6 Contemplatie volgens Jan van Ruusbroec
De zalige Jan van Ruusbroec (1293–1381), ook wel 'de Wonderbare' genoemd, is de belangrijkste mysticus uit de Nederlanden. In zijn meesterwerk Die geestelike brulocht formuleert hij een van de meest complete en evenwichtige visies op contemplatie uit de katholieke geschiedenis.
Waar tijdgenoten zoals Meister Eckhart kozen voor een radicale filosofische leegte, brengt Ruusbroec verstand, gevoel en actie harmonieus samen. Voor hem is contemplatie geen vlucht uit de werkelijkheid, maar een dynamisch proces dat de mens doorloopt in drie opeenvolgende levenswijzen (of fasen).
De Drie Fasen naar de Contemplatie
1. Het Werkende Leven (Dat werkende leven)
Dit is de basis van de spirituele weg. Volgens Ruusbroec kan niemand aan ware contemplatie beginnen zonder eerst een moreel en deugdzaam leven te leiden.
De mens richt zich hier op de uiterlijke navolging van Christus via actieve naastenliefde, plichtsgetrouwheid en de beoefening van deugden zoals nederigheid.
Men vecht actief tegen zonden en zinnelijke driften.
2. Het Innige Leven (Dat inneche leven)
In deze fase verplaatst de focus zich van uiterlijke daden naar het innerlijke bewustzijn.
De mens trekt zijn spirituele vermogens (verstand, wil en herinnering) terug uit de hectiek van de wereld en bundelt ze in de kern van zijn ziel: de zielengrond (de gront).
Ruusbroec beschrijft hoe God de ziel hier van binnenuit aanraakt met een "bron van genade". De mens ervaart een diep verlangen, spirituele verlichting en een intense, innerlijke liefde voor God.
3. Het Godschouwende Leven (Dat godscouwende leven)
Dit is de eigenlijke staat van de hoogste contemplatie. Hier wordt de mens door God boven zijn eigen menselijke vermogens uitgetild.
De menselijke activiteit valt stil. De ziel treedt binnen in een bovennatuurlijk licht ("de goddelijke klaarheid") waarin zij God rechtstreeks schouwt, zonder tussenkomst van beelden, gedachten of concepten.
In deze fase ervaart de ziel de unio mystica: zij versmelt met God in een zalige, rustende eenheid. De ziel "verdrinkt" paradoxaal genoeg in een bodemloze oceaan van goddelijke liefde, maar zonder haar eigen unieke identiteit als schepsel te verliezen.
Het Unieke Concept van Ruusbroec: Het 'Ghemeyne Leven'
Veel middeleeuwse denkers vonden dat de hoogste fase (de rustende contemplatie) superieur was aan het actieve leven. Ruusbroec corrigeert dit radicaal met zijn theorie van het ghemeyne leven (het 'algemene' of 'gemeenschappelijke' leven).
Volgens Ruusbroec is de meest volmaakte mens niet degene die alleen maar in stille contemplatie blijft hangen. De volmaakte mens bootst de dynamiek van God Zelf na. God is immers enerzijds volkomen rust in Zichzelf, maar tegelijkertijd constante actie (door de schepping en de uitstroom van liefde).
De ware contemplatief is daarom tegelijkertijd een rustend schouwer én een actief werker. Ruusbroec stelt dat de mens met één oog naar binnen naar de goddelijke rust moet kijken, en met het andere oog naar buiten moet kijken om de naaste in liefde te dienen. Contemplatie geeft de mens juist de oneindige, goddelijke energie om in de wereld rechtvaardig en liefdevol te handelen.
Kort samengevat
Voor Jan van Ruusbroec is contemplatie het binnentreden in het vormeloze licht van de Drie-eenheid, nadat de ziel is gezuiverd door deugden en innerlijke verstilling. Het doel is een ademhalingsproces van de ziel: inademen in de goddelijke rust (contemplatie) en uitademen in actieve naastenliefde (actie).
7 Contemplatie volgens de H. Franciscus van Assisi
De H. Franciscus van Assisi (1181–1226) heeft zijn visie op contemplatie nooit vastgelegd in ingewikkelde theologische handboeken. Zijn contemplatie was geen intellectuele theorie, maar een doorleefde, dynamische levenshouding.
Waar latere mystici contemplatie vaak omschrijven als een reis naar de stille 'binnenkant' van de ziel, is de contemplatie van Franciscus juist buitengewoon tastbaar, emotioneel en belichaamd. Zijn benadering rust op drie grote, unieke pijlers:
1. De Kosmische Contemplatie: De schepping als spiegel
Franciscus zocht de stilte niet op om de materiële wereld te vergeten, maar om er juist de diepste spirituele realiteit van te zien.
In zijn beroemde Zonnelied laat hij zien dat de hele natuur een spiegel is van Gods goedheid.
Contemplatie is bij hem het vermogen om God te ontmoeten in Broeder Zon, Zuster Maan en Zuster Moeder Aarde. Omdat God alles heeft gemaakt, is de hele schepping heilig. De contemplatief kijkt met een blik van pure verwondering en broederschap naar elk levend wezen, tot aan de kleinste worm op het pad toe.
2. De Belichaamde Contemplatie: Navolging van de arme Jezus
Voor Franciscus was contemplatie onlosmakelijk verbonden met de mensheid van Jezus. Hij mediteerde urenlang over twee specifieke momenten uit het Evangelie: de extreme armoede van de kribbe (de Incarnatie) en het extreme lijden van het Kruis (de Passie).
De Kribbe: Franciscus was de uitvinder van de levende kerststal (in Greccio). Dit deed hij om de armoede van God met eigen ogen te schouwen en tastbaar te maken.
Het Kruis: Zijn contemplatie was zo intens empathisch dat hij het lijden van Christus fysiek wilde meebeleven. Dit bereikte zijn hoogtepunt op de berg La Verna, waar hij tijdens een diepe mystieke extase de stigmata (de kruiswonden van Jezus) in zijn eigen lichaam ontving. Contemplatie was bij hem dus een transformatie die tot in zijn eigen vlees voelbaar was.
3. De 'Geest van het Gebed' midden in de actie
Franciscus waarschuwde zijn broeders dat zij door hun actieve werk (zoals preken of bedelen) nooit "de geest van het heilige gebed en de devotie" mochten uitdoven.
Contemplatie was voor hem geen activiteit die stopte zodra je de kluizenarij verliet. Het was een innerlijke cel die je overal mee naartoe nam.
Hij stelde dat ons eigen lichaam de cel is, en onze ziel de kluizenaar die erin woont om tot God te bidden. Hierdoor kon een minderbroeder midden in de hectiek van een stad tóch in constante, contemplatieve unie met God blijven.
Kort samengevat
Voor Franciscus van Assisi is contemplatie een blik van pure liefde, armoede en verwondering. Het is het ontdekken van de arme Jezus in de melaatse, het horen van Gods stem in het gezang van de vogels, en het transformeren van het eigen leven tot een levend loflied (Praise).
8 Contemplatie volgens de H. Catharina van Siena
De H. Catharina van Siena (1347–1380), dominicaanse tertiares en kerklerares, heeft een vlijmscherpe en dynamische visie op contemplatie. Haar mystiek, vastgelegd in haar hoofdwerk De Dialoog, is nooit los te zien van haar enorme politieke en kerkelijke daadkracht.
Voor Catharina is contemplatie geen statische rust, maar een innerlijk vuur dat de ziel aanzet tot actieve, opofferende liefde voor de wereld en de Kerk. Haar visie rust op drie centrale concepten:
1. De innerlijke cel: De kennis van jezelf en God
Toen Catharina als jonge vrouw van haar ouders geen eigen kamer kreeg om te bidden, fluisterde de Heilige Geest haar in dat zij een geestelijke cel in haar eigen binnenste moest bouwen. Dit werd het fundament van haar contemplatieve leven.
Binnen in deze cel beoefent de ziel de twee belangrijkste vormen van kennis: de kennis van zichzelf (inzien dat de mens uit zichzelf niets is) en de kennis van God (ontdekken dat God pure, oneindige liefde is).
Catharina stelt dat deze twee inzichten onafscheidelijk zijn. Wie alleen naar zijn eigen fouten kijkt, raakt in wanhoop; wie alleen naar Gods grootheid kijkt, vervalt in hoogmoed. In de cel van het hart houden deze twee elkaar perfect in evenwicht.
2. De Brug en de Mond van Christus (De Unie)
In haar beroemde metafoor van de Brug (Jezus Christus) beschrijft Catharina de contemplatieve unie als de derde en hoogste trap: de Mond van Christus.
Op dit niveau is de ziel de angst voor de hel (de eerste trap) en het puur eigenbelang (de tweede trap) ontgroeid.
In de contemplatieve stilte proeft de ziel aan de mond van Christus de goddelijke waarheid. Zij wordt vervuld met een "vrede die alle verstand te boven gaat" en begint God te beminnen met exact dezelfde pure, gevende liefde waarmee God de wereld bemint.
3. De innerlijke tranen en de honger naar zielen
Contemplatie is bij Catharina een diep emotionele ervaring die zich uit in wat zij het mysterie van de traan noemt. Wanneer de ziel in de contemplatie Gods oneindige liefde schouwt, en tegelijkertijd ziet hoe kapot en zondig de wereld is, begint zij te "huilen" .
Dit zijn niet altijd fysieke tranen, maar tranen van vuur: een intens innerlijk lijden en een brandende honger naar de redding van de naaste (anzietà) .
Catharina waarschuwt dat echte contemplatie nooit mag leiden tot spiritueel egoïsme. Je mag niet in je innerlijke cel blijven zitten om alleen maar van Gods zoetheid te genieten. God zegt in de Dialoog letterlijk tegen haar dat de liefde voor Hem bewezen móét worden in de liefde voor de naaste. Contemplatie geeft de ziel de moed en de kracht om de cel te verlaten en de wereld in te gaan om onrecht en corruptie te bestrijden.
Kort samengevat
Voor Catharina van Siena is contemplatie het binnentreden in de geheime cel van het hart om te versmelten met Gods liefdesvuur []. Het doel van deze verstilling is echter niet de rust zelf, maar het ontvangen van een profetische kracht. De ware contemplatief is een "liefdesvlam" die de cel verlaat om de Kerk te hervormen en de lijdende medemens te dienen .
9 Contemplatie van de H. Theresia van Lisieux
De H. Thérèse van Lisieux (1873–1897), ook bekend als de 'Kleine Teresa', bracht een absolute revolutie teweeg in de katholieke mystiek. Waar haar grote naamgenote Teresa van Ávila schreef over ingewikkelde spirituele burchten en Johannes van het Kruis over gortdroge donkere nachten, maakt Thérèse de contemplatie bereikbaar voor iedereen.
Voor Thérèse is contemplatie geen ingewikkelde gebedstechniek, maar een houding van totale liefde, eenvoud en kinderlijk vertrouwen. Haar visie op contemplatie staat bekend als De Kleine Weg (La Petite Voie) en rust op de volgende pijlers:
1. Gebed als een eenvoudige blik
Thérèse schreef een van de mooiste en meest geciteerde definities van gebed in de moderne geschiedenis: "Voor mij is het gebed een opwelling van het hart, een eenvoudige blik naar de hemel, een kreet van dankbaarheid en liefde, zowel te midden van de beproeving als te midden van de vreugde."
Contemplatie is bij haar niet het urenlang stilzetten van je gedachten of het bereiken van hogere sferen.
Het is een voortdurend bewustzijn van Gods liefdevolle aanwezigheid in de allerdapperste eenvoud van het dagelijks leven.
2. De spirituele lift: Onvermogen als troef
Thérèse merkte al snel in het klooster dat zij de zware ascese en de grote extases van de oude heiligen niet kon nabootsen. Ze voelde zich klein en onmachtig. In plaats van ontmoedigd te raken, gebruikte ze een destijds splinternieuwe uitvinding als metafoor: de lift.
Ze stelde dat ze te klein was om de steile trap van spirituele volmaaktheid te beklimmen.
Contemplatie werd voor haar het zichzelf in de armen van Jezus werpen, zodat Hij de lift zou zijn die haar omhoog tilde. Hoe kleiner en hulpelozer de ziel zich opstelt in het gebed, hoe sneller God met Zijn genade naar beneden daalt om die ziel te vervullen.
3. De contemplatie van de 'Kleine Dingen'
Voor Thérèse hoef je niet in een grot te zitten om een contemplatief leven te leiden. De echte transformatie vindt plaats in de monotonie van alledag.
Een speld van de grond rapen met pure liefde voor God heeft in haar ogen net zoveel mystieke waarde als het bekeren van een heel continent.
Tijdens het bidden had Thérèse vaak last van afleiding of viel ze in slaap. Waar andere mystici daar hard tegen vochten, was Thérèse heel mild voor zichzelf: ze stelde dat een vader net zoveel van zijn kind houdt wanneer het slaapt als wanneer het wakker is. Contemplatie is rusten in die vaderlijke liefde.
4. Het middelpunt van de Kerk: De Liefde
In een moment van diepe contemplatieve verlichting ontdekte Thérèse haar specifieke roeping binnen de katholieke gemeenschap. Ze las de brieven van de apostel Paulus over de verschillende gaven (apostelen, profeten, leraren) en vroeg zich af waar zij paste. Haar antwoord was radicaal: "Mijn roeping is de Liefde! In het hart van de Kerk, mijn Moeder, zal ik de Liefde zijn." Contemplatie is de motor die dit innerlijke vuur brandend houdt.
Kort samengevat
Voor Thérèse van Lisieux is contemplatie de mystiek van de spirituele armoede en de glimlach. Het is het loslaten van de drang om spiritueel te presteren en het aannemen van de houding van een klein kind dat zich volledig toevertrouwt aan een liefhebbende Vader. Het is God beminnen in elke ademteken, elke glimlach naar een onvriendelijke medezuster en elke kleine plicht van de dag.
10 Contemplatie volgens de H. Faustina Kowalska
De heilige Faustina Kowalska (1905–1938), een eenvoudige Poolse non en mystica, bracht in haar beroemde Dagboek de katholieke devotie tot de Goddelijke Barmhartigheid tot leven. Net als haar inspiratiebron Thérèse van Lisieux, bewijst Faustina dat de hoogste contemplatie niet is voorbehouden aan afgezonderde kluizenaars, maar midden in het actieve dagelijkse leven kan plaatsvinden.
Voor Faustina is contemplatie het onafgebroken, biddend ooggetuige zijn van Gods onvoorwaardelijke barmhartigheid, diep in de eigen ziel en in de wereld om ons heen. Haar visie rust op vier praktische, mystieke pijlers:
1. De contemplatie van het Alledaagse Leven
Faustina stelt expliciet dat contemplatie in elke omstandigheid mogelijk is: tijdens het schillen van aardappelen, het boenen van de gangen of het verzorgen van de zieken.
Zij zag haar dagelijkse werkzaamheden niet als een afleiding van God, maar juist als de ontmoetingsplaats met Hem.
Contemplatie is volgens haar een "eenvoudige blik" van bewondering en liefde, waarbij de ziel zich door middel van korte schietgebeden (pijlgebeden) gedurende de dag constant met Jezus verbindt.
2. De Aanwezigheid van God in de eigen Ziel
Faustina leert dat we niet ver buiten onszelf hoeven te zoeken naar de goddelijke barmhartigheid. God woont door de genade in de diepste kern van ons eigen wezen.
Contemplatie is het bewust binnentreden in deze innerlijke tempel.
In haar Dagboek beschrijft ze dat dit innerlijke contact leidt tot een diepe zelfkennis: de mens ziet enerzijds zijn eigen extreme ellende en zonde, maar verdrinkt tegelijkertijd in de geruststellende oceaan van Gods barmhartigheid. Dit brengt een onwankelbare innerlijke vrede.
3. De Blik op het barmhartige Hart van Jezus
Voor Faustina heeft de contemplatie een heel concreet brandpunt: het Heiligste Hart van Jezus, waaruit de stromen van barmhartigheid (gesymboliseerd door de rode en witte stralen op het bekende Divine Mercy-beeld) onophoudelijk naar buiten vloeien.
Contemplatie betekent dat de ziel zich in gedachten positioneert onder deze stroom van liefde.
Zelfs in tijden van spirituele dorheid, waarin het bidden koud en zwaar voelt, volhardt zij door een pure daad van de wil en totale overgave ("Jezus, ik vertrouw op U").
4. De Toetssteen: Zelf barmhartig zijn
Faustina’s mystiek weert elk spiritueel egoïsme af. De contemplatie van Gods barmhartigheid moet de ziel zo transformeren dat zij zelf een levend spiegelbeeld van die barmhartigheid wordt voor de naaste.
Een ziel die werkelijk met God geünieerd is, voelt een brandende liefde en bezorgdheid voor zondaars en lijdende mensen.
De opgezogen goddelijke liefde móét via daden van naastenliefde, barmhartige woorden en voortdurende voorbede (zoals het bidden van het Kroontje van de Goddelijke Barmhartigheid) worden doorgegeven aan de wereld.
Kort samengevat
Voor Faustina Kowalska is contemplatie het ademen met de barmhartigheid van God. Het is de kunst om te leven in het spirituele besef dat God constant dichtbij is, en om elk moment van de dag om te vormen tot een daad van liefdevol vertrouwen.
11 Contemplatie volgens de H. Pater Pio
De H. Pater Pio van Pietrelcina (1887–1968), de beroemde Italiaanse kapucijn met de stigmata, had een uiterst nuchtere, diepe en franciscane visie op contemplatie en innerlijk gebed. In tegenstelling tot middeleeuwse mystici schreef hij geen theologische traktaten, maar gaf hij praktisch advies in duizenden brieven aan zijn geestelijke kinderen.
Voor Padre Pio is contemplatie de brandstof voor het dagelijks leven, gecentreerd rond het meelijden met Christus en een onwankelbaar, zorgeloos vertrouwen in de goddelijke voorzienigheid. Zijn visie rust op vier praktische fundamenten:
1. De Spiegel van de Ziel
Padre Pio vond dat een christen absoluut niet zonder dagelijkse overweging of mentale meditatie kon. Hij gebruikte hiervoor een bekende, alledaagse metafoor:
"Wie niet mediteert, is als iemand die nooit in de spiegel kijkt voordat hij naar buiten gaat. Die merkt niet of hij vuil is en gaat onverzorgd over straat."
Contemplatie is de spirituele spiegel. Door je in de stilte voor God te plaatsen, zie je je eigen fouten en gebreken, waardoor je je geweten kunt zuiveren en je impulsen kunt corrigeren.
2. Het exclusieve brandpunt: Het Lijden van Jezus
Als je Padre Pio vroeg waarover je moest mediteren, was zijn antwoord resoluut: de Passie (het lijden en sterven) van Jezus Christus.
Omdat hij zelf vijftig jaar lang fysiek de stigmata (de kruiswonden) droeg, was dit voor hem geen abstract idee.
Contemplatie is het binnentreden in Getsemane en het meelijden met Christus aan het kruis. Dit activeert de deugd van de nederigheid. Hij stelde: "Door de studie van boeken zoekt men God; door de meditatie en contemplatie vindt men Hem."
3. De Rozenkrans als meditatief wapen
Voor Padre Pio was de Rozenkrans geen hersenloze herhaling van weesgegroetjes, maar de ultieme, toegankelijke vorm van contemplatie. Hij noemde het zijn "wapen" tegen het spirituele kwaad.
Tijdens het bidden van de kralen overwoog hij onafgebroken de mysteries van het leven van Jezus en Maria.
Hij liet zien dat je door de rozenkrans te bidden de contemplatieve stilte overal mee naartoe kunt nemen: in de kloostergang, tijdens het wandelen of tijdens het wachten.
4. "Bid, hoop en maak je geen zorgen"
Zijn allerberoemdste uitspraak vat zijn hele contemplatieve psychologie samen: "Prega, spera, e non preoccuparti" ("Bid, hoop en maak je geen zorgen").
Veel mensen raken gefrustreerd tijdens het bidden omdat ze afgeleid zijn of niets voelen. Padre Pio adviseerde om hier heel kalm onder te blijven.
Het doel van contemplatie is niet het ervaren van bijzondere mystieke gevoelens, maar het volledig overgeven van je zorgen aan God. Bezorgdheid is volgens hem volkomen nutteloos en drijft de ziel weg van God. Ware contemplatie mondt uit in een diepe innerlijke vrede, wetend dat God barmhartig is en altijd luistert.
Kort samengevat
Voor Padre Pio is contemplatie geen zweverige toestand, maar een liefdevolle, dagelijkse discipline. Het is de knieën buigen voor het kruis, in de spiegel van je ziel kijken, je rozenkrans vasthouden en al je angsten en zorgen overmorgen loslaten in de armen van Jezus.
Praktische stappen voor contemplatie voor de moderne mens
De moderne mens leeft in een wereld van constante notificaties, prestatiedruk en informatiestroom. Contemplatie lijkt daardoor moeilijker dan ooit, maar de katholieke mystieke traditie (van de Wolk van het Niet-Weten tot Padre Pio) biedt juist de perfecte tools om te ontsnappen aan deze hectiek.
Hier zijn 6 praktische, haalbare stappen om contemplatie te integreren in een druk, modern leven.
1. Minimaliseer de digitale prikkels (De 'Digitale Kloostercel')
De grootste vijand van moderne contemplatie is de smartphone.
De Actie: Kies een vast moment (bijvoorbeeld direct na het opstaan of vlak voor het slapengaan). Zet uw telefoon op 'vliegtuigmodus' of leg hem in een andere kamer.
De Reden: Zolang uw brein anticipeert op een trilling of geluid, kan de diepe, innerlijke focus zich niet openen.
2. Kies een nuchtere, stabiele houding
U hoeft niet in een ingewikkelde lotushouding te zitten. Comfortabel en alert zijn is het doel.
De Actie: Zit rechtop op een stoel met uw voeten plat op de grond. Houd uw rug recht en leg uw handen ontspannen op uw schoot. Sluit uw ogen.
De Reden: Een rechte rug helpt om niet in slaap te vallen (waar Thérèse van Lisieux ook last van had!), terwijl een ontspannen lichaam fysieke onrust voorkomt.
3. Start met 'Ankeren' via de ademhaling (2 minuten)
In het moderne leven staat onze ademhaling vaak te hoog door stress.
De Actie: Adem 4 seconden in door uw neus, houd 4 seconden vast, en adem 4 seconden rustig uit door uw mond. Doe dit een paar keer.
De Reden: Dit activeert het kalmeringssysteem van uw lichaam. Het brengt de focus van uw razende gedachten (het hoofd) naar uw fysieke aanwezigheid (het hart).
4. Introduceer het 'Heilige Woord' (Het Anker)
Volg hier de eeuwenoude techniek van De Wolk van het Niet-Weten.
De Actie: Kies één kort woord van één of twee lettergrepen (zoals God, Vrede, Jezus, of Liefde). Zeg dit woord heel zachtjes en monotoon in uw geest.
De Reden: Dit woord is niet bedoeld om intellectueel over na te denken. Het dient puur als een spiritueel anker om uw wil op God gericht te houden.
5. Pas de 'Wolk van het Vergeten' toe bij afleiding
Het is de grootste mythe dat contemplatie betekent dat uw hoofd "leeg" moet zijn. Er zullen direct gedachten opkomen ("Ik moet nog mailen", "Wat eten we vanavond?").
De Actie: Vecht niet met uw gedachten. Zodra u merkt dat u afdwaalt, kijkt u er simpelweg overheen en keert u heel mild en vriendelijk weer terug naar uw ankerwoord.
De Reden: Zoals Johannes van het Kruis adviseerde: het opmerken van de afleiding en het rustig terugkeren naar de stilte is de feitelijke oefening. Wees niet gefrustreerd; gedachten zijn als wolken die voorbijtrekken.
6. Begin klein en bouw op (De 10-Minuten Regel)
De Actie: Begin met slechts 10 minuten per dag. Zet een zachte timer (geen hard alarm). Pas als dit na een paar weken een vaste routine is geworden, kunt u uitbouwen naar 15 of 20 minuten.
De Reden: Duurzaamheid is belangrijker dan intensiteit. Tien minuten dagelijkse stilte doet meer voor de ziel dan één keer per maand een uur geforceerd mediteren.
De Moderne Toetssteen: "Prega, spera, e non preoccuparti"
Neem het advies van Padre Pio ter harte: maak u geen zorgen over de kwaliteit van uw gebed. Of een sessie nu heel vredig voelde of juist vol zat met honderden afleidingen; in beide gevallen heeft u 10 minuten van uw kostbare tijd puur aan God geschonken. Dat is de essentie van contemplatie.