12/10 Pr Ripperger: Vasten als je voorouders is mogelijk - Sign of the Cross
Het eerste onderwerp betreft de vastenregels van de Kerk. We zullen bespreken wat de regels waren vlak voor het concilie, en vervolgens kijken naar de verschillen tussen de toenmalige voorschriften en de huidige situatie, zodat men een goed beeld krijgt van de veranderingen. In die context zal ik ook ingaan op het belang van bepaalde zaken. Om te beginnen stelt de heilige Thomas van Aquino dat de natuurwet alle deugden voorschrijft; vasten en onthouding zijn daar twee voorbeelden van.
Vanuit het perspectief van de natuurwet hebben we dus de verplichting om af en toe te vasten en ons van bepaalde zaken te onthouden – niet enkel voor onze gezondheid, maar ook voor de ontwikkeling van de deugd die daarbij vereist is.
De natuurwet houdt ook in dat we naar volmaaktheid moeten streven – een principe dat Christus bovendien als gebod heeft geformuleerd: "Weest volmaakt, zoals uw hemelse Vader volmaakt is." Zelfs op natuurlijk niveau dragen we een verlangen naar volmaaktheid in ons; we ervaren het immers als onprettig wanneer onze lagere vermogens uit de hand lopen of wanneer het innerlijk niet volledig in balans is.
Wat zei H. Thomas van Aquino over vasten en onthouding
In zijn hoofdwerk, de Summa Theologiae, wijdt Thomas van Aquino specifieke hoofdstukken aan vasten en onthouding. Hij benadert dit niet louter als biologische of wettelijke verplichtingen, maar als spirituele oefeningen die vallen onder de deugd van de gematigdheid.
Thomas maakt een duidelijk conceptueel onderscheid tussen beide begrippen en formuleert drie centrale redenen waarom een mens zou moeten vasten:
Verschil tussen onthouding en vasten
* Onthouding: Dit betreft de deugd die de juiste maat bewaart in de kwaliteit of het soort voedsel dat men tot zich neemt. Het gaat hierbij specifiek om het psychologisch reguleren van onze verlangens naar eten.
* Vasten: Dit is de daadwerkelijke, fysieke handeling waarbij men de kwantiteit van het voedsel en het aantal maaltijden beperkt (volgens de traditie destijds tot één maaltijd per dag). Vasten is een concrete uiting van de deugd van onthouding.
De drie doelen van het vasten
Volgens Thomas is vasten een deugdzame handeling omdat het direct gericht is op drie spirituele doelen:
* Beteugelen van de vleselijke lusten: Thomas stelt dat overmatig eten en drinken de biologische driften en passies aanwakkert. Vasten helpt om de rebellie van het lichaam te onderdrukken en de kuisheid te bewaren.
* Verheffen van de geest tot contemplatie: Door de geest te bevrijden van de zwaarte en de materiële beslommeringen van een volgelopen maag, kan het verstand zich helderder en vrijer richten op goddelijke waarheden en hogere zaken.
* Boetedoening voor zonden: Vasten dient als een vorm van genoegdoening (satisfactie). Door onszelf vrijwillig een fysiek genot te ontzeggen, straffen we onszelf op milde wijze voor de keren dat we door zondige keuzes onrechtmatig genot hebben nagejaagd.
Waarom specifiek vlees vermijden?
In zijn uitleg over de onthouding van vlees (met name tijdens de veertigdagentijd) beargumenteert Thomas dat vlees en dierlijke producten het meest voedzaam en smakelijk zijn voor het menselijk lichaam. Omdat ze het lichaam de meeste vitale energie geven, wekken ze volgens zijn psychologie ook de sterkste vleselijke verlangens en passies op. Het eten van vis was daarom wel toegestaan, omdat dit als minder 'verhittend' voor de driften werd beschouwd.
Gezond verstand en uitzonderingen
Als filosoof van de rede benadrukt Thomas dat vasten nooit mag doorslaan in zelfdestructie. Vasten verliest zijn status als deugd wanneer het de gezondheid permanent schaadt of iemand verhindert zijn plichten te vervullen. Daarom stelt hij dat bepaalde groepen automatisch zijn vrijgesteld van de plicht tot vasten:
Kinderen en ouderen (vanwege hun fysieke kwetsbaarheid of groei)
Arbeiders en pelgrims (die hun fysieke kracht nodig hebben voor zwaar werk of reizen)
Zieken en armen (die al aan fysieke tekorten blootstaan)
** Vaak focussen mensen zich te sterk op uiterlijke perfectie, terwijl de werkelijke aandacht uit zou moeten gaan naar het innerlijk. Die volmaaktheid vereist echter opbouw en een zekere mate van bekwaamheid. Als we kijken naar het ontstaan in de vroege Kerk, zien we dat de regels aanvankelijk minder formeel waren, maar na verloop van tijd steeds strikter werden vastgelegd. In de loop van de kerkgeschiedenis is er vervolgens sprake geweest van een geleidelijke versoepeling; daar zullen we gaandeweg nog op terugkomen. Wat betreft de vastenregels in de vroege Kerk: het is belangrijk om te weten dat deze voortkomen uit de apostolische traditie. Het waren de apostelen die de vastentijd (de Veertigdagentijd) hebben ingesteld, waarvan vasten gedurende veertig dagen een essentieel onderdeel vormde.
Dus zij waren de eersten; de apostelen stelden, nog tijdens hun leven, de praktijk van de vastentijd in de vroege kerk in. Vasten – waarbij onthouding een onderdeel was – werd elke week op grote schaal nageleefd; in feite elke week op woensdagen en vrijdagen. Voor de vroege christenen duurde het vasten bovendien tot zonsondergang, in navolging van de eerdere Joodse traditie. In de geschriften van Dom Guéranger wordt bevestigd: "Het was bij de Joden onder de oude wet de gewoonte om de enige maaltijd die op vastendagen was toegestaan, pas na zonsondergang te nuttigen.". De christelijke Kerk nam deze gewoonte over en ze werd eeuwenlang uiterst nauwgezet nageleefd, ook in onze westerse landen.
Maar rond de 9e eeuw begon er enige versoepeling op te treden in de Latijnse kerk. Wat het vasten destijds inhield, lijkt enigszins op wat ik zelf doe: in weken waarin ik sessies geef, drink ik 's ochtends misschien een klein beetje koffie, maar daarna eet ik niets meer tot het avondeten. Het is niet precies tot zonsondergang, maar wel tot het avondeten; het gaat dus om slechts één maaltijd. Uiteraard is het niet de bedoeling dat je jezelf tijdens die ene maaltijd helemaal volpropt, maar het idee was dat je wachtte tot zonsondergang voordat je at. Overigens is dit de oorsprong van de praktijk bij moslims, die tot op de dag van vandaag nog steeds bestaat. Het begon dus bij de Joden, en de christenen namen het over als onderdeel daarvan. Vasten hield onder meer in dat men geen vlees, vis of andere dierlijke producten – zoals zuivel en eieren – consumeerde.
Dit was met name gebruikelijk in de vroege Kerk en wordt tot op de dag van vandaag in bepaalde oosterse riten nog steeds in acht genomen. Zo beginnen ze bijvoorbeeld met de 'Septuagesima'-periode, waarin men stopt met het eten van vlees; daarna volgt de vastentijd, waarin helemaal geen dierlijke producten meer worden gegeten. Tijdens de 'passietijd' wordt dit regime zelfs nog strenger. In de oosterse tradities is er dus niet zo veel veranderd. In de vroege Kerk hield vasten bovendien in dat men ook geen wijn dronk – een terugkeer naar het dieet dat de mensheid volgde vóórdat God Noach toestond om vlees te eten en wijn te drinken. Om die reden is wijn tijdens sommige vastenperioden, zelfs in de vroege Kerk, verboden. In de apostolische tijd bestond de hoofdmaaltijd doorgaans uit een kleine portie, voornamelijk bestaande uit brood en groenten. Het was een lichte maaltijd.
Interessant genoeg was het pas na de zondvloed dat God de mens toestemming gaf om vlees te eten, omdat er minder voedsel beschikbaar was. Voedsel was schaarser, en daarom verleende Hij die toestemming. De adventvastentijd werd rond de 4e eeuw ingevoerd. In de vroege Kerk kende men in die periode ook wat wel de 'apostelvasten' wordt genoemd. Dit vond zijn oorsprong in het vasten tijdens de 'vigilie' – de vooravond van grote feestdagen. Voor zover ik heb gelezen, begon dit specifiek in de aanloop naar het feest van de heiligen Petrus en Paulus, waarna de praktijk zich verder uitbreidde. Er kwamen dus verschillende vormen van vasten bij: eerst de vastentijd (de veertigdagentijd), daarna de adventstijd, en vervolgens deze vigilievasten.
Zo begon de algemene structuur die ik eerder noemde, langzaam vorm te krijgen in de Kerk: vasten beperkte zich niet langer tot alleen de veertigdagentijd, maar vond op verschillende momenten gedurende het hele jaar plaats. Bovendien werd er vanaf de 4e eeuw, en tot in de middeleeuwen, ook op woensdagen en vrijdagen gevast en onthouding in acht genomen. Pas in de 9e eeuw werden er minder strikte kerkelijke vastenregels ingevoerd. Laten we even teruggaan: in die eerste vier eeuwen begonnen veel gemeenschappen ook op zaterdagen te vasten. In de 4e eeuw werd er dus op woensdagen, vrijdagen en zaterdagen gevast.
Pas in de 9e eeuw werden de vastenregels minder rigide. In 1817 kregen monniken van de benedictijnerorde – die zwaar fysiek werk verrichtten op het land en de boerderij – toestemming om 's avonds een kleine hoeveelheid drinken en een stukje brood te nuttigen. Dit is dus het concept van vasten tot zonsondergang. Ruim voor zonsondergang nuttigde men dan een kleine maaltijd. Uiteindelijk breidde de Kerk deze nieuwe regels ook uit naar de leken. Tegen het einde van de middeleeuwen waren ze een algemeen gebruik geworden. Iedereen nam naast de hoofdmaaltijd ook een kleine avondmaaltijd tot zich. In die tijd verschoof het tijdstip van de maaltijden; de hoofdmaaltijd werd verplaatst naar het middaguur.
Zo ontstond het gebruik van een hoofdmaaltijd, gevolgd door een kleinere maaltijd. Reeds in het jaar 604 kondigde paus Gregorius de Grote, in een brief aan Augustinus van Canterbury, aan welke vorm van onthouding er op vastendagen moest worden gehanteerd. Deze vorm zou bijna duizend jaar lang standhouden. Hij stelde het als volgt: we onthouden ons van vlees en van alle producten die daarvan afkomstig zijn, zoals melk, kaas en eieren. Wanneer men vastte, werd tevens deze onthouding in acht genomen. In die periode werd het dus duidelijk dat men zich in feite niet alleen van vlees onthield, maar van alles wat daarvan afkomstig was. Het vasten tijdens de veertigdagentijd, zoals beschreven door de heilige Thomas van Aquino, hield het volgende in: van maandag tot en met zaterdag – uiteraard gedurende de veertigdagentijd – waren vastendagen.
De maaltijd werd 's middags genuttigd en 's avonds was een kleine versnapering toegestaan, behalve op dagen waarop sprake was van wat men het 'zwarte vasten' noemde. 'Zwart vasten' houdt in dat men enkel brood en water consumeert, of soms zelfs alleen water – afhankelijk van de specifieke invulling. Tijdens de vastentijd waren vlees en alle dierlijke producten verboden. Deze onthouding gold ook op de zondagen in de vastentijd. Zondagen waren dus niet – zoals we dat tegenwoordig soms ervaren – dagen waarop de regels versoepeld werden; de onthouding bleef ook dan van kracht. Er werd op zondagen echter niet gevast. De onthouding gold dus wel, maar het vasten zelf niet. Op Aswoensdag en Goede Vrijdag mocht er helemaal niets gegeten worden. Op die twee dagen was er dus sprake van het 'zwarte vasten': men at helemaal niets. De Goede Week was een periode van intensiever vasten, waarbij men uitsluitend brood, water, zout en kruiden mocht nuttigen. Volgens mij doen ze dat in de oosterse tradities ook zo; daar zijn bepaalde soorten brood en kruiden toegestaan tijdens de Lijdensweek. Al zal er vast wel iemand uit de oosterse traditie via YouTube reageren om me te corrigeren als ik het mis heb.
Ook de 'rogatiedagen' werden in deze periode geïntroduceerd, evenals de 'emberdagen'. Naast de gebruiken uit de vroege Kerk werden er later ook 'rogatiedagen' (smeekdagen) ingevoerd – die twee keer per jaar plaatsvonden – en 'emberdagen' (quatertemperdagen), die vier keer per jaar werden gehouden; ook dit waren vastendagen. Daarnaast bleven de vastenperiodes tijdens de adventstijd bestaan. Kortom: tegen het einde van de middeleeuwen was er een structuur ontstaan waarbij er gedurende het hele jaar op vaste momenten of met bepaalde tussenpozen werd gevast. Zo was er de veertigdagentijd (de vastentijd), die zes weken duurde. Men zegt wel eens: het kost drie weken om een gewoonte af te leren en drie weken om een nieuwe gewoonte aan te leren. Tegen de tijd dat de veertigdagentijd voorbij was, had men de gewoonte – en daarmee de deugd – van het vasten eigen gemaakt.
Rogatiedagen en emberdagen
Rogatiedagen en emberdagen zijn traditionele, eeuwenoude periodes van gebed, vasten en onthouding binnen de westerse christelijke traditie. Beide reeksen dagen zijn nauw verbonden met de wisseling van de seizoenen, de landbouw (het zaaien en oogsten) en het afsmeken van Gods bescherming over de natuur en de menselijke arbeid.
Hoewel ze na de liturgische vernieuwingen van het Tweede Vaticaans Concilies (1969) grotendeels van de officiële algemene kalender zijn verdwenen, worden ze lokaal en binnen traditionele gemeenschappen nog altijd onderhouden.
Rogatiedagen (Kruisdagen)
Het woord 'rogatie' stamt af van het Latijnse rogare, wat vragen of smeken betekent. In het Nederlands staan deze dagen vanouds bekend als de Kruisdagen. Ze werden in de 5e eeuw ingevoerd door bisschop Mamertus van Vienne na een reeks natuurrampen.
Wanneer vallen ze? Er zijn in totaal vier rogatiedagen. De belangrijkste (Major Rogation) valt vast op 25 april (de feestdag van de evangelist Marcus). De drie andere dagen (Minor Rogations) zijn variabel en vallen op de maandag, dinsdag en woensdag vlak voor Hemelvaartsdag.
Wat houdt het in? Tijdens deze dagen vraagt de kerkgemeenschap om een goede oogst, gunstig weer en bescherming tegen plagen en rampen. Traditioneel trokken gelovigen in processie (bidprocessies of kruisprocessies) door de velden onder het zingen van de Allerheiligenlitanie om Gods zegen over het zaaigoed en de akkers af te smeken.
Protestantse invloed: Na de Reformatie is dit gebruik in protestantse kerken getransformeerd tot de bekende Biddag voor Gewas en Arbeid.
Emberdagen (Quatertemperdagen)
'Emberdagen' is de Engelstalige term voor wat we in het Nederlands de Quatertemperdagen noemen. De naam is afgeleid van het Latijnse quattuor tempora, wat letterlijk 'vier seizoenen' of 'vier tijden' betekent. Dit gebruik stamt al uit de 4e eeuw in Rome en diende oorspronkelijk om heidense agrarische feesten te kerstenen.
Wanneer vallen ze? De Quatertemperdagen worden vier keer per jaar gehouden, telkens aan het begin van een nieuw seizoen. Het gaat telkens om een vaste driedaagse cyclus van woensdag, vrijdag en zaterdag in een specifieke week:
* Lente: In de eerste week van de veertigdagentijd (na de eerste zondag van de vasten).
* Zomer: In de week direct na Pinksteren.
* Herfst: In de week na het feest van Kruisverheffing (14 september).
* Winter: In de week na de derde zondag van de Advent.
Wat houdt het in? Het zijn dagen van boete, bezinning en matiging. Men gebruikt ze om God te danken voor de specifieke opbrengsten van dat seizoen (zoals graan, wijn en olijven) en om te bidden voor nieuwe priester- en geestelijke roepingen (traditioneel vonden priesterwijdingen vaak plaats op Quatertemper-zaterdag). Gelovigen hielden zich op deze dagen aan strikte regels voor vasten en onthouding
Wanneer wordt er dan gevast op deze Quatertemperdagen
Op de Quatertemperdagen (emberdagen) wordt er specifiek gevast op de woensdag, vrijdag en zaterdag van de vastgestelde weken. Hoewel de exacte data elk jaar verschuiven omdat ze gekoppeld zijn aan de kerkelijke kalender (zoals Pasen en Advent), vallen de vastendagen altijd in de volgende periodes van het jaar:
* In de lente (vastenweek): De woensdag, vrijdag en zaterdag direct na de eerste zondag van de veertigdagentijd (meestal in februari of begin maart).
* In de zomer (pinksterweek): De woensdag, vrijdag en zaterdag direct na Pinksteren (meestal in mei of juni).
* In de herfst (kruisweek): De woensdag, vrijdag en zaterdag direct na het feest van Kruisverheffing (14 september).
* In de winter (adventsweek): De woensdag, vrijdag en zaterdag direct na de derde zondag van de Advent (medio december).
De traditionele regels voor deze dagen
Tijdens deze specifieke woensdagen, vrijdagen en zaterdagen golden traditioneel twee strenge regels die de hele dag overlapten:
Strikt vasten: Men mocht slechts één volledige maaltijd per dag nuttigen (meestal rond het middaguur of 's avonds). Daarnaast waren twee zeer kleine, sobere versterkingen (collaties) toegestaan in de ochtend of avond om op de been te blijven.
Onthouding: Er mocht op deze dagen geen vlees of vleesjus worden gegeten.
Uitzondering: Op de woensdag en zaterdag stond de kerkelijke wetgeving soms toe dat er bij de hoofdmaaltijd wel wat vlees werd gegeten (afhankelijk van lokale dispensaties), maar de vrijdag bleef altijd een dag van absolute onthouding van vlees.
** Door het jaar heen werd er vervolgens bij gelegenheid opnieuw gevast. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens de adventstijd – wellicht wat minder streng, maar toch werd er gevast. Daarnaast waren er de emberdagen en de periodes voorafgaand aan grote feesten; zo was er bijvoorbeeld een 'vigilie' (wake) voor het feest van de 'H. Petrusstoel'. Op die specifieke dagen moest men vasten. Tegen 1962 waren veel van deze gebruiken – puur liturgisch gezien, nog los van de vastenpraktijk zelf – alweer verdwenen. Er bleven nog maar één of twee vigilies over, waaronder die van de heilige Petrus en Paulus. Veel andere vigilies waren inmiddels geschrapt. Tegen 1962 werd er dus in hoog tempo afscheid genomen van al deze tradities.
Het punt is echter dat deze gebruiken hielpen om de deugd van het vasten te onderhouden. Wie de vastenregels van de Kerk volgde, ontwikkelde op die manier daadwerkelijk deze specifieke deugden. Vanaf de tijd van de protestantse Reformatie tot in recentere tijden bleven de regels grotendeels ongewijzigd, totdat de protestanten het boetedoen begonnen aan te vallen. Zij zetten dus hun vraagtekens bij deze boetepraktijken. Er lijkt sprake te zijn geweest van een zekere inperking van de momenten waarop men verplicht was te vasten. Toch probeerde de heilige Carolus Borromeüs de traditionele vastendagen te blijven bevorderen. Hij zette zich hiervoor in, maar het werd duidelijk dat er op verschillende plaatsen een versoepeling van de vastenregels begon op te treden. Dit speelde zich af vanaf de tijd van de protestantse Reformatie tot ongeveer de 18e eeuw.
In 1741 vaardigde paus Benedictus XIV een document uit waarin toestemming werd gegeven om vlees te eten op vastendagen. Tegelijkertijd werd het echter uitdrukkelijk verboden om tijdens een en dezelfde maaltijd op vastendagen zowel vis als vlees te nuttigen. Naast de zondagen in de vastentijd (de veertigdagentijd) golden de veertig dagen zelf als dagen van volledige onthouding van vlees; men mocht dus helemaal geen vlees eten. Maar men hoefde niet gedurende de gehele periode te vasten, zoals dat in het verleden wel het geval was. Het concept van gedeeltelijke onthouding ontstond, ook al zou de term pas opduiken in het Wetboek van Canoniek Recht van 1917. Hoewel Benedictus de gelovigen aanspoorde om terug te keren naar de vroomheid van de vroege eeuwen, vond deze verandering toch plaats. Dat is een patroon dat je vaker in de Kerk ziet.
Men versoepelt de regels, maar moedigt mensen tegelijkertijd aan om de oude gebruiken toch te volgen. Men denkt: "Mensen zullen de wet wel gewoon opvolgen." Maar dat doen ze niet. Misschien zijn er enkelen die naar volmaaktheid streven en de oude regels blijven volgen, maar over het algemeen gebeurt dat niet. Leo XIII begon de regels nog verder te versoepelen. Na zijn pontificaat – tegen de tijd dat we bij het Derde Concilie van Baltimore aankomen – staat er in het gebedenboek dat in opdracht van dat concilie werd uitgegeven: dat er slechts één volledige maaltijd is toegestaan, rond het middaguur of later. Naast die volledige maaltijd is een kleine versnapering (collatie) van 8 ounce (ongeveer 225 gram) toegestaan. Die limiet van 8 ounce bleef eigenlijk gehandhaafd tot vlak voor het Tweede Vaticaans Concilie.
Mijn moeder had zelfs een weegschaaltje dat specifiek bedoeld was om die hoeveelheid voedsel af te wegen, zodat je niet boven die 225 gr uitkwam. Als de volledige maaltijd rond het midden van de dag werd genuttigd, dan werd de kleine versnapering logischerwijs 's avonds gegeten. Als de volledige maaltijd laat op de dag werd genuttigd, mag de 'collatio' (een lichte maaltijd) 's middags worden gegeten. Met andere woorden: men laat de keuze aan jou. Naast de volledige maaltijd was het volgens het algemene gebruik toegestaan om 's ochtends tot 2 ounce (ca. 57 gram) brood – zonder boter – en een kop warme drank, zoals koffie of thee, te nuttigen. Hier begint dus het concept te ontstaan van één volledige maaltijd aangevuld met twee kleinere porties die samen geen volledige maaltijd vormen. Dit stamt uit de tijd van paus Leo XIII.
Het is belangrijk om op te merken dat hierdoor veel mensen in staat werden gesteld – en daarmee ook verplicht waren – om te vasten, terwijl zij dat anders niet hadden gekund. Het idee was dus om de regels te versoepelen, zodat meer mensen in staat zouden zijn om daadwerkelijk te vasten. In het nieuwe Wetboek van Canoniek Recht van 1917 werden de woensdagen en vrijdagen van de Advent geschrapt als vastendagen voor de gehele Kerk; die verplichting kwam dus te vervallen. In Amerika waren de woensdagen van de Advent al in 1837 als vastendagen afgeschaft. Ook de vrijdagen in de Advent waren niet langer verplichte vastendagen – niet alleen in Amerika, maar in de hele Kerk. Eveneens verdween de vigilie van de heiligen Petrus en Paulus van de universele kalender als vastendag. Bovendien werd het gebruik van eieren en melk overal toegestaan. Je ziet hier dus een duidelijke versoepeling.
Voordat we verdergaan: er is een consistent patroon zichtbaar. Ik zeg niet dat er sprake is van een absoluut causaal verband, maar telkens wanneer de Kerk haar vastenregels versoepelde, doken er andere problemen op. Er lijkt sprake te zijn van een soort 'terugtrekking van genade'. Misschien heb je wel eens gehoord dat er specifieke periodes zijn waarin een dergelijke terugtrekking van genade plaatsvindt; het einde van de 19e eeuw is daar een voorbeeld van. Wat betreft die terugtrekking van genade: die vindt eigenlijk plaats in de tweede helft van de 18e eeuw of in de 19e eeuw – de jaren 1800. Er is sprake van een terugtrekking van genade, omdat er zeer specifieke ontwikkelingen gaande zijn in het leven van de Kerk, waarop de Kerk probeert te reageren. En na 1917 zie je vervolgens opnieuw een soort terugtrekking van genade.
Er ontstaan allerlei problemen – denk bijvoorbeeld aan de woelige 20ies – en er is bovendien sprake van oorlog. Maar naarmate we dichter bij het Tweede Vaticaans Concilie komen – we zullen dit nog zien – wordt het allemaal nog 'lichter'. Er is dus sprake van een terugtrekking van genade. Dit blijft zich voordoen, omdat we niet langer regelmatig vasten. Ik denk niet dat dit de enige reden is, maar wel een van de redenen. In 1941 stond paus Pius XII bisschoppen wereldwijd toe om volledig ontheffing te verlenen van de vasten- en onthoudingsplichten, met uitzondering van Aswoensdag en Goede Vrijdag. Wel bleef de verplichting bestaan om elke vrijdag geen vlees te eten, en gold er een vasten- en onthoudingsplicht op die twee genoemde dagen, evenals op de vooravond van Maria-Tenhemelopneming en Kerstmis. Eieren en zuivelproducten waren toegestaan bij het ontbijt en 's avonds. Zo zie je maar, het begint langzaam toe te groeien naar de situatie zoals die nu is.
Laten we kijken naar de periode vlak voor het concilie – we spreken hier over 1956. Dit waren de regels in 1956: iedereen ouder dan 7 jaar was verplicht zich aan de wet van onthouding te houden. Dat betekende dat je op bepaalde dagen geen vlees mocht eten. Volledige onthouding gold op vrijdagen, Aswoensdag, Stille Zaterdag, en de vooravonden van het feest van de Onbevlekte Ontvangenis en Kerstmis. Dus destijds waren de regels strenger dan nu, al waren er destijds al dagen met 'volledige onthouding'. Op die dagen mocht er in het geheel geen vlees, of soep of jus op basis van vlees, worden geconsumeerd. 'Gedeeltelijke onthouding' gold op de woensdagen en zaterdagen van de quatertemperdagen en op de vooravond van Pinksteren. Op dagen van gedeeltelijke onthouding mocht vlees – of soep of jus op basis van vlees – slechts één keer per dag worden gegeten, namelijk tijdens de hoofdmaaltijd. Je ziet hier dus een zekere versoepeling wat betreft vleesconsumptie.
En dan is er nog het vasten. We hebben het nog steeds over 1956. Iedereen ouder dan 21 en jonger dan 59 jaar was bovendien verplicht zich aan de vastenwet te houden. De vastendagen waren de doordeweekse dagen van de Veertigdagentijd. Je moest dus vasten tijdens de vastentijd, inclusief Stille Zaterdag, de quatertemperdagen en de vooravonden van Pinksteren, de Onbevlekte Ontvangenis en Kerstmis. Je moest dus in feite nog steeds vasten tijdens de doordeweekse dagen van de vastentijd, maar niet per se op zondag. We hebben het hier namelijk over de doordeweekse dagen. Op vastendagen is slechts één volledige maaltijd toegestaan. Daarnaast mogen er twee andere, vleesloze maaltijden worden genuttigd – voldoende om op krachten te blijven en naar eigen behoefte – maar samen mogen deze niet gelijkstaan aan een volledige maaltijd. Dit was dus al vóór het concilie; je ziet dat de vastenvoorschriften toen al versoepeld waren.
Ik weet niet hoe je dit nog oprecht 'vasten' kunt noemen. Het komt er eigenlijk op neer dat je je maaltijden wat beperkt, maar je eet nog steeds drie keer per dag. Vlees mag worden gegeten tijdens de hoofdmaaltijd op een vastendag, behalve op vrijdagen, Aswoensdag en Stille Zaterdag. Eten tussen de maaltijden door is niet toegestaan, maar vloeistoffen – waaronder melk en vruchtensappen – zijn wel toegestaan. Wanneer de gezondheid of het vermogen om te werken ernstig in het gedrang zouden komen, geldt de verplichting niet. Als je bijvoorbeeld in de bouw werkt, werd er dus eigenlijk nauwelijks iets van je verlangd. Bij twijfel over het vasten kun je het beste overleggen met de pastoor of biechtvader. Er geldt geen verplichting tot vasten of onthouding op een verplichte feestdag, zelfs niet als deze op een vrijdag valt. In 1957 werden er vervolgens nog enkele wijzigingen doorgevoerd.
Je ziet hier een geleidelijke versoepeling – al vóór het concilie – tot het punt waarop er nauwelijks nog sprake is van echt vasten; het enige wat overbleef, was dat men tijdens de vastentijd op bepaalde dagen geen vlees mocht eten. Na het Tweede Vaticaans Concilie werden alle voorschriften bovendien aanzienlijk verder versoepeld. Volgens de huidige wetgeving is vasten alleen nog verplicht op Aswoensdag en Goede Vrijdag. Je kunt dus in feite één volledige maaltijd nuttigen, terwijl de twee andere maaltijden samen niet aan die eerste maaltijd gelijkstaan. Op die dagen mag je geen vlees eten; je moet op die twee dagen dus vasten en je onthouden van vlees. Maar ik vraag me af of twee kleine maaltijden en één volledige maaltijd nog wel echt als 'vasten' kunnen worden beschouwd. Maar goed, zo is de huidige regelgeving nu eenmaal. Daarnaast geldt er op alle vrijdagen van het jaar een onthoudingsplicht. Je wordt dus geacht om op elke vrijdag van het jaar geen vlees te eten.
Buiten de vastentijd is het echter toegestaan om een andere vorm van boetedoening te kiezen. Tijdens de vastentijd mag je op vrijdagen geen vlees (of andere zaken) eten, maar daarbuiten mag dat wel. De regels rond vasten en onthouding zijn niet langer toereikend om deugdzaamheid op te bouwen of te behouden. We zijn inmiddels op een punt beland waarop slechts twee keer per jaar vasten niet langer volstaat om deugdzaamheid te ontwikkelen of in stand te houden. Mensen moeten daarom zelf het initiatief nemen. En precies daarom is het belangrijk om mensen hierin aan te moedigen, begrijp je? Wat je dan zou kunnen doen, is kijken naar de vroegere vastenpraktijken die in de Kerk gebruikelijk waren, en proberen die te volgen – terugkeren naar de wijze waarop men in de beginperiode van de Kerk vastte, als dat voor jou haalbaar is.
Zelf doe ik dat in feite: hoewel het niet strikt bij zonsondergang is, eet ik doordeweeks slechts één maaltijd per dag. Ik volg dus grotendeels de oude vastenregels. Het interessante is dat, zodra je eenmaal in dat ritme zit, het juist moeilijker wordt om het vasten níét vol te houden. Je krijgt dan echt het gevoel: ik kan niet wachten om weer te gaan vasten. Dat laat zien dat mensen niet alleen verzuimen de betreffende deugd op te bouwen, maar ook de genaden mislopen die verbonden zijn aan het opvolgen van de kerkelijke voorschriften op dit gebied. Er gaat dus een schat aan genade verloren. Het toont ook aan dat men in de vroege Kerk heel goed begreep dat het noodzakelijk is om deze deugden te ontwikkelen – om zo de begeerte (concupiscentie) te overwinnen, de lagere vermogens te beheersen, discipline te bewaren en überhaupt enige vorm van deugdzaamheid te behouden.
Vasten en onthouding in de Middeleeuwen, in 1945, en 1962 en nu.
Middeleeuwen (Tijd van Thomas van Aquino)
* Algemene betekenis: Vasten ging om de hoeveelheid voedsel. Onthouding ging om het soort voedsel (de kwaliteit).
* Vastendagen (Hoeveelheid): Zeer streng. Men mocht slechts één maaltijd per dag nuttigen, traditioneel pas na de Vespers (einde van de middag). Pas later in de middeleeuwen werd een klein stukje brood in de ochtend of avond (een 'collatie') toegestaan.
* Onthoudingsdagen (Soort voedsel): Absolute onthouding van vlees, vetten en alle dierlijke producten (zoals eieren, melk, boter en kaas, ook wel lacticinia genoemd). Vis was wel toegestaan.
* Belangrijkste periodes: De gehele Veertigdagentijd (40 dagen voor Pasen, uitgezonderd de zondagen), de Quatertemperdagen (vier keer per jaar drie dagen), de Rogatiedagen en de avonden (vigilies) voor grote feestdagen. Ook elke vrijdag (en vaak zaterdag) was een onthoudingsdag.
Het jaar 1945 (Codex Iuris Canonici van 1917)
* Algemene betekenis: Vasten en onthouding waren strikt juridisch vastgelegd in het kerkelijk recht. De wet maakte een scherp onderscheid tussen de twee verplichtingen, die soms los van elkaar of tegelijk golden.
* Vastendagen: Maximaal één volledige maaltijd per dag. Daarnaast waren twee kleine, sobere versterkingen (zonder vlees) toegestaan om de krachten te behouden. De verplichting gold voor katholieken van 21 tot 59 jaar.
* Onthoudingsdagen (Soort voedsel): Verbod op het eten van vlees en vleessoep/jus. Producten zoals eieren, zuivel en dierlijke vetten (reuzel/boter) waren inmiddels wel gewoon toegestaan. De verplichting gold vanaf 7 jaar.
* Belangrijkste periodes:
Alleen onthouding: alle vrijdagen van het jaar.
Alleen vasten: de werkdagen van de Advent.
Vasten én onthouding samen: Aswoensdag, de vrijdagen en zaterdagen van de Veertigdagentijd, de Quatertemperdagen en enkele specifieke vigilie-avonden.
Het jaar 1962 (Tijdperk van Johannes XXIII / Vlak voor Vaticanum II)
* Algemene betekenis: De structuur van 1917 was nog steeds van kracht, maar er waren aanzienlijke lokale versoepelingen (dispensaties) ingevoerd om de regels aan te passen aan de moderne werkende mens.
* Vastendagen: Het basisprincipe bleef één volledige maaltijd met twee kleine collaties, maar de bisschoppen gaven veel vaker algemene dispensaties voor werkenden.
* Onthoudingsdagen (Soort voedsel): Geen vlees op de aangewezen dagen. Echter, op bepaalde zaterdagen of minder strenge vastendagen werd vlees bij de hoofdmaaltijd al vaker oogluikend toegestaan door bisschoppelijke verordeningen.
* Belangrijkste periodes: Aswoensdag en Goede Vrijdag bleven de absolute kerndagen voor de combinatie van vasten en onthouding. De Veertigdagentijd werd nog als vastenperiode beschouwd, maar de Quatertemperdagen verloren in de praktijk al veel van hun strikte naleving door de vele uitzonderingen.
De huidige tijd (Sinds de apostolische constitutie Paenitemini van 1966 en het Wetboek van 1983)
* Algemene betekenis: De nadruk is verschoven van extern juridische verplichtingen naar persoonlijke spirituele bekering, versobering en liefdadigheid.
* Vastendagen: Er zijn nog maar twee verplichte vastendagen per jaar: Aswoensdag en Goede Vrijdag. De regel is nog steeds maximaal één volledige maaltijd en twee kleinere beetjes, vanaf 18 tot 59 jaar.
* Onthoudingsdagen (Soort voedsel): In principe zijn alle vrijdagen van het jaar (tenzij het een hoogfeest is) dagen van onthouding van vlees voor iedereen vanaf 14 jaar.
* Belangrijkste periodes: De Veertigdagentijd is de algemene tijd van boetvaardigheid.
Belangrijke nuance voor Nederland en Vlaanderen: De bisschoppenconferenties hebben de verplichte onthouding van vlees op gewone vrijdagen omgezet in een vrije keuze. Gelovigen mogen het laten van vlees vervangen door een andere vorm van onthouding of een daad van naastenliefde (zoals vrijwilligerswerk, een gift of het laten van sociale media/alcohol). Enkel Aswoensdag en Goede Vrijdag blijven universeel verplicht voor vleesonthouding.
Vasten en onthouding volgens OLVrouw in Medjugorje gevraagd
In de verschijningen in Medjugorje (sinds 1981) is vasten een van de belangrijkste spirituele kernboodschappen. Het wordt door Onze Lieve Vrouw (de Koningin van de Vrede) genoemd als een van de "Vijf Stenen" waarmee gelovigen Satan en het kwaad kunnen overwinnen.
De specifieke richtlijnen en dagen die zij hiervoor heeft opgegeven zijn zeer concreet:
Specifieke vastendagen
De Maagd Maria vraagt in haar boodschappen nadrukkelijk om twee vaste dagen per week strikt te vasten:
Woensdag (traditioneel de dag waarop Judas Jezus verraadde)
Vrijdag (de dag van Jezus' kruisiging)
Dit vasten duurt de volledige dag, van middernacht tot middernacht (24 uur).
Wijze van vasten: Alleen brood en water
Volgens de boodschappen is dit geen kwestie van minder eten of het skippen van een maaltijd. De specifieke methode die zij vraagt is:
"Het beste vasten is op brood en water." (Boodschap van 21 juli 1982)
Men mag gedurende de dag wel voldoende brood eten om verzadigd te zijn (geen uithongering), maar er mag niets aan toegevoegd worden (geen boter, beleg of suiker). Er mag enkel plat water bij gedronken worden, dus geen koffie, thee, sappen of alcohol.
Spirituele betekenis en de kracht van het vasten
In haar boodschappen legt Onze Lieve Vrouw de nadruk op "vasten met het hart" (niet uit sleur of om op te scheppen). Zij schrijft hier buitengewone spirituele krachten aan toe:
* Oorlogen stoppen: "Alleen door gebed en vasten kunnen oorlogen worden gestopt." (Boodschap van 25 april 1992)
* Natuurwetten opschorten: Zij stelt dat oprecht vasten en bidden zelfs de wetten van de natuur kan opschorten en ziektes of rampen kan afwenden.
* Angst wegnemen: "Wie bidt is niet bang voor de toekomst, en wie vast is niet bang voor het kwaad." (Boodschap van 25 januari 2001)
Uitzonderingen en onthouding als alternatief
Maria benadrukt dat iedereen moet vasten, behalve de zieken. Voor mensen die om legitieme medische redenen (of fysieke kwetsbaarheid) niet op brood en water kunnen leven, geeft zij een alternatieve invulling van onthouding:
Zij vraagt hen om op die woensdagen en vrijdagen andere offers te brengen.
Dit kan bestaan uit het onthouden van een slechte eigenschap of zonde, of het opgeven van materiële zaken waar men aan gehecht is, zoals televisie, sociale media, koffie, alcohol of roken.
Geopolitieke situatie