling van Wodan. Met een gezelschap verspieders en temidden van jachtige wolken trok Wodan als een woedende rijder door de lucht en sloeg zo zijn volk gade. Wie uit zijn huis naar buiten keek, zag de stoet als het ware over de daken van de andere huizen rijden.

° Wortel en wat hooi voor het paard. Offers van de Germaanse landbouwers om hun god gunstig te stemmen. (wordt vervolgd)

uit: Sinterklaas op school, Jos Beke, Peter van Hasselt.  

2 Kartoens van Marc Sleen

Op de tekeningen klikken om te vergroten