De Brusselse Forten.
Dèrremonse les 4.
Zegswijzen en uitdrukkingen - deel 2.
In deel 2 hebben we het over ons lichaam.II. ONS LICHAAM.
We zain ammel gelaik as m’n in onzem bluëte stoën.
Ademen
Nor an oëssem snakke.
Op an oëssem trappe.
Vergéite t’oësseme.
Diën éid’oëssem gelèk as e pèirt.
Groeien
Groeje dâ ge’t ziet.
De groej schitj erin.
Beweeglijk (niet stilzitten).
De wintsj in zâ laif èmme.
Gië zittent gat èmme.
Van de miere gebéite zain.
A-j-éi zâ gat getingelt.
Onbeweeglijk
Ginne pingk veroere.
D’r stoën gelèk e stambiltj.
On de gront genoëgelt zain.
Van ’t Lam Gods gesloëge zain.
Moe
Afgejakkert zain.
Dem bak af zain, pompaf zain.
De batterie plat.
D’r zitj ginne poejer nimmer in.
Dem bliksem is in zam puëte gesloëge.
Zannen iëne puët véir zannen andere nimme kènne zètte.
De biëne sloege vanonder zâ gat.
Zuë slap as ‘n vodde vâ moegte.
Ze zèlle mè ni moete wiege.
Zuë moeg as e versléite pèirt.
Gaan slapen
In zannen tram goën (krouipe).
In zan koetsj, in zan schèllep, in zanne koffer, in zannen daudâ.
Tisse de loëkes krouipe.
Nô Bètlejèm goën.
Op zâ struët ligge.
Slapen
‘t Is tait vèr te gon sloëpe.
Eire pizzjemâ-j-oën en nô bauve.
‘k Uër mam bèdde roepe.
Zjiëzekke woërdâ.
Wâ dâ ge véir den twèlve slopt, tèlt dobbel.
As ge ni slopt, riste toch...
Nog zuëvéil kiëre sloëpe en ‘t is ...
Vast slapen
Sloëpe gelèk as ne mèrremot, gelèk nen os, gelèk een ruës.
Sloëpe gelèk as ne mojlder in’t méil.
Mè gin stokke wakker te kraige.
Ni wakker te kraige, nog mè gin onderduzent man.
Neffest zam bèdde mag em bom omploffe.
Lang slapen
Sloëpe tot as de zonne in â bèdde schaintj.
Em moeten ouit zam bèdde sléire.
Tot ‘t snoenes in â bèdde ligge stingke.
Op zan èm geléige.
E gat in den dag sloëpe.
Inslapen
Vertrokke zain.
Verkocht zain.
Zitte knikkebolle.
In sloëp valle.
A-j-is afgekapt.
Korte lichte slaap
‘n Eulke vange.
Rèzzekes zouile.
Ne kèrten trok doen.
Snurken.
E kaske déirzoëge.
Rongke gelèk as e vèirke.
Nem buëm déirzoëge.
Wakker worden
Ouit â bèdde valle.
A-j-éid’ in zam bèdde gepist zéiker ?
Op, mô ni wakker.
‘t Soëvest ni kènne sloëpe van den onger en ‘t smèires ni kènnen éite van de voëk.
Dromen
Druëme zain bedrog.
‘k Em gedrumt dâ’k...
Péike Rammekeszand... of Petrus Alexander.
Een Dendermondse volksfiguur…
Péike Rammekeszand luisterde naar de naam Petrus Alexander en werd geboren in onze stad op 15 juni 1849. Péike was een beetje simpel van geest en werd misschien ongewild een stukje Dendermonde is geworden.
Péike was een grote stevige kerel, steeds gekleed in een versleten jas en broek. Hij bewoog zich op houten klompen en een witrood gebolde zakdoen ontbraken nooit aan zijn outfit.
Hij bleef eeuwig vrijgezel en verbleef aan de Nieuwstraat (langs ’t Vestje) bij zijn zuster Nette. Hij kwam aan de kost als ‘zandman’ (zandverkoper) en elke dag deed hij zijn ronde, zowat in elk deurgat roepend: “Raa, niks vandoen?”.
Nast een aantal gedichten die Péike al eens voordroeg bracht hij ook al eens op verzoek zijn ‘leiderenrecital’. Zowat elk lied eindigde met ‘En wie ni drouin ’n wil, stoë stil…’.
Noch de Eerste Wereldoorlog, noch de veranderingen in de dagelijkse dingen de eerste jaren daarna konden Péike uit zijn lood slaan.
Toen Péike sukkelachtig werd, diende hij opgenomen in het Stedelijk Hospitaal. Toen de ‘masseurkes’ al eens vroegen aan Péike om een kruisteken te maken, lukte dit nooit! Péike deed dit als volgt: “In de naam des Vaders, en des Zoons en des Heiligen Geestes, Amen… op de kèiremis stoën de kramen, en dâ lèste mag ik er ni bèi zègge”…
Péike zou ‘gerust van het tegenwoordige, tot een beter leven zijn overgegaan’ volgens zijn doodsprentje. Hij stierf op 12 januari 1924.
Er bestaat een reus van Péike Rammekeszand, die volgens onze bronnen in het verleden steeds eigendom zou geweest zijn van de organisatoren van de Sinksenbraderij van de dekenij Bogaerdstraat-Dijkstraat. Telkenjare tijdens deze braderij, maakte Péike Rammeszand zijn rondgang. Hij werd gedragen door leden van de Pijndersgilde (reuzendragers). Wij bekwamen een foto van de reus die een rondgang maakt op een braderij in het stadscentrum (aan de Franz Courtensstraat) in de jaren tachtig.
Even bijwerken...
Regelmatig verschijnen artikels in weekbladen omtrent 'behandelingen' die mensen ondergaan 'om er wat beter uit te zien'...
Wij waagden ook een poging met enkele van onze stadsbestuurders...
Hierbij de resultaten.
Diverse afbeeldingen.
Dèrremonse les 3
We beginne mè les drèi!
Zegswijzen en uitdrukkingen in Dendermonde.
Het volkse taalgebruik is onuitputtelijk, kleurrijk, expressief en zeer gevarieerd. Er bestaan een enorm aantal uitdrukkingen en gezegden, alsook woorden om bepaalde toestanden en begrippen te omschrijven. De meeste uitdrukkingen en/of gezegden ontstaan uit de eigen mening die velen erop nahouden. De ervaring leert ons dat sommige mensen vele dingen heel treffend kunnen verwoorden, waar anderen het misschien minder opzienbarend doen. Men moet maar eens de mening vragen aan sommigen over de krisis, de werkloosheid, de tijd en over menig politici.
Veelal ervaart men dan een verrassend taalgebruik.
Ons Dendermonds dialect kent vanzelfssprekend ook een aantal eigen uitdrukkingen en gezegden. Weliswaar zijn een gedeelte ervan van eigen bodem en anderen overgewaaid uit andere regionen. Ook blijkt dat vele van deze uitdrukkingen en gezegden een diepe en onvergetelijke indruk op de mensen maken, die zij dan ook doorgeven aan het nageslacht. Het is opmerkelijk hoe sommige opmerkingen als pseudo-antwoord dienst doen en hoe de opvoedkundige volkswijsheden optreden.
Wij hebben een groot aantal uitdrukkingen en gezegdes kunnen verzamelen. Menig bierviltje werd door ons volgeschreven met de ‘rijkdom’ die wij hoorden gebruiken ‘toen we eens onder de mensen kwamen’.
Wij zijn ons echter bewust dat deze lijst zeker niet volledig is, daarvoor is onze volkstaal veel te rijk. Een andere reden hiervoor is het steeds aangroeien van onze taal.
Het te zéér gekruid taalgebruik werd enigszins geweerd, wat niet wegneemt dat niet alle uitdrukkingen in die aard werden weggelaten. Te dien gevolge zullen er toch wel enkele ontbreken, die vroeger misschien wel frequent werden aangewend.
Indien u meent een onjuiste klassering aan te treffen, zal u daarin veelal gelijk hebben. Er zijn vaak voor dezelfde uitdrukkingen verschillende betekenissen, vandaar dat dezelfde uitdrukkingen onder diverse rubrieken kunnen verschijnen. Wij hebben evenwel getracht een duidelijke klassering weer te geven.
Dat men soms de meest eigenaardige dingen hoort, staven wij met enkele voorbeelden.
-Aan tafel gezeten:
Etj op, ‘t éi gèltj gekost!
-Wanneer men gedaan heeft met eten:
Naa kènde téige de wintj.
-Voor iemand die te veel praat:
Ze moet nor Bèlle, éir tong is te langk.
-Enkele antwoorden op: “Hoe laat is ‘t al ?”
Tait vèr â te béitere. Em bitsje loëter as te straks. Zuë loët as gistere déizen tait...
Deel I handelt over ‘de mens’.
I. DE MENS.
Man
Drèi man en ne pèirdekop.
Op ne man min of miër komme’t ni-j-oën.
Zanne man stoën.
Ginne man auver zien.
Zanne man vinne.
De gewuëne man.
Vrouw
‘n Biltj van em vraa.
Van ‘n schuën vraa ètje ni.
Ge kèn ni-j-alles èmme, ‘n schuën vraa en véil gèltsj.
Dikke man.
‘n Bèirkouip.
‘n Dik vèirke.
A zwèmd’in zâ vet.
A-j-is zuë vet as e vèirke.
Ge kènd’èm rolle (bolle).
Dikke vrouw
‘n Dikke magochel.
‘t Fort vam Briëndonk.
‘n Dikke mossel.
‘n Dikke koej.
‘t Is zjust een aurlogsschip...
Magere man
Moëger en touë gelèk de bokke vâ Sinouë.
Ne lintwèrrem, ‘n aute spèlle, ‘n moëgere spille.
‘t Is zjust Pitsje de duët.
Ge kènd’èm déir em brievebis trèkke (déir e sléitelgat).
Ge kèn piejaanau spéile op zan rèbbene.
A-j-is ‘t vel auver de biëne.
‘t Is zjust ne gespierden èiringk (gespierde stillau)
A kan èm achter nem bèstel verstéike.
Azuë ne moëgere ripper.
A kan nog twië ziktes kraige, de velzikte en de biënderzikte.
Magere vrouw
Em plangk mè-j-’n ol in.
‘n Moëgere spèrrewèrre.
Z’is ‘t vel auver de biëne.
E rèil vraamènsj.
Ze kan op ne wasdroët sloëpe.
‘n Moëgere schèrre.
Groot persoon
A-j-éi vazzeléive véil schippen onder zan ol g’at.
Nen dobbele méiter.
Zouën d’r béiter twië vâ gemokt.
Is dâ ginter bauven uëk zuë wèirem?
A-j-éi zan lingde méi.
A moet op zan kniene zitte vèr zan oër te kamme.
Dië moet ‘n ènneken alliën sloëpe. (Vrouw is kleiner.)
Kleine persoon
Ne krèmper, ne knèddel.
We zèllen èm isj e poër wéiken in goeje gront zètte.
A-j-is te kèrt afgezoëgt.
A-j-is afgevrauze.
A-j-is d’r nen dop uëg.
Gèire gruët mô klèin gebléive.
Kèrt bè de gront is gaa gebikt.
Volk-Mensen
Ne mènsj is oërdeg.
‘t Kost stikke vâ mènsje.
Ginne mènsj zien.
Got en klèi Pirke.
D’r was ginne mènsj.
Ginne mènsj zain.
‘k Bèn d’r ginne mènsj van.
D’r was ginne mènsj nemiër.
Moedermènsj alliën.
Ginne mènsj op ‘t stroët.
Giën mènsje kènne.
Onder de mènsje komme.
D’r is miër volk as mènsje.
Mor mènsj toch...
Oe loëter op den oëvet oe schoejner volk.
Kind
‘n Iënnaneg kintsj.
A-j-is d’r kintsj on ouis.
Zuë-j-onnuëzel as e klèi kintsj.
Mô mâ kintsj toch...
Noch kintsj noch krouë in zanne weg èmme.
‘t Kintsj moe ne noëm èmme.
Dâ’t e kintsj woër...
E kinnjerant is gaa geviltj.
Klèin kinnjere, klèin zèrge, gruëte kinnjere, gruëte zèrge. ( Of krouise)
Giën kinnjerozzje zènne !
A wèr vedrom kintsj.
Klèine kinnjere wèrren uëk gruët.
‘t Zain oëpe vâ jongere.
Ach toe, ‘t zain kinnjere...
Mooi meisje
E fèrrem mokke, e prauper smoelke, e schuë poejlleke.
‘n Fèrreme poep.
E stauterikske.
Pessies em poepemie.
Z’is een duëtzonde wèirt.
Ze zouë’t mè nog mauge vroëge mè-j-’n abbe en ‘n snabbe.
‘k Frèit man schoenen op !
'k Zien d'r mè-j-al nèffest luëpe...
Noch mooi, noch lelijk
Ze mag méigoën mè d’n uëp.
‘t Zaa goën.
Ze mag er zain.
Ze goët er déir.
Ze mag nog zjust in mannem boek!
Ontmoetingen.
Plaatsnamen...
We zochten enkele plaatsen in de stad die vroeger heel anders werden genoemd. Zo werden ook de straatnamen vaak vervormd of werd een gans andere benaming gegeven. Enkele voorbeelden:Dèrremonse les 2
We zain al on les twië... As ge ni kèn volge moeje 't zegge nowô!
Van de hoge nood een deugd maken - deel 5.
Om vol te houden...Op d' èpse wèireke...
Van de hoge nood een deugd maken - deel 4.
Ge moet het maar tegenkomen...Wor is den tait nortoe?
Dèrremonse les.
Bal van Miss Donckstraat.
Wie herinnert zich niet 'het Bal van miss Donckstraat' dat telkenjare werd georganiseerd door de lokale voetbalploeg FC Donckstraat?
Op de onderstaande foto zien we (vlnr) Keizer Carnaval Freddy De Paepe, Cornel Geeraert (+) waarschijnlijk als presentator, de nieuwverkozen Miss Marleen Van Den Broeck (toen1364 stemmen) en Hofdame Patricia De Smedt (1108 stemmen). Verder op de foto Jean-Jacques Testard, Omer Van Wiele en Maurice De Paepe (+) van de organisatie. De foto dateert wellicht van einde de jaren zeventig of begin tachtig.
Over andere Ros Beiaarden van Dendermonde ...
Het ‘Peird van ’t Keur’.
Het Peird van ’t Keur kwam tot stand in 1947 ter gelegenheid van een gouden huwelijksjubileum van een koppel dat woonachtig was aan de Mechelsesteenweg. Het paard kwam er op initiatief van een feestcomité waarvan ondermeer Jozef en Pierre Verhelst, Jean Van Ranst en Alfred Van Damme deel uitmaakten.
Het paard bestond uit een houten romp, maar had als enig nadeel dat de kop te klein was in verhouding met het lijf… De kop was in zink en bleek afkomstig van de gevel van een beenhouwerij in de stad. Op de rug van het paard zaten vier houten poppen met een beweegbaar hoofd die dienst deden als 4 Heemskinderen.
Het Peird van ’t Keur werd gedragen door 4 ‘pijnders’. In de zeventiger jaren waren dat Freddy Vermeir, Eric Van Wiele, Herman De Nijs, Jean-Pierre Franssen, Wilfried Van De Velde, Julien en Willy Machiels, Ivo Stevens en ene Van Geertruyen.
Half de tachtiger jaren werd het Peird vernieuwd. Het had een hoogte van 2,70 meter, was 3,70 meter lang en was 1,40 meter breed. Het vertoonde zich enkel in de wijk op de dinsdag van Keur Kermis. Op die dag werd de oudste inwoner van de wijk dan vereerd met een bezoek. Vanaf 1993 was er geen rondgang meer.
Het comité dat later de fungeerde waren Gustaaf Spanoghe, René Van Goethem, Paul Van Herck, Georges Everaert, Marcel De Potter en Jean-Pierre Franssen.
Het 'Ros' van 't Keur'
Het ‘Ros Donckstraat’.
Ook de wijk Donckstraat kende (zelfs meer dan één) Ros.
We starten in 1952. Ter gelegenheid van de Ros Beiaardommegang van dat jaar besloten Cesar Bogaert en zijn zonen Edmond en Adolf een eigen Ros te maken voor de wijk. Het paard was 2,60 meter hoog en ongeveer 3,40 meter lang. Het werd gedragen door 4 dragers.
Enkele jaren later besloot dezelfde Cesar Bogaert een paard te maken waar ze in het centrum zouden van opkijken. Een comité met ondermeer hijzelf, Oswald Van Den Dungen, Honoré Mertens en Louis De Donder, hield zich met het project bezig. Het paard was klaar in juli 1953 en maakte zijn eerste rondgang ter gelegenheid van de officiële opening van de nieuwe Ros Beiaardstraat. Het nieuwe paard, het Ros Donckstraat had een hoogte van 4,25 meter, was 1,30 meter breed en had een gewicht van 220 kilogram. Het werd gedragen door drie ploegen van telkens vier dragers. De Vier Heemskinderen op de rug waren vier in harnassen gestoken poppen.
De jaren daarop was het paard telkens te zien met de kermis in de wijk, maar ging ook op ‘verplaatsing’. In 1962 kwam het paard door interne strubbelingen niet meer van stal.
Ros Donckstraat 1953
In 1972 kwam er een nieuw initiatief! De leden van de lokale voetbalploeg FC Donckstraat maakten een nieuw Ros, en dit met de bedoeling om deel te nemen aan de carnavalstoet in het centrum. Het betrof in feite maar een tijdelijke constructie die nog datzelfde jaar werd gedemonteerd.
In 1975, ter gelegenheid van de volgende Ros Beiaardommegang kreeg men opnieuw de smaak te pakken. Men zou een degelijk Ros maken. Jef Heyvaert, Omer Van Wiele, Marc Macharis, Maurice De Paepe, Isidoor Vanderstraeten, Ronny Van Ransbeeck, Gustaaf Sterck, Cor Van Tilburgh, Jacques Testard, Rudy en Dany Verstrepen, Polly Van Wiele, Freddy Eeckhoudt, Ludwig Waterschoot, Ivo en Erwin Van Damme en Luc en Eddy Straetman togen aan het werk. Het afgewerkte paard woog bijna 500 kilo, was ongeveer 4 meter hoog en 2 meter breed. Het werd door 12 dragers getorst! Het nieuwe Ros kwam in 1976 voor het eerst naar buiten ter gelegenheid van de kermis in de wijk. Het zou bestaan tot 1986.
Buiten de stadsmuren is ook nog sprake van een Ros van Grembergen en van Sint-Gillis. In beide gemeenten is er sprake van meerdere ‘exemplaren’. In Sint-Gillis kende men een ‘Ros Bayard’, een ‘Peit van de Buisstraat’ en het ‘Peird van den Halt’.
't Peird van den Halt Sint-Gillis
En toch houden we het beter op het enige échte Peirt van Dèrremonde!
Van de hoge nood een deugd maken - deel 3.
Ludieke woordenboek - deel 6, tevens laatste deel.
