
Euskadi is een prachtig land en een absolute aanrader om er te vertoeven, maar nog meer om het land te doorkruisen. Je wordt er voortdurend aan herinnerd dat je in “frontgebied” zit. Op de kaaimuur van Orio staat de slogan “Euskal Presoak, Euskal Herrira” geschilderd, op de rotswand van Zarautz zie je de geschilderde versie ervan. Bezoek eens een kerkhof en op de grafzerken waar een Ikurriña wappert, mag je er van uit gaan dat hier een “Gudari” begraven ligt.
Eén van de vele uitstappen die je kan maken, wordt hieronder ter beschikking gesteld door een vriend.
Start vanuit Donostia-San Sebastián. Je neemt de regionale weg Donostia-Bilbao. Beterkoop dan de snelweg wegens geen “struikrovers” die je staande houden om tol te betalen en bovendien proef je ook de sfeer van het Baskische land. Deze bochtige kustweg is een snoepje voor autoliefhebbers, behalve in de zomer als het vol toeristen zit.
Als jij bijna door Zarautz heen bent zie je hoog op de rotswand recht vóór je een geschilderde versie van de eis om de krankzinnige gevangenenspreiding te stoppen. Toen de Baskische vlag, de Ikurriña, nog verboden was, hadden de bergbeklimmers op deze plaats een exemplaar geschilderd en de verf heeft lang stand gehouden! De schilders van het huidige kunstwerk werden gepakt en beboet. Niet tijdens de dictatuur, maar enkele jaren geleden. Niet door de Guardia Civil, maar door de “Baskische” politie, de Ertzaintza!
In de Herriko Taberna (de volkskroeg van de radicale Basken) op het marktplein van Zarautz kon je de boete mee helpen betalen.
Voorbij Deba tref je meteen een beetje hedendaagse geschiedenis aan. Links van de weg ligt een draak van een flatgebouw. Na de Dictatuur meende Spanje Euskal Herria onder de knoet te krijgen door het vol te stoppen met Guardia Civiles, bijgenaamd “Txakurrak”-“Honden”. Deze ‘flat’ was één van de “juweeltjes” van huisvesting van de bezettende troepen. Toen ze vanaf de overkant van de rivier met “artisanale” granaatwerpers bestookt werden, kregen de “helden uit het zuiden” en hun respectievelijke vrouwen schrik en wilden ze niet meer als doelwit dienen voor Baskische vrijheidsstrijders. De kazerne bleef jaren lang leeg liggen. Daarna werd het gebouw opgekalefaterd en de flats verkocht aan privépersonen.
De eerste stop vindt plaats in Saturrarán, een dorpje voorbij Mutriku en vóór Ondarroa. De afslag ligt vlak achter een bocht. Je komt op een strand uit en de bezoeker weet niet dat het hier ooit véél minder idyllisch uitzag. Heb je dorst, ga dan een bar binnen of zet je op een terrasje en bestel een “kafe esneak” (koffie verkeerd), een “ebaki” (koffie met een beetje melk) of, als het te warm wordt, de Baskische variant van de “Ice thee”, “kafe izotzarekin” (koffie met ijs). Wil je er één (enkel voor jezelf) dan vraag je ‘ebaki bat” of ‘kafe esneak bat’. Ben je met z’n tweeën dan wordt het ‘bi ebaki’ of ‘bi kafe esneak’.
Het strand loopt dood op een plek waar voorheen een klooster lag. Op het einde van de Burgeroorlog werd het klooster een gevangenis waarin tussen 1937 en 1944 tweeduizend vrouwen terecht kwamen. Onder hen overleden er 120 aan ontbering (meestal aan tyfus of tuberculose). De gevangenen werden beschouwd als “uitermate gevaarlijke republikeinen” hoewel ze vaak niet méér dan echtgenote, moeder of zus van een bekende republikein waren! Ook zaten er vrouwen die hadden meegevochten met de Internationale Brigades. Velen zagen er ook hun kinderen sterven (57) of afgenomen worden om ze daarna nooit meer terug te zien. De kinderen werden, in een “heropvoedingproject”, volledig afgesneden van de familie en “toegekend” aan rijke kinderloze Spanjaarden van fascistische signatuur. De gevangenen kwamen niet enkel uit Baskenland, maar meer nog uit Asturië.
De gevangenis werd bestuurd door “nonnen”! Waarschijnlijk van dat soort dat snorren draagt. Ze verkochten het grootste deel van de levensmiddelen die mensen uit Ondarroa, Mutriku of Deba lieten toekomen!!
Het kot werd in 1968 gesloten en in 1983 afgebroken. Onlangs werd een sculptuur van de beroemde Baskische kunstenaar Nestor Basterretxea ingehuldigd. De tekst is, natuurlijk, tweetalig. (De toenmalige daders zouden de Baskische tekst niet begrijpen…)
De tekst
Levende Herinnering.
De Baskische Regering (…) brengt eer aan alle vrouwen die tussen 1938 en 1944 in de gevangenis van Saturrarán zaten en aan alle vrouwen die eveneens het slachtoffer waren van de fascistische repressie wegens hun loyaliteit aan de Republiek en aan de verdediging van de vrijheid en de democratie.
Januari 2007
Er komen veel sportieve stappers voorbij vanuit Ondarroa. Het visserstadje Ondarroa kreeg het na de dictatuur hard te verduren. Er lag een kazerne van de Guardia Civil en dat zorgde (zoals overal in Bakenland) regelmatig voor harde confrontaties.
Als je vanuit de kerkdeur de steile beklimming aandurft, kom je op het kerkhof uit. (Vraag voor de zekerheid toch maar eerst naar “el cementerio” of, beter nog naar “Antiguako Ama Eliza”, een kerkje waar het kerkhof tegenaan ligt). Er zijn minstens vier graven waarop een Baskische vlag wappert. Zo het graf van Anjel Etxaniz. De tekst liegt er niet om: “Vermoord door Txakurrak” (honden, Guardia Civil). Fran Aldanondo werd in de buurt van Tolosa door de Guardia Civil doodgeschoten. (17.10.1979). Volgens de officiële versie zou hij eerst gevuurd hebben en daarna zelfs een granaat gegooid hebben. Bewijzen hiervoor werden nooit aangedragen.
Verder het binnenland in naar Markina. Deze stad werd tijdens de Burgeroorlog, net als Gernika, gebombardeerd. Gelukkig bleef het kerkje van San Miguel de Arretxinaga in het gehucht Xemein er niet in. Het gebouw is voor een groot deel gevuld met drie enorme rotsen die een soort “kapel” vormen voor het beeld van San Miguel. Lang werd gedacht dat het om meteorieten handelde, maar het zouden drie rotsblokken in ontbinding zijn. (Wie er drie keer onderdoor loopt, zou binnen het jaar getrouwd zijn!)
Iets verder ligt het piepkleine dorp Bolibar-Bolivar naar wie Bolivia genoemd werd. Simon Bolibar heeft er een monument en een museum. Hij zou zich vader des vaderlands van Venezuela, Equator, Panama en Colombia mogen noemen. De ouders van Bolibar weken vanuit dit dorpje uit naar Zuid-Amerika.
Veel interessanter is de “collegiale” kerk en het klooster van Ziortza-Zenarruza, gesticht in 968, gotisch-renaissance, hoewel er een heleboel later werd bijgebouwd. (Een “colegiata” is een titel die een kerk krijgt als er kanunniken voorgaan.) De architect die het recent bijgebouwde deel tekende, mag rustig geschorst worden. Hoewel dit klooster op één der zijwegen naar Santiago de Compostela ligt is er van de heilige niets te bespeuren (op enkele St.-Jacobschelpen na.)
Via het Balkon van Bizkaia, met een prachtig panorama (als het weer meezit), gaat de reis ver naar Durango. Niet enkel “Gernika” en Markina maar ook Durango werd tijdens de Burgeroorlog platgebombardeerd !
Op 23 maart 2007 werd een documentaire film vertoond worden over het tragische bombardement dat deze stad Durango (Bizkaia) op 31 maart 1937 te verduren kreeg. Ditmaal was het niet het Legión Condor, dat in Gernika het vuile werk deed maar la “Avionaze Legionaria” uit Italië. (De opdrachtgever was wel degelijk dezelfde!) Zelfs buiten de regio is amper bekend dat er, behalve Gernika (26 april 1937), nog andere bombardementen plaatsvonden want gedurende 30 jaren waren het “de Rooien die Durango in brand staken.”
De DVD is gebaseerd op de getuigenissen van 8 personen die op het ogenblik van de feiten 9, 10 of 16 jaar waren en in de mis zaten, speelden of bij hun familie de onbeschrijfelijke gebeurtenissen meemaakten. Tachtig personen hielpen de scène herscheppen van de mis in de Santa Mariakerk kort voor dit gebouw platgebombardeerd werd.
Er bleven 350 inwoners dood terwijl 71 huizen totaal en 234 gedeeltelijk verwoest werden.
Tegen een pijler van de luifel (die, zoals overal in Bizkaia, aan de kerk werd gebouwd toen die te klein werd) staat een gedenksteen. Maar op het kerkhof, op loopafstand, werd onlangs een muur onthuld waarin alle namen gegrift staan van de slachtoffers van het bombardement en de mensen die voor en na het bombardement gefusilleerd werden. De 62 niet-geïdentificeerde lichamen worden er eveneens herdacht.
Werd ons ter beschikking gesteld door W. Hensgen.