3/6/2019 Bergrede - www.kuleuven.be/thomas/

Matt 5:1-12: Toen hij de mensenmassa zag, ging hij de berg op. Daar ging hij zitten met zijn leerlingen om zich heen. Hij nam het woord en onderrichtte hen:

‘Gelukkig wie nederig van hart zijn, want voor hen is het koninkrijk van de hemel.

Gelukkig de treurenden, want zij zullen getroost worden.

Gelukkig de zachtmoedigen, want zij zullen het land bezitten.

Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden.

Gelukkig de barmhartigen, want zij zullen barmhartigheid ondervinden.

Gelukkig wie zuiver van hart zijn, want zij zullen God zien.

Gelukkig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God genoemd worden.

Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden, want voor hen is het koninkrijk van de hemel.

Gelukkig zijn jullie wanneer ze je omwille van mij uitschelden, vervolgen en van allerlei kwaad betichten. Verheug je en juich, want je zult rijkelijk worden beloond in de hemel; zo immers vervolgden ze vóór jullie de profeten.

1 De zaligsprekingen als belofte en als levensweg

De zaligsprekingen zijn buitengewoon rijk aan inhoud en betekenis. We kunnen ze lezen als belofte en levensweg. De belofte die Jezus ons toezegt, de heerlijke toekomst waar we verantwoordelijk naartoe mogen leven, vinden we uitgedrukt in het tweede versdeel van elke zaligspreking.

De levensweg, die we zowel individueel als samen zouden moeten bewandelen om deel te krijgen aan deze belofte, wordt uitgetekend in het eerste versdeel van iedere zaligspreking.

2 De zaligsprekingen als belofte

De belofte van Jezus, de nieuwe toekomst die mogelijk wordt, is telkens weer het koninkrijk der hemelen of het heersen van God. Door deze allesomvattende notie worden de zaligsprekingen als het ware omraamd, Want zowel de eerste als de laatste zaligspreking eindigen ermee (Mt 5,3.10). Wat dit ‘koninkrijk van God’ allemaal inhoudt, wordt nader uitgewerkt en gespecificeerd in het tweede versdeel van de andere zes zaligsprekingen.

Wat daar wordt beloofd zijn allemaal aspecten van Gods koninkrijk. Bovendien zijn deze beloften stuk voor stuk antwoorden op fundamentele levensvragen van de mens. Dit zijn vragen die leven in het diepste van elk mensenhart, vragen naar troost en geborgenheid, naar vervulling en barmhartigheid, naar de zin van het leven, ondanks lijden en dood.

2.1. Zij zullen getroost worden

De vraag naar troost is aanwezig in ieder mensenhart. Het is de vraag naar fundamentele aanvaarding, ondanks alles . Is er iemand voor wie ik mag zijn wie ik ben, iemand die mij sympathiek en de moeite waard vindt, ondanks mijn gebreken en de stommiteiten uit het verleden, liefst een goede verstaander die aan een half woord genoeg heeft? Ja, zegt Jezus. God houdt van jou persoonlijk. Voor Hem mag je zijn wie je bent. Bij Hem vind je de troost waarnaar je hart op zoek is.

Voor Hem ben je de moeite waard. Dat dit geen lege woorden zijn, maar warme, concrete werkelijkheid, hebben althans die mensen mogen ervaren die tweeduizend jaar geleden Jezus van Nazaret mochten ontmoeten, een mens die een en al begrijpende en welwillende mensenliefde was en die tegelijk blijk gaf van zo’n unieke verbondenheid met God, dat Gods troost in hem een menselijk gelaat kreeg. Als geen ander stond Jezus open voor de mens en we voor elke mens zonder uitzondering. Hij had vooral oog voor het leed van de mens, dat hij probeerde weg te nemen zo goed als hij kon.

Vandaag is het onze beurt om de troost van God een menselijk gelaat te geven. Naar het voorbeeld en in de Geest van Jezus dienen ook wij ons door het lijden van medemensen laten 'kwetsen’ het op ons nemen en er zo goed mogelijk aan verhelpen.

2.2. Zij zullen het land erven

In Psalm 37,11, die hier geciteerd wordt, sloeg het woord ‘land’ op het materiële bezit van het beloofde land, waar Israël na jarenlange omzwervingen in de woestijn, uiteindelijk 'thuis’-komt en zichzelf kan worden. Geleidelijk aan krijgt deze uitdrukking een diepere en geestelijke klank. Het materiële erfbezit zal als beeld dienen voor Gods liefde en trouw, voor het rustig en veilig zich geborgen weten in de ruimte van Gods vriendschap.

Ook deze belofte beantwoordt aan een diepe levensvraag van de mens: de vraag naar een 'thuis’, naar een geborgenheid in liefde die ons toelaat helemaal onszelf te worden. Jezus leert ons dat we als mens maar echt 'thuis' zijn als we “thuis”-komen bij God, die onze Vader is. Dan bloeien we open tot gelukkige mensen die onverdeeld goed kunnen zijn zoals God zelf goed is.

2.3. Zij zullen verzadigd worden

De Bijbel gebruikt herhaaldelijk het beeld van de maaltijd, van gevoed en verzadigd worden, om de diepste verlangens van de mens te vertolken. Zeker op zijn beste momenten ervaart de mens dat hij op zoek is naar een geluk dat dieper, vollediger en vooral bestendiger is dan het voorbijgaande en oppervlakkige geluk dat deze wereld hem bieden kan. Ook met heel de rijkdom van de wereld in zijn bezit, blijft hij onverzadigd verder vragen. Zijn verlangens stijgen boven deze wereld uit, graven dieper, reiken verder.

2.4. Zij zullen barmhartigheid ondervinden

Het is verschrikkelijk te bedenken dat we in het leven niets kunnen overdoen, dat we onze stommiteiten niet met terugwerkende kracht kunnen uitwissen of goedmaken. Voor zover we gefaald hebben, zijn we helemaal aangewezen op een nieuwe kans, op toekomst, kunnen we enkel hopen op barmhartigheid en vergeving, op Iemand die ons niet vastspijkert op onze negatieve ervaringen uit het verleden, maar die ons opnieuw aanvaardt zoals we zijn en opnieuw met ons op weg wil gaan.

Deze hoop is gegrond, zegt Jezus. God is een barmhartige Vader. Hij schrijft ons nooit af, ook niet als we domme dingen hebben gedaan. Zijn hart is zo groot dat Hij ondanks alles van ons blijft houden. In Jezus, de goede herder, die zondaars ontving en met hen at, is Gods barmhartigheid mens geworden. Vandaag is het onze beurt om de barmhartige liefde van God een menselijk gezicht te geven.

2.5. Zij zullen God zien

De vraag naar het zien van God is aanwezig in ieder mensenhart, zij het vaak onuitgesproken of zonder dat men het aan zichzelf of aan anderen wil toegeven. Maar deze vraag bestaat en soms, wanneer het leven en de dingen plots hun vanzelfsprekendheid verliezen, krijgt zij een begin van antwoord. Dan beseft men plots dat een bloem zoveel meer is dan men kan zien.

Dan ervaren ouders plots dat zij hun kindje niet gemaakt, maar 'gekregen' hebben. Dan beginnen geliefden in te zien dat zij hun liefde niet enkel schenken, maar dat zij in liefde aan elkaar geschonken worden, dat het allemaal niet toevallig was, maar juist of het zo moest zijn. Waarom? Door wie? Op zulke momenten ervaren mensen dat zij geborgen zijn in Iemand die groter is dan het grootste en het liefste hier op aarde, Iemand die hen volledig omvat en bij wie zij in liefde thuis mogen komen.

Nog duidelijker zullen we de levende God aanwezig en aan het werk zien als we de Bijbel openen en de wondere geschiedenis van Israël overschouwen. Hierin springen zoveel als het ware ‘gelukte’ toevalligheden in het oog dat de hypothese ‘toeval’ wel de minst wetenschappelijke verklaring is die men van deze geschiedenis geven kan. En ten slotte is er Jezus van Nazaret. Nergens zien we God duidelijker dan in Jezus.

In hem is de Vader zelf aan het werk, zodat wie Jezus ziet tegelijk ook de Vader ziet. Maar toch, ook als we in Jezus geloven, zien we slechts in een spiegel, onduidelijk en maar ten dele. Jezus belooft ons dat we God eens zullen zien van aangezicht tot aangezicht. Eens zullen we Hem ten volle kennen zoals Wij zelfgekend zijn.

2.6. Zij zullen kinderen van God genoemd worden

Deze belofte is het bevrijdende antwoord op de vraag naar de diepste grond van ons bestaan. Waarom leven wij? Heeft het leven zin of is het een sinistere grap? Is het feit dat wij bestaan een dom toeval, te wijten aan een toevallige samenloop van even toevallige omstandigheden? Of is er Iemand die ons in het leven geroepen heeft, die weet heeft van ons bestaan, die ons kent bij onze naam, die uiteindelijk verantwoordelijk is voor ons? Worden we in dit onmetelijke heelal niet aan ons lot overgelaten?

Zijn we als onkruid dat even doelloos weer zal vergaan als het gekomen is. Heeft ons leven nog zin als we moeten lijden, als onze dood definitief is en onze liefde slechts tijdelijk? Van wie zijn we eigenlijk? Zullen we eens rust vinden en voorgoed ‘thuis’ kunnen komen? Waar vinden we de moed om, ondanks alles, te leven, te werken en te hopen? Worden we niet de dupe van een mooie maar ijdele droom? Waarom meebouwen aan een wereld die toch eens zal vergaan? Is alles wat we ondernemen en waarvoor we ons inspanningen getroosten uiteindelijk wel de moeite waard?

We zullen kinderen van God genoemd worden, zegt Jezus. ‘Genoemd worden’ betekent 'zijn'. Dat verandert alles. Als we kinderen van God zijn, krijgt ons leven zin; ons werken, ons lijden en zelfs ons sterven zijn dan niet tevergeefs. Niet aan het noodlot, het blinde toeval of de domme materie hebben we ons leven te danken, maar wel aan God, die onze schepper is. God is de diepste grond van ons bestaan. Hij doet ons leven. Hij draagt en begeleidt ons op onze levenstocht, uiteindelijk naar een geluk waarvoor geen woorden zijn.

God kent ons bij naam en houdt van ons met een persoonlijke liefde, zoals een Vader houdt van zijn kinderen. God 'is' onze Vader. Zijn vaderliefde is de bron, de dragende grond en de laatste zin van ons bestaan. In die liefde vinden we de moed om te werken en te hopen, ondanks alles. In alle wederwaardigheden van het leven, ook in de pijnlijke momenten van lijden en sterven, mogen wij ons in die liefde geborgen weten. Opnieuw volstaat het naar Jezus te kijken om deze overtuiging te gronden en gegrond te vinden.

3 De zaligsprekingen als levensweg

In het eerste versdeel van elke zaligspreking wordt de weg uitgetekend die we, afzonderlijk en samen, moeten bewandelen om deel te krijgen aan het geluk dat ons in de beloften van het tweede versdeel wordt toegezegd.

3.1. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, arm van geest zijn

Dit betekent: helemaal openstaan voor wat God van ons vraagt en door ons heen wil bewerken om een gelukkige wereld te krijgen. Armoede van geest is als zodanig niet tegengesteld aan bezit, wel aan gehechtheid, want wie zich laat inpalmen door geld en bezit, ziet ten slotte alleen nog maar zichzelf. Christenen kiezen voor een sobere levensstijl. Zij hebben geen pretentie en beelden zich niet in dat zij als mens meer waard zijn wanneer zij meer hebben. Gul en vanzelfsprekend delen zij mee van hun overvloed. Zij weten bovendien dat de mooiste dingen in het leven gratis zijn en met geen geld te koop.

3.2. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, verdriet hebben

Verdriet omdat wijzelf en ook de wereld om ons heen nog zover afstaan van de goede schepping die God in den beginne gedroomd heeft. Christenen voelen pijnlijk de spanning aan tussen het 'nog maar, en het 'nog niet, tussen hoe de wereld feitelijk is en hoe zij vanuit God zou kunnen worden. Dit aanvoelen is heilzaam. Het is een stimulans om ons riskant en verantwoordelijk voor een betere wereld in te zetten.

3.3. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, zachtmoedig zijn.

Christenen werken niet met de ellebogen. Zij zijn dienstbaar met zachte moed en met de moed van de zachtheid. Wanneer zij uitgescholden worden, schelden zij niet terug. Zij geloven dat zachtheid sterker is dan geweld. Waar het kwaad met kwaad beantwoord wordt, vermeerdert het. Waar men het tegemoet treedt met zachtheid, loopt het dood.

3.4. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, hongeren en dorsten naar de gerechtigheid.

Verder wordt gezegd dat die gerechtigheid veel meer moet betekenen dan die van schriftgeleerden en farizeeën. Christenen hebben allereerst oog en oor voor de gebukte en gekneusde medemens. Zij willen dat iedereen tot zijn recht komt. Altijd is het hen om de concrete medemens te doen, die zij blijven opzoeken en helpen, het moge kosten wat het wil, dwars door alle wetten en voorschriften heen. Zij weten dat de sabbat er is voor de mens en niet andersom. Bovendien geloven zij dat zij in de minste van de mensen, de Heer zelf ontmoeten (Mt 25).

3.5. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, barmhartig zijn.

Christenen kunnen vergeven. Zij halen niet voortdurend 'oude koeien’ uit de gracht en spijkeren mensen niet vast op hun negatieve ervaringen uit het verleden. Aan wie faalde, schenken zij een nieuwe kans en zij proberen hem opnieuw met Gods ogen te zien. Een bijkomende betekenis van barmhartigheid is de milddadigheid. Het is de houding van iemand die bij het zien van de nood van een medemens zó geraakt wordt dat het als het ware zijn eigen nood wordt, zodat hij alles in het werk zal stellen om te helpen en te lenigen.

3.6. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, zuiver van hart zijn.

Christenen zijn een-voudige mensen. Zij zijn openhartig en oprecht, eerlijk en onverdeeld. Zij gaan recht door zee. Hun ja is ja en hun neen neen. God kijkt immers naar het hart van de mens. Voor Hem is een mens waard wat hij in zijn hart waard is. God houdt niet van mensen die dubbelzinnig of ondoorzichtig handelen, die medemensen met verborgen plannen of egoïstische bijbedoelingen benaderen, die veinzen of met twee of meer gezichten rondlopen.

3.7. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, vrede brengen.

Christenen weten zich, dankzij Jezus, geborgen in God. Met Paulus zeggen zij: “Als God voor ons is, wie zal dan tegen ons zijn?” (Rom 8,31). Wat er ook moge gebeuren, zij weten zich geborgen in God. De diepe vrede van het hart wordt nooit aangetast. En meer dan dat: zij proberen de vrede van hun hart ook uit te dragen naar anderen. Zij zetten zich positief in voor de vrede, thuis, op het werk en in de wereld. Conflicten, die onvermijdelijk zijn, proberen zij in der minne te regelen. Vriendschap, goede verstandhouding en samenhorigheid stellen zij boven alles. Voor zover het van hen afhangt, leven zij met alle mensen in vrede.

3.8. Gelukkig zijn we als we, zoals Jezus, vervolgd worden omwille van de gerechtigheid.

Christenen die in de stijl van de Bergrede leven zullen onvermijdelijk in botsing komen met de maatstaven die in een niet-christelijke wereld gewoon en gangbaar zijn. Wie echte vrede nastreeft, veroorzaakt onvrede bij hen die oorlog en geweld verkiezen. Wie de weg naar de armen inslaat en de kleinen verheft, komt in botsing met de heersers die weigeren hun troon en hun bevoorrechte positie in vraag te stellen.

Maar helaas, nogal wat christenen zijn vandaag bang en beschaamd geworden om anders te leven en vanuit het evangelie tegen de stroom op te roeien. Zij verkiezen een verschaald en zoutloos christendom, dat echter geen eigen boodschap meer heeft, dat alleen maar in vraag durft stellen wat door iedereen in vraag wordt gesteld, een christendom dat mijlenver afstaat van het 'onverdeeld goed zijn zoals de hemelse Vader goed is, (Mt 5,48), de houding die Jezus sierde en die van hem een mens heeft gemaakt om blijvend van te houden.

4. De zaligsprekingen als een oproep tot verantwoordelijkheid (Mt 5,13-16

Matt 5:13-16: Jullie zijn het zout van de aarde. Maar als het zout zijn smaak verliest, hoe kan het dan weer zout gemaakt worden? Het dient nergens meer voor, het wordt weggegooid en vertrapt. Jullie zijn het licht in de wereld. Een stad die boven op een berg ligt, kan niet verborgen blijven. Men steekt ook geen lamp aan om hem vervolgens onder een korenmaat weg te zetten, nee, men zet hem op een standaard, zodat hij licht geeft voor ieder die in huis is. Zo moet jullie licht schijnen voor de mensen, opdat ze jullie goede daden zien en eer bewijzen aan jullie Vader in de hemel.

Als alle evangelieboeken ter wereld vernietigd zouden worden, zou men het evangelie opnieuw moeten kunnen schrijven, alleen door de christenen te zien leven. Uit onze manier van leven zou men moeten kunnen aflezen wat christen-zijn betekent en inhoudt. Eerder dan een 'geschreven’ woord, zou het evangelie van Jezus Christus een 'geleefd’ woord moeten zijn. Door hun feitelijke levenswandel moeten de christenen het 'zout van de aarde, het licht van de wereld en de stad op de berg' zijn.

Matteüs plaatst deze Jezuswoorden onmiddellijk na de zaligsprekingen, meer bepaald na de zaligspreking over de vervolging vanwege Jezus, die eveneens in de tweede persoon meervoud staat (5,12) Bovendien valt op dat hij deze woorden, eveneens in tegenstelling tot Marcus en Lucas, inleidt met 'Jullie zijn’, waardoor hij de lezers van het evangelie uitdrukkelijk aanspreekt. Dit alles gebeurde niet toevallig, maar met een welbepaalde bedoeling. Volgens Matteüs zijn we het 'zout van de aarde, het licht van de wereld en de stad op de berg’ als we leven in de stijl van de zaligsprekingen.

Anders niet. Dat wil Matteüs ons inprenten. ‘Zout van de aarde zijn’ heeft volgens hem alles te maken met vervolging lijden vanwege Jezus, met vrede stichten, hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, barmhartig, zachtmoedig, zuiver van hart en arm van geest zijn. Alleen wie zó leeft, wie de eisen van de Bergrede in praktijk brengt, is zout en licht voor de wereld.

4.1. Zout van de aarde, licht van de wereld, stad op de berg

4.1.1. Zout behoort tot de eerste levensbehoeften van de mens Het maakt de spijzen pittig en hartig, smakelijk en eetbaar. Zout is ook bederfwerend: het dient om de spijzen te bewaren. In het Oosten van Jezus tijd en in sommige nomadengebieden ook nu nog, werd het zout ook gebruikt om het vuur van de oven aan te wakkeren en brandend te houden. Vroeger werd de oven immers niet gestookt met hout of kolen, maar wel met het gedroogde mest van muilezels en kamelen.

Om dit moeilijke materiaal brandend te houden werd de oven aan de binnenkant met een korst zout bedekt. Sommigen zijn daarom van mening dat hier niet het zout van de aarde, maar wel het zout van de oven bedoeld is. Deze uitleg past trouwens uitstekend bij het volgende vers: “Maar als het zout krachteloos wordt” (v.15b), wanneer het zijn stimulerende kracht verliest en het vuur van de oven uitdooft in plaats van het aan te wakkeren.

Het zout, a fortiori het grove en onzuivere zout van die tijd, blijft immers niet eeuwig zijn stimulerende kracht behouden. Als het zout het vuur uitdooft in plaats van het aan te wakkeren, dan dient het natuurlijk nergens anders meer voor dan om weggeworpen te worden op straat, waar het vertrapt wordt.

De toepassing ligt voor de hand. De leerlingen van Jezus, wij allemaal, zijn geroepen om het zout van de aarde en van de oven te zijn. Door te leven in de stijl van de zaligsprekingen behoeden we de wereld voor bederf, maken we het leven en het samenleven aangenaam en de moeite waard en stimuleren wij het vuur van de goede Geest, die de Geest van Jezus is.

4.1.2. Het volgende beeldwoord gaat in dezelfde richting: ‘Jullie zijn het licht van de wereld’. In Jezus’ tijd, toen er nog geen elektriciteit bestond, was ‘licht’ synoniem van leven en geluk, in tegenstelling tot `duisternis', die synoniem was van dood en ongeluk. Door in de stijl van de Bergrede te leven en Jezus na te volgen, zijn de christenen in deze duistere en heilloze wereld een bron van geluk en van leven.

4.1.3. Als we leven in de stijl van de Bergrede zijn we ook als 'een stad op de berg’. Een stad die op een berg ligt, kan niet verborgen blijven. Dit geldt a fortiori voor een oosterse stad met haar witbepleisterde huisjes die liggen te schitteren in het felle zonlicht. Zo’n stad is van ver zichtbaar. Voor allen die onderweg zijn, is zij een oriëntatiepunt en een uitnodiging om er binnen te treden.

Zo zijn ook de leerlingen van Jezus, die geluk uitstralen omdat zij de levensweg van de zaligsprekingen bewandelen, in deze wereld een oriëntatiepunt, een wegwijzer en een aantrekkingspool voor de zoekende mensheid. Door hun aanstekelijke manier van leven en door het geluk dat op hun gezicht te lezen staat, zijn zij een uitnodiging om zich bij hen aan te sluiten en binnen te treden in de ‘Stad van God’, waar het voor iedereen zalig is om te wonen en te leven.

4.2. De lamp op de kandelaar

Een (olie)lamp die onder een omgekeerde holle maat wordt geplaatst, zal zeker geen licht geven. Erger nog, zij zal uitdoven. Waarschijnlijk was dat zelfs de gebruikelijke manier om een olielamp uit

te doven. Een brandende lamp moet op een kandelaar staan, zodat ze licht geeft voor allen die in huis zijn. Jezus zelf heeft met dit beeldwoord waarschijnlijk mensen van antwoord gediend die hem waarschuwden voor het dreigende gevaar en hem aanmaanden om voorzichtig te zijn (b.v. Lc 13,51). Dat zou geen zin hebben, zegt Jezus. De lamp is ontstoken, het licht schijnt. Zou ik het licht dat ik juist ben komen aansteken en waarvan ik wil dat brandt, moeten verbergen en uitdoven? Neen, dat kan en dat wil ik niet, het licht moet branden en schijnen voor allen.

Matteüs past dit woord toe op de leerlingen. Het licht dat in hen ontstoken werd, mag in geen geval uitgedoofd of verborgen worden. Door hun vurig woord en hun daden van gerechtigheid moeten zij licht zijn voor allen die in huis zijn, voor alle christenen.

De paralleltekst van Lc 11,33 heeft een enigszins ander slot: ‘Opdat iedereen die binnenkomt het licht ziet’, Blijkbaar denkt Lucas aan hellenistische huizen, die een voorportaal hadden waarin een lamp werd gehangen om de binnenkomenden te verlichten. Op die manier zinspeelt Lucas nog sterker dan Matteüs op de missietaak van de Kerk: de leerlingen die reeds binnen zijn, die reeds tot de Kerk behoren, moeten een licht zijn voor allen die op zoek zijn en nog moeten binnenkomen.

4.3. Opdat ze jullie werken zien

Van christenen wordt gevraagd dat zij, door te leven in de stijl van de Bergrede, een goed zichtbaar en stralend licht zijn, allereerst voor hun medechristenen, maar ook voor de niet-christelijke wereld. De mensen moeten hun 'goede werken' zien, de werken die in het eerste versdeel van iedere zaligspreking worden opgesomd. Dan zullen ook deze mensen er geleidelijk aan toe komen God te verheerlijken. De goede werken van de christenen, hun ontvankelijkheid voor God, hun zachtmoedigheid, hun hunker naar gerechtheid, hun eerlijkheid, hun barmhartige liefde, hun vredelievendheid, hun standvastigheid in de vervolging, zullen niet-christenen aan het denken zetten.

Door de christenen te zien leven zullen andersdenkenden stilaan God vermoeden, van wie deze manier van leven getuigt. Zij zullen zich afvragen waar en bij wie de christenen de kracht en de inspiratie halen om zo te leven, om zichzelf voortdurend te overstijgen in gevende liefde en onbaatzuchtige dienstbaarheid. Want een levensstijl die voor christenen, die leven vanuit Gods Geest, vanzelfsprekend is, is dit allerminst voor buitenstaanders. Zij zullen zich afvragen: hoe komt dat toch? Waarom werken christenen niet met de ellebogen? waarom slaan zij niet terug als zij geslagen worden? Waarom vinden zij rijkdom niet belangrijk? Waarom zijn zij zo mild? Waarom bidden zij en tot wie spreken zij dan?

Waarom vergeven zij tot zeventig maal zeven keer toe? Waarom hebben zij een voorkeurliefde voor de armen? Waarom? Al deze houdingen zijn niet zomaar vanzelfsprekend. Daar zit meer achter. Waar halen al deze mensen de kracht om zo helemaal anders te leven en om 'buitengewone dingen te doen? Uit zichzelf? Dat kan niet. Hier is méér aan de hand. Hier is God aan het werk, de hemelse Vader, over wie christenen trouwens de mond vol hebben. Kortom, als de mensen de goede werken van de christenen zien, zullen zij er geleidelijk aan ook toe komen in God te geloven en Hem als Vader te verheerlijken.

God wordt in deze wereld maar zichtbaar in de mate dat we Hem zichtbaar maken. Want meestal is het zo, dat waar mensen voor elkaar een probleem worden, God eveneens problematisch wordt. Dat hangt samen. Waar mensen elkaar haten, kan God geen liefde zijn. Waar mensen oorlog voeren, kan God geen vrede zijn. Waar mensen onrechtvaardig Zijn, wordt ook Gods rechtvaardigheid verduisterd. God heeft zich zozeer met de mensen gecompromitteerd, Hij gaat zozeer schuil in en achter de mensen, dat Hij aanvaardt een probleem te worden waar mensen voor elkaar een probleem worden.

Zo ernstig neemt God de mens, dat Hij toelaat dat zijn heilige Naam mede door de mensen wordt opgebouwd of afgebroken. in dit verband zou men kunnen spreken van de ‘onmacht’ van God, in die zin dat Hij in zekere zin afhankelijk is van de menselijke ‘goodwill’ en machteloos is waar mensen in gebreke blijven en eigenzinnige wegen bewandelen. (Lamberigts pp 40-48)

5. Slot: De zaligsprekingen van Jezus wijzen ons op het ware geluk.

De Bergrede wordt door veel exegeten en theologen gezien als de kern van het evangelie. De acht zaligsprekingen, die aan het begin van de Bergrede staan, vatten de essentie van deze rede samen. Het zijn beloften die Jezus ons doet. Jezus acht ons tot iets in staat. Hij gelooft dat wij midden in deze wereld, boven op de berg een helder zicht krijgen op het geheim van ons leven met God. En Hij acht ons ertoe in staat in ons leven de houdingen die Hij ons toekent, ook door training te realiseren. Dan zullen we het ware geluk ervaren. De zaligsprekingen zijn geen eisen en geen ‘voorvaarden om binnen te kunnen gaan in het koninkrijk van God’. Het zijn veeleer wegen naar een leven dat ons gelukkig maakt.

Tegelijkertijd zijn het beloften van Jezus aan ons. Jezus zegt op de berg tegen ons: “In jou zitten meer mogelijkheden dan je denkt. Je weet immers op de bodem van je ziel dat het beantwoordt aan je diepste verlangen om nederig te zijn van hart, vrij te zijn van afhankelijkheid, door verdriet door te dringen tot het potentieel van je ziel, mild en rechtvaardig, barmhartig en zuiver en puur te zijn, vrede te stichten en trouw te blijven aan je oprechtheid, ook wanneer je wordt vervolgd. Wanneer jij stil wordt en diep naar binnen voelt, weet je heel goed dat jouw ware geluk is: mens te worden naar Gods evenbeeld, in jezelf te realiseren wat God jou heeft geschonken.”

Jezus acht ons ertoe in staat ons verlangen naar een welbesteed leven te volgen en steeds meer de houdingen te realiseren die Hij in ons wekt door zijn woorden. Wanneer die woorden tot ons doordringen, brengen ze ons in contact met de mogelijkheden die sluimeren in onze ziel. En de woorden wekken in ons de kracht die God ons heeft toegedacht, om van de berg af te dalen, door de donkere dalen en duistere afgronden van deze wereld heen te gaan en onze wereld te veranderen en menselijker, milder en barmhartiger te maken.

Jezus toont ons een realistische weg naar een gelukkig leven. Daarbij sluit Hij alle donkere en negatieve facetten van deze wereld niet uit. Hij negeert niet de pijn, de wanhoop en de depressie waardoor veel mensen in onze tijd worden gekweld. De geluksfilosofie die ons vandaag de dag wordt aangeboden, slaat deze aspecten over. Jezus toont ons een weg, door de donkere dalen van ons leven heen, naar een geslaagd leven. De zaligsprekingen van Jezus wijzen ons op het ware geluk.

En het ware geluk is voor Jezus: deelhebben aan God. Bij Matteüs komt dat tot uitdrukking in de woorden: “Wees dus volmaakt, zoals jullie hemelse Vader volmaakt is” (Mt. 5,48). Wanneer wij de beloften van Jezus tot ons laten doordringen en de houdingen van de zaligsprekingen trainen in ons leven van alledag, dan hebben we deel aan de volmaaktheid van God. Dan begrijpen we wie God is. We hebben iets goddelijks in ons. Lucas formuleert het anders: “Wees barmhartig zoals jullie Vader barmhartig is” (Lc. 6,36). Wanneer wij barmhartig zijn, hebben we deel aan God. Dan worden we door Jezus zonen en dochters van God. Kinderen die vervuld zijn van Gods liefde en kracht.

Het leven van mensen lukt alleen wanneer God in hen de ruimte krijgt. Mensen worden pas vrij wanneer God in hen heerst. Mensen komen tot zichzelf door zich voor God te openen. God is de vervulling van het diepste verlangen van de mens naar geluk. Wij mogen midden in ons leven steeds weer ervaren dat we in harmonie zijn met onszelf. Wanneer wij tijdens het mediteren opeens vervuld raken van een diep geluksgevoel, is dat tegelijkertijd een godservaring. Maar we kunnen dit geluk niet vasthouden.

Het volgende ogenblik worden we weer geconfronteerd met onszelf en met het feit dat we middelmatig en kwetsbaar zijn. Geluk kunnen we niet bezitten of vasthouden. Wel kunnen we ons trainen in het geluk dat ons bij een spirituele ervaring overkomt, wanneer wij de houdingen van de zaligsprekingen in ons leven realiseren. Wij kunnen werken aan ons geluk. (Grün pp 174-178)

6. Bronnen

Grün Anselm, Gelukkig leven. De Bergrede als levenskunst. Lannoo/Ten Have, 2010. (Grün)

Lamberigts Sylvester, Onverdeeld goed. Over de Bergrede van Jezus. Altiora, Averbode, 2001. (Lamberigts)

Schmidt Peter, Ongehoord. Christen zijn volgend de Bergrede. Davidsfonds. Leuven, 2008.