Het 'mariage de raison' van Wilfried Martens

Walter Pauli maakt de politieke tussenstand van de week op.

Het voorbije jaar was het gevaarlijk toeven in de Wetstraat. En dat is al zo sinds de aanloop naar de verkiezingen van 2007. Toen zei Louis Tobback in interviews: "Ik maak me zorgen over hoe dat moet aflopen." Anderhalf jaar later zijn die zorgen er nog altijd, en ze zijn zelfs niet minder urgent geworden. Door zijn hoogmoed stortte Yves Leterme zijn bijzonder efemeer gebleken regering 'in diepten van ellende', zoals dat in de Psalmen heet. Het enige wat leek te veranderen, waren de zeden. Niets was meer wat het leek. Begrotingsdiscipline was ineens weer secundair. Kabinetten waren ineens weer arrogant-bedisselend. De openlijke ruzies namen proporties aan die zelfs tijdens paars-groen ondenkbaar waren.

Als was het om die onwerkelijke, surrealistische, soms zelfs hilarische sfeer nog extra te accentueren, was er de plotse komst van Wilfried Martens als 'verkenner'. Een politicus die haast twintig jaar terug (node) afstand had gedaan van de nationale politiek wordt op last van de koning met kroost en gade opgepikt in Eurodisney en naar het paleis te Laken gesommeerd.

Die benoeming werd gedecodeerd - ook door ondergetekende in deze krant - als 'tijd kopen'. De verwarring was alom na de déconfiture van de regering-Leterme. Een val van een regering is zelden elegant en bestudeerd, maar de schuiver van Leterme tartte alle verbeelding. Gevaarlijk leven: zelfs de eerste minister ontliep zijn fatum niet. En dus zag men - zagen wij - de komst van Wilfried Martens vooral als een symbolische geste. 'An elder statesman', zo blij en gelukkig om vorst en vaderland nog eens een dienst te mogen bewijzen. Maar uit de talloze interviews die Martens en zijn oude spitsbroeder Willy Claes tijdens deze blijkbaar nooit eindigende crisis al hadden gegeven, bleek toch dat hun referentiekader zo verschilde met de waarden- en normen van de huidige politieke generatie dat het niet alleen 'gedateerd' mocht worden genoemd, maar soms zelfs 'irrelevant' was.

Er leefde een gevoel dat de benoeming van Martens de eerste gimmick ooit van het paleis was. Dat komt ook door de 'tweede jeugd' waar Martens zo van geniet, ook op tv en in 'de boekskes'. Het is nooit gezien dat de leidende politicus van het land (wat ook verkenner of informateurs toch zijn), tijdens hun opdracht zelf, met zijn eega in een tv-quiz als De Pappenheimers opduikt, of in Dag Allemaal een interview geeft: 'Eindelijk heb ik een volkomen huwelijk, erotisch en mentaal.' Dat is allemaal wel vooraf op- en afgenomen, maar het verhoogt wel het onwerkelijke gevoel; hoe dit ernstig nemen?

Uitgerekend deze Martens werd door Laken dus het mijnenveld in gestuurd. Dat had alle goede en slechte redenen. Er was een kaalslag aan de CD&V-top: Leterme en Vandeurzen waren uitgeschakeld. Marianne Thyssen is een lichtkaliber, zo bleek ook uit deze crisis: nog nipt oké om de CD&V te leiden, maar niet de vrouw om de nieuwe coalitie te sturen. Andere zwaargewichten - Vlaams minister-president Kris Peeters, ex-premier Jean-Luc Dehaene, Kamervoorzitter Herman Van Rompuy en zelfs ex-partijvoorzitter Stefaan De Clerck horen tot het CD&V-kapitaal dat deze partij in deze barre beurstijden niet meteen wil riskeren. En die volle stal van bekende 'namen' uit het heden of het rijke verleden (Pieter De Crem, Etienne Schouppe, Luc Van den Brande, Eric Van Rompuy, Tony Van Parijs, Servais Verheirstraeten...) hebben allen nog meer nadelen dan de man die het nu moet doen: Wilfried Martens.

Fout ingeschat
De scepsis was echter groot. Wilfried Martens leek een bloempot, vol van zichzelf en zijn eigen verleden, het zou wel eens kunnen dat hij in moeilijke omstandigheden meer presteerde dan veel jongere en zogezegd 'actuelere' of 'beter genetwerkte' politici. Dat zagen weinig waarnemers in hem, ook ondergetekende niet. Het zou wel eens kunnen dat we het fout zagen.

Het Martenseffect was eigenlijk al snel duidelijk. Open Vld-kopstukken Patrick Dewael en Bart Somers waren nog even bezig met hun beproefde strategie ('de coalitiepartner schaden is belangrijker dan de oppositie treiteren, want de partner is machtiger en dus bedreigender'). Dus kreeg CD&V en de verkenner nog een vileine liberale tackle. Maar dat verstomde. Op de politieke redacties van 's lands kranten, radio- en tv-stations viel voor het eerst sinds lang zelfs enige verveling te noteren. "Geen nieuws", weet u wel. Dat werd aan de rust van Kerst geweten.

Terwijl 'geen nieuws', achteraf gezien, wellicht een signaal was dat Martens vooruitgang boekte. Sterkhouders van de regering zagen verwonderd hoe 'de oude Martens' snel lijn kreeg in de vergaderingen: "Pas comme l'autre." Zij het dat de regeling die Martens aan de coalitiepartners suggereert, nog altijd geen 'mariage d'amour' is, maar slechts 'de raison'. Al werd zo een groot manco van Leterme I hersteld: toen was de redelijkheid zoek.

Niet dat Martens' oplossing een en al elegantie is. Positief is dat hij een paar stommiteiten vermijdt. Zoals de rentree van Guy Verhofstadt. Maar in zijn eigen Burgermanifesten had Verhofstadt al uitgelegd waarom zulks niet mag of kan. In 2007 stemde de Belgische kiezer paars en Verhofstadt weg. Als Verhofstadt terug wil komen, kan dat pas na een nieuwe confrontatie met de kiezer. Al de rest is onzindelijk gespin. In 2007 won het Vlaams kartel. Dat verbond bestaat niet meer, maar tot een nieuwe verkiezing is CD&V de grootste en dus meest gerede erfgenaam. En ook Didier Reynders mag zijn ambitie nog even opbergen, hoe zeer hij ook denkt dat zijn Nederlands aanvaardbaar is. En de intrede van de sp.a is op dit moment irrelevant, ook al zien sommige socialistische kopstukken het anders.

Maar om zijn akkoord rond te krijgen, moest Martens helaas toegeven aan een paar onvermijdelijke 'sotternijen'. De beste premier zou Jean-Luc Dehaene zijn. De meest logische verkiezingsdatum (ook federaal) 2009. Dehaene wilde tot 2009, dus dat leek de beste en meest logische oplossing. Maar CD&V huivert van 2009, en de liberalen van Dehaene. En dus deden de grote Vlaamse partijen van deze coalitie de beste oplossing kantelen.

En nu spreekt men van Stefaan De Clerck, als joker, maar vooral van Herman Van Rompuy - o ironie der geschiedenis: Martens zag Van Rompuy sr. jarenlang als zijn intieme nemesis, zijn persoonlijke wraakgodje. Maar rond Van Rompuy zou een akkoord mogelijk zijn. Die keuze is dan 'a second best', maar daarvoor lijkt deze generatie politici nu eenmaal te gaan, of het nu in Fortis of Dexia is, asiel of de begroting.

Van Rompuy heeft iets van een Pierre Harmel, een Camiel Huysmans: intelligente, professorale types, cerebraal, gewis toppolitici. Maar geen goede premiers, ook al mochten ze dat beiden zijn. Beiden mislukten. Dit type werkt het best als wijze secondant van de échte nummer één als Achiel Van Acker (in het geval van Huysmans), Gaston Eyskens (voor Harmel) of Jean-Luc Dehaene (voor Herman Van Rompuy). Het zij zo. Of Van Rompuy of wie ook het zal kunnen, is de verantwoordelijkheid van de nieuwe premier zelf. Wie dat ook zal zijn. Niet van de verkenner.

De man die in 1991 in schande ten onder ging als de flauwe 'notaris' (en niet de ijverige premier) van een regering, is straks mogelijk 'de notaris' van de eerste werkbare regering sinds 2007. Wie weet past voor Martens dan wel die slogan van Leterme: respect.