Foto 1941
 
SERVICE VAN HINDELOOPEN

Menig Elfstedentochtrijder zal bij zijn aankomst in Leeuwarden zeggen: “Bij de vele momenten, die mij op de­zen tocht getroffen hebben, zal de ontvangst te Hindeloopen onvergetelijk blijven”. En dan zullen andere tocht- en wed­strijdrijders hem of haar bijval­len, en “de service van Hindeloopen” zal nog vele ma­len het onderwerp van’t ge­sprek zijn èn stof tot veel vro­lijkheid geven. Wat was dat dan toch, die ‘service’ van Hindeloopen? Stel u voor, dat u, in Hindeloopen komende, moest ‘klunen’, een grasveldje over, een schuin oploopend straatje op, over een 25 meter ‘balsteenen’, om bij den con­trôlepost te komen!De wach­tenden hadden al bij voorbaat medelijden met de rijders, vooral met hen die op Noren reden. “For jin méénsken es 't gin dwaaen”, dât siz iek jimme. “West het wie dwaaene? Wie nimme te gaaere een op’t skoolder, en wie drèège him nei de controle tô!” “En wie helje ’n karretjen”. “En wie helje ’n krot”. Wij hoorden dit aan, en lachten eens. Want we we­ten: ‘Sizzen is neat, mar dwaen is ’n ding’, ook in Hindeloopen. Maar toen we ons, na de af­stempeling op ‘t ijs, van de zes eerstaankomenden, in café ‘De Zwaan’hadden terug ge­trokken, merkten we al spoe­dig, dat het meenens was.

11.51 Een karretje over de balsteenen reed. Daar kwam De Vries, de winnaar van 1933, getrokken door zijn rivaal van dat jaar, IJpe Smid, den post binnen. Vlug afstem­pelen, een sprong op IJpe's schouders, hup! op de wagen, en weg naar 't ijs! Is dat service of niet? Daar kwamen twee jongens, die op hun schouders een forschen rijder torsten. Even klunen door de gelagka­mer, afgestempeld.... Hup, op­getild en weggedragen! Van toen af was er geen houden meer aan! Op fietsen, op kar­retjes, op aanhangwagens van fietsen.... Op handen gedra­gen kwamen ze binnen! Alleen het ‘krot’oftewel de kinderwa­gen bleef tot onzen spijt ach­terwege.’t Voorbeeld van de heeren der schepping werkte aanstekelijk.’k zie nog die vier meisjes (van pl. m. 1000 we­ken) sjouwen met dien rijder, die zich, volgens zijn zeggen, voelde, of hij in de wieg lag. Na deze ontboezeming kon geen der vier een stap meer doen, en het slachtoffer werd zacht­kens op de balsteenen neer­gevlijd. “Moet ik nu verder loopen” vroeg hij verschrikt. “0, néé, héér. Mar wie mutte éé­ven uutlakje, wie kenne naat mear”. En toen zeulden ze ‘ge­vieren’ den rijder postwaarts. Op het ijs werden de rijders reeds aangeroepen., aange­grepen, omarmd, opgetild, weggedragen, nog voor ze wisten, wat er met hen gebeu­ren ging. Ziet ge, dat is de spontaniteit, dat is de sportivi­teit, dat is medeleven, dat is de Elfstedensfeer. Want winstbe­jag zat hierbij niet voor. Uitte een rijder zijn dankbaarheid door een kleinigheid te geven, dan werd dit meestal afgewim­peld met een: “Néé héér, dèr dwaaene wie 't naat fôr, jimme mutte mar gauw op­sèète”. Bleef dan de rijder aan­houden, dân werd het aan­vaard, maar ‘t was de bedoeling niet. Ze hadden er graag een beetje kou voor over. Want koud was het! We zien nog dien rijder uit Hengelo z'n tanden zetten in een sinaas­appel, die hij, sappig en wel, van den start had meegeno­men.’t Zou niet gaan. Eén klomp ijs was het. Daarom echter niet getreurd. Een sprong in ‘t aanhangwagen­tje.... En weg was hij. Bleef de rijder even zitten voor een hartversterking, dan werd er ge­duldig gewacht, of men ging om een nieuw vrachtje. Zoo ging het in Hindeloopen tijdens den Elfstedentocht 1941, van ‘s ochtends kwart voor 11 tot ‘s middags 5 uur. Is het wonder, dat ‘de service van Hindeloopen’ nog lang stof tot veel gepraat en gelach zal ge­ven?

Bron: Uus Likje Wraald.
Ingestuurd door Gauke Bootsma

De Hylper haiven

De gemeentelijke haven van Hindeloopen was aan groot onderhoud toe. Op voorstel van de Stichting Stadsherstel Hindeloopen werd besloten om de haven, voor zover mogelijk, in de staat van 1930 terug te brengen. In 2005-2006 werd de oude haven gerenoveerd.

Foto maart 2006 van Henk Smid. Op foto de de eerste sneeuw op de nieuwe "Lang bregge".

In mijn fotoalbum, zie link, vind u een fotoreportage over deze renovatie.

                    Klik hier voor fotoreportage

DE GEMEENE SCHAREN

Op straffe van een geldboete was het verboden ,,geduirende ende ondert scharreekenen….. sich onfassoenlijk met rabbelen off praeten mogen aanstellen tot... verstoringe ofte verbijsteringe van de reekeninge”, aldus een bepaling uit het schar-reglement van 1673.

Hindeloopen kenmerkt zich met Molkwerum in een bijzonder gedrag ten aanzien van het bezit der weidegronden. Kennen wij het gemeenschappelijk weidebezit, vooral in de Saksische stre­ken van ons land, op de klei- en laagveengebieden is daar zeer weinig van overgebleven, en daarom is het een bijzonderheid wanneer wij het gemeenschappelijk weidebezit in Hindeloopen en Molkwerum rond 1700 nog aantreffen. Het gemeenschappe­lijk wei- en hooilandenbezit, wordt hier aangeduid met ,,gemee­ne scharren” het besloeg in die tijd 73,5% van de oppervlakte. De scharren lagen in negen afzonderlijke stukken aan beide zij­den van de Indijk. Ten oosten daarvan lagen de weilanden ge­naamd: Meenschar en de daaropvolgende Nijfenne, terwijl we de hooilanden Maaden en Soltgraft tot aan het Haanmeer daar eveneens moeten zoeken. Ten westen van de Indijk had men de weilanden: Weide, Diepesloot en Hyngstefenne, letterlijk Paar­denfenne, tevens treffen we daar de hooilanden Boven Poelen en Welcke aan. Het overige percentage land, kleine of particuliere fennen, was door sloten in kleine stukken verdeeld; het waren grotendeels hooilanden, in het bezit van meerdere eigenaars. Ze werden bestuurd door particulieren, terwijl de ,,gemeene schar­ren” door de stadsregering werden beheerd.

Ieder jaar werden er door het stadsbestuur twee scharmeesters benoemd, die belast waren met de taak om samen met de schrij­ver de zaken van de gemeene schar te behandelen. Aangezien de Hindelooper klein-grondbezitters waren, de Meenschar kende in 1672 bijvoorbeeld 106 eigenaren, die onderling de schar splitsten. kochten of verkochten, huurden of verhuurden, was de admini­stratie van dit geheel een tamelijk moeilijke opgave. Daarom verwondert het ons ook niet dat de in de aanvang genoemde bepaling werd vastgesteld; men had alle rust nodig om te reke­nen.

Van de hooilanden had ieder een aangewezen stuk door palen omheind. De weiden daarentegen waren onverdeeld. Men had hierin alleen een aandeel. Een ieder maaide zijn eigen stuk land, wanneer echter het hooi was weggehaald liep al het vee bijeen, daarbij werd bepaald dat de hoeveelheid grond en aantal stuks vee in een evenredige verhouding tot elkaar stonden

Er waren ook enkele eigenaren, die geen bepaald aangewezen land hadden, maar enige ,,blinde koegangen” hadden toegewe­zen gekregen op de Maaden. Dit hield in dat zij geen hooi kre­gen, maar het recht hadden om na de hooioogst vee in het veld te zenden.

Toen men na de aanleg van het bolwerk in 1672 de Meenschar had gesplitst, moest er geloot worden wiens aandeel binnen. en wiens aandeel buiten de fortificatiën zou vallen. Trouwens de Meenschar en de Weide waren door de uitbreiding der stad reeds aanmerkelijk ingekrompen.

Langzamerhand begon in de achttiende eeuw het verdelingspro­ces der gemeenschappelijke gronden. Het particuliere bezit groei­de en daarmee ging gepaard een concentratie van grondbezit en bedrijven. Er waren in 1676 nog ruim 146 landgebruikers, daarna nam het aantal af. In 1714 ruim 68, in 1725 nog 61, terwijl bij de volkstelling van 1749 21 mensen werkzaam zijn in de landbouw, dat is zes procent van de beroepsbevolking. Zo rond het midden van de achttiende eeuw werd er in Hindeloopen in tegenstelling tot voorgaande tijden tamelijk veel aan akkerbouw gedaan, dit als gevolg van de tweede veepestgolf.

Bron: Bovenstaand verhaaltje is overgenoemen de ZWH reeks “Hindeloopen stad aan de Zuiderzee”. In dit boekje wordt de rijke historie in kort bestek prima beschreven.

Foto is situatie(ontwerp?)schets van het Workumer Nieuwland
(In werkelijkheid is de dijk in rechte lijnen aangelegd.) 


HET WORKUMER NIEUWLAND

Het Workumer Nieuwland, oftewel ‘het Nylân’, is tussen 1621 en 1624 ontstaan door bedijking van de inham, het zogenaamde ‘Worckumer Hop’, tussen Workum en Hindeloopen. Alvorens het zover was zijn er verschillende plannen geweest. Er zijn tekeningen dat deze polder eerst een stuk kleiner zou worden. De eerste schets dateert van 1599. Dit betrof een dijk via de kortste lijn van Hindeloopen naar Workum. Het eerste plan is van 1621. Dat betrof een dijk vanaf v.m.Kolderzijl (ongeveer bij de grenspaal Hindeloopen-Workum aan de Oosterdijk) naar Workum. Te oordelen naar oude tekeningen was de dijk Tontje-Hindeloopen zoals die in 1624 is aangelegd eerst niet recht toe recht aan gepland maar zaten er enige bochten in deze dijk. De dijk zoals hij nu is aangelegd is ruim 3,9 kilometer lang.

Om de haven van Workum bereikbaar te houden werd toen ook ’het Zool’ gegraven’. De naam ‘het Zool’ is al van voor de inpoldering van het Nieuwland. Toen heette de inham van de Zuiderzee voor Workum ‘It Zool’. Ook de putten langs de dijk zullen, zo laat zich raden, ontstaan zijn bij het maken van de dijk.

 De polder Nylân wordt doorkruist door drie wegen/paden. Op de (vermoedelijke) ontwerp tekening wordt de huidige ‘Lieuwe Klazes Leane’ aangeduid als ‘Maags Dam’. Uit overlevering is mij verteld dat de Maags Dam nadat de polder klaar was waarschijnlijk vernoemd is naar een opzichter die Lieuwe Klazes heette. De huidige ‘Lange Leane’ staat op eerdere tekeningen vermeld als ‘Middellaan’of ‘Workumer Dam’. 

De huidige ‘Hylper Dyk’(vanaf Nylândermolen naar Workum) staat op de eerste tekeningen niet vermeld. Dus kan aangenomen worden dat de weg in eerste instantie over de dijk liep en de weg ‘Hylper Dyk’ van latere datum is. Nabij de ‘Oude dijk’, aan Workumer kant van het Nylân was de ‘Kleine dam’die later omgedoopt is in ’t Papeleantsje’.

Gelijk na de drooglegging werd de oostkant van de polder opgekocht door één boer die drie zonen had. Hij liet voor alle drie zonen een boerderij bouwen. Dit betreft de boerderijen Lange Leane nummer 11, Lange Leane nummer 20 en Lieuwe Klazes Leane nummer 3. Verder valt op dat de huidige boerderij Lange Leane 4 van begin af aan als ‘Intiema Hofstede’ staat vermeld. Dus zal ook die boerderij waarschijnlijk van het eerste uur zijn.

 De gehele polder, groot 1200 pondemaat (= ruim 441 ha) wordt momenteel bemaalt door een elektrisch gemaal nabij de "Nylândermolen" bij Workum. Het water wordt middels een kanaal en een duiker in de ‘Oude dijk’ op de Friese boezem gepompt. Voorheen werd dit werk uiteraard door de molen gedaan. Het schijnt dat er een stuk of drie molens zijn geweest om het ‘Nylân’ droog te houden. Het precieze hoe en wat van die molens is mij niet bekend. De de huidige molen de zogenaamde “Nijlannermolen’ bij Workum is waarschijnlijk gebouwd in 1784. De achtkante bovenkruier is van het type grondzeiler en de functie is poldermolen. De windmolen die in 1987 gerestaureerd werd wordt bij gelegenheid gebruikt. Eigenaar is de Molenstichting Nijefurd. Nabijgelegen is de molenaarswoning.

De dijk van het ‘Nylân’ is meerdere keren doorgebroken. In een boek van het waterschap worden wel een stuk of vijf doorbraken genoemd. Al voor de definitieve verdeling van de gronden (1635) zou er een doorbraak geweest zijn. In 1776 brak de dijk zelfs op 2 plaatsen door. De doorbraak van 5-2-1825 was van ongekende omvang. Ook is toen de ‘Oude Dijk’ nabij de ‘Kolmar’ en ‘Dyksherne’ doorgebroken. Ook op andere plaatsen rond de ‘Zuiderzee’ zijn toen de dijken doorgebroken.De bekende stads archivaris W.Eekhof (1809-1880), die deze ramp dus persoonlijk heeft meegemaakt schreef:

“Hevige en aanhoudende stormen deden op verscheidene plaatsen dijkbreuken ontstaan en binnen weinige uren was tweederde gedeelte deze bloeiende provincie overstroomd”.

Bij deze stormvloed, die meerdere dagen duurde, zijn in Groningen, Friesland en Overijssel circa 800 mensen omgekomen.

Na deze ramp van 1825 is waarschijnlijk de noodzaak ingezien om in geval van calamiteiten snel te kunnen ingrijpen. Nabij de plaats waar de dijk in 1825 doorbrak werd een ‘Seelhokje’ (wat de ouderen in Hindeloopen zich nog wel kunnen herinneren) gebouwd waar grote zeilen in werden opgeslagen om in geval van nood de dijk mee te kunnen verstevigen. Na afsluiting van de Zuiderzee in 1932 werd dit overbodig en is dit hokje gesloopt.

Markant op de dijk staat de vuurtoren ‘het Toantsje’ met daar tegenaan de woning voor de vuurtorenwachter. Als bouwdatum voor deze vuurtoren kwam ik 1807 en 1817 tegen. Welke de juiste is laat ik in het midden.

Het westelijk gedeelte (het laagst gelegen deel van het ‘Nylân’) gelegen tussen ‘Gatsdijk’ en ‘Lieuwe Klazes Leane’ werd tijdens de ruilverkaveling in de zeventiger jaren van de vorige eeuw grotendeels aangekocht door staatsbosbeheer en beheert als natuurgebied.

Aan de kant van Hindeloopen staat tegen de dijk het zogenaamde ‘Diikshusjen’. Dit werd, voor zover mij bekend, altijd bewoond door een arbeider van het waterschap. Die zal van oorsprong zo neem ik aan een soort wachtersfunctie hebben gehad. Wanneer dit Dijkshuisje precies gebouwd is niet bekend. Althans niet bij mij.

Gegevens komen uit: Archiefboek Westergo’s IJsslemeerdijken, Website Molenstichting Nijefurd en oude tekeningen.