Karl Pisa: Schopenhauer

Biografie van de Duitse filosoof die leefde van 1788 tot 1860. Een werk uit 1978 dat verschenen is in de reeks Heyne Biographien. Het is in het Duits en is bij mijn weten niet vertaald. Maar voor een Nederlandse biografie over Schopenhauer kan men altijd terecht bij het werk van Rüdiger Safranski. Diens biografie is de interessantste, omdat ze veel meer aandacht besteed aan het werk en de ideeën van de filosoof. De biografie van Pisa is populairder, maar niet oppervlakkig. Pisa besteedt vooral veel aandacht aan de jeugd van Schopenhauer en aan de verhouding met zijn moeder. Hij citeert uitvoerig uit de correspondentie tussen moeder en zoon en uit het reisdagboek van de jonge Schopenhauer. Om op dat laatste punt even in te gaan. Schopenhauers vader was een koopman in Danzig die wegens politieke omstandigheden moest verhuizen naar Hamburg. (Het is de tijd na de Franse revolutie, de veldtocht van Napoleon naar het Oosten, de opkomst van Pruisen). Hij verwachtte van zijn zoon dat deze in zijn voetsporen zou treden en ook in zaken zou gaan. Schopenhauer liep daar echter niet warm voor. Toen hij 16 was stelde zijn vader hem voor de volgende keuze: ofwel mocht hij naar het gymnasium, als voorbereiding op hogere studies, ofwel mocht hij met zijn ouders een reis door Europa maken, waarna hij in de leer zou gaan bij een koopman. Arthur koos voor het laatste, en zo reisde hij door Europa, ook in België. Dat hij niet enkel plezierige oorden bezocht mag uit het volgende blijken. In Londen woonde hij de openbare terechtstelling bij van een misdadiger, een gebeurtenis die hij in zijn dagboek nuchter beschrijft. In Toulon bezocht hij een andere bezienswaardigheid. Galeischepen waarop niet minder dan zesduizend veroordeelden geketend gevangen zaten. Ik kan me voorstellen dat zulke dingen een zestienjarige bijblijven.

Ten slotte zou Schopenhauer toch nog gaan studeren. Na de zelfmoord van zijn vader begon er een heel moeilijke relatie met zijn moeder, die op een breuk uitliep. Op een bepaald moment hadden beiden nog enkel contact via briefjes die een dienstmeisje van de kamer van de moeder naar die van de zoon bracht en omgekeerd.

Op dertigjarige leeftijd had hij zijn hoofdwerk voltooid: De wereld als wil en voorstelling. Daarna zou hij enkel nog aanvullingen op dat werk schrijven en andere beschouwingen, maar aan de kern van zijn leer werd niets meer veranderd. Die kern is de volgende:

De wereld die we kennen met ons gezond verstand en door wetenschappelijk onderzoek bestaat niet op zichzelf, maar enkel in het bewustzijn van degenen die deze wereld ervaren. Die wereld bestaat enkel als een verzameling van  onze voorstellingen. Maar er is meer in de wereld dan alleen maar die voorstellingen. Er is ook het ding op zich, en dat is Wil. Voorstellingen vormen de buitenkant van de wereld, het ding op zich de binnenkant en het ene kan niet uit het andere worden afgeleid. Kennis van het ding op zich is uniek en direct. Een soort mystieke ervaring.   

Het eerste deel, de wereld als voorstelling, haalde hij bij Kant. Het aspect Wil is zijn eigen uitvinding. Het is niet de wil die we uit het gewone spraakgebruik kennen, wel een soort blinde oerkracht die zich manifesteert  in al het bestaande, een soort levenskracht die we alleen maar kunnen kennen door de veruiterlijking ervan in de bestaande dingen.

Zoiets is natuurlijk erg speculatief en niet te bewijzen. Daarom wordt Schopenhauer door veel ‘beroepsfilosofen’ niet ernstig genomen. Wie de indexen van filosofische werken opslaat, daar zal zijn naam daar niet vaak in terugvinden.

Behalve door Kant, is zijn werk ook sterk beïnvloed door Plato, aan wiens Ideeënleer hij een eigen interpretatie gaf. Op zestienjarige leeftijd maakte hij ook kennis met de Indische filosofie, met name de Upanishads, en later met de christelijke mystici. Zijn visie op het leven was ronduit pessimistisch. Wat we in het leven dan ook moeten nastreven is het inactief maken van die Wil, een vorm van onthechting dus. Hiermee komt hij dicht in de buurt van het boeddhisme.

Is deze filosofie dan al bij al het lezen waard ? Ja zeker, want hij heeft zijn eenvoudige systeem op een grandioze manier uitgebouwd en hij schrijft een heel kleurrijk en duidelijk proza, wat voor een filosoof niet evident is. In zijn leven was hij een heel moeilijk mens, en dat blijkt ook uit zijn werk, waarin hij zijn collega-filosofen met genoegen de grond inboort. Verder was hij ook een van de eersten die onbevangen over seksualiteit schreef en bij wie we ideeën terugvinden die naar Freud verwijzen.

Margaretha van Oostenrijk (1480 – 1530)

Onlangs was er over haar de tentoonstelling in Mechelen (die ik tot mijn schande niet heb bezocht).

Als twaalfjarige kwam zij aan het Franse hof, als verloofde van de dauphin Karel. Deze huwde echter met iemand anders, waarna Margaretha werd teruggestuurd naar haar vader Maximiliaan van Oostenrijk. Hij huwde haar dan uit aan don Juan van Castilië, maar die zou enkele maanden na het huwelijk al sterven.

Bij haar overtocht naar Spanje in 1497 kwam haar schip in een orkaan terecht, en toen zou de koelbloedige Margaretha voor zichzelf het volgende grafschrift hebben gedicht:

Cy gist margot, la gente demoiselle

Qu’eut deux maris et si mourut pucelle.

Margaretha was kunstzinnig aangelegd en schreef zelf ook gedichten.

Dit zou er een van zijn:

C'est pour james que regret me demeure
Que sans seser nuit et jour, a tout eure
Tant me tourmente que bien voudroie mourir,
Car ma vie n'est fors seullement languir
Et sy faudra qu'a la fin que j'an meure.

De l'infortune pansoie estre bien seure
Quand le regret maudit ou je demeure
Ma coury sus pour me fere mourir
Car ma vie n'est fors seullement languir
Et sy faudra qu'a la fin que j'an meure.
C'est pour james.

Me fauldra-il tousjours ainsi languir?
Me fauldra-il enfin ainsi morir?
Nul n'ara-t-il de mon mal cognoissance?
Trop a duré, car c'est dès mon enfance

Ik laat hieronder een schuchtere poging tot vertaling volgen. Hopelijk lezen er niet te veel romanisten mee, anders mogen ze me altijd verbeteren.

Voortaan zal ik altijd blijven treuren

Want onophoudelijk dag en nacht, op elk moment

Word ik zo erg gekweld dat ik liever zou sterven

Want in dit leven kan ik enkel nog kwijnen

En op het eind zal ik eraan moeten sterven.

Van de rampspoedige gedachte ben ik zeker

Toen het droevig lot waarin ik me bevind

Me heeft overvallen om me te laten sterven

Want in dit leven kan ik enkel nog kwijnen

En op het eind zal ik eraan moeten sterven.

Het is voor altijd.

Zal ik altijd zo moeten kwijnen ?

Zal ik uiteindelijk zo moeten sterven ?

Heeft er dan niemand weet van mijn leed ?

Te lang heeft het geduurd, van kindsbeen af.

Er werd ook over haar gedicht, met name door de rederijkers. Een van die gedichten beschrijft het afscheidsmaal van Margaretha en haar broer Filips de Schone, in Middelburg op 25 november 1496. Van daaruit zou ze naar Spanje vertrekken om er te trouwen met don Juan. Het gedicht is te lang om in extenso over te typen, maar ik wil u de titel en de laatste strofe toch niet onthouden.

Die Sceidinghe van den edelen aertshertoghe Philips van Oostenrijck, Brabant, etc ende van sijnder suster die schone Margriete.

De laatste strofe luidt:

Prince, dus es tscheyden ghesciet

Van Margrieten en haren broeder soet,

Dwelck deerlijck om scouwen was en verdriet;

Maar sulck sceyden ter werelt en achtick niet,

Dan dat leste sceyden, dwelc elc besueren moet,

Als God die ziele van tlichaem sceyden doet,

Wanneer dat vervult is hier onsen tijt:

Dat sceyden is bitter, voor sot of vroet;

Elke dencker om, die hier tegenwordich sijt:

Ick bevele u allen Gods moeder ghebenedijt!

Deze tekst komt uit een oud boekje, getiteld Blijde Inkomst. Vier Vlaams-Bourgondische Gedichten. Uitgegeven door G. Degroote in 1950. Het is het nummer 59 van de Klassieke Galerij van de uitgeverij De Nederlandsche Boekhandel.

Nu en dan vind je zo nog een boekje voor weinig geld en ontdek je prettige dingen.

Herman Melville: Billy Budd

Ik heb deze novelle, een van mijn lievelingsboeken, nog maar eens herlezen en zal er nu wat langer bij stilstaan.

Melville (1819-1891) schreef ze op latere leeftijd, toen zijn carrière als schrijver voorbij was. De novelle werd postuum gepubliceerd in de jaren 20 van de twintigste eeuw.

Het verhaal speelt op het einde van de achttiende eeuw. Billy Budd is een matroos op een Engels koopvaardijschip en wordt in het Kanaal geprest. Pressen betekent dat een oorlogsschip matrozen van de koopvaardij kon opeisen om aan boord van het oorlogsschip te dienen.

De kapitein van het vrachtschip laat BB niet graag vertrekken, want hij was het zonnetje aan boord, de Knappe Matroos die door iedereen graag gezien was, altijd optimistisch enz.

Op het oorlogsschip is BB ook een graag geziene gast, behalve voor de provoost Claggart. Deze haat om een onbekende reden BB en probeert hem in diskrediet te brengen. Hij beschuldigt BB van het aanzetten tot muiterij. Er heeft een confrontatie plaats bij de gezagvoerder Vere. Claggart uit daar zijn beschuldigingen ten overstaan van BB, die nergens van weet. Billy, een stotteraar, is zo verbolgen dat hij niet uit zijn woorden geraakt en hij dient Claggart een dodelijke vuistslag toe.

Billy wordt opgesloten en kapitein Vere houdt een krijgsraad. Hoewel iedereen van zijn onschuld overtuigd is, wordt Billy Budd toch veroordeeld om te worden opgeknoopt.  Dat gebeurt de volgende dag al.

Tot zover de inhoud van de novelle. Het lijkt een vlot verhaaltje, maar ik heb zelden een boek gelezen dat zo weerbarstig is. Melville houdt van uitweidingen. Zeker de helft van de novelle is ermee gevuld. Ze zijn soms interessant, soms minder omdat we te weinig vertrouwd zijn met die periode. Verder staat de novelle bol van de eigennamen. En de zinnen zijn zo geconstrueerd dat je ze vaak enkele keren moet lezen voordat je ze begrijpt. Verder gebruikt hij veel zeemanstermen. En toch is het een meesterlijke novelle. Wie het volhoudt wordt zeker in de tweede helft beloond voor zijn moeite.

Het werk is heel ontroerend. Vooral door de figuur van Billy Budd. Hij is de onschuld zelve en wordt soms vereenzelvigd met Christus. Hij past in het rijtje van andere figuren uit de literatuur, zoals de idioot van Dostojewski of Alosja uit de gebroeders Karamazov van dezelfde auteur.

Er komen in het werk verschillende thema’s aan bod, o.a. het goede versus het kwade. Hier lijkt Melville ertoe geneigd beide te beschouwen als iets dat de mens aangeboren is. Hij reikt geen verklaring aan voor de boosheid van Claggart en de goedheid van Billy. Een ander thema is de aard van het ware christendom. Geen geloof van dogma’s maar van naastenliefde. Verder is er het thema van de keuze tussen de wet en het hart. Hoewel iedereen Billy onschuldig acht, moet hij toch worden opgeknoopt om een voorbeeld te stellen voor de rest van de bemanning. Kort tevoren was er namelijk op een ander schip een grote muiterij geweest en die wil kapitein Vere koste wat het kost voorkomen. Een minder uitgesproken thema is dat van de homoseksualiteit. Er wordt niet rechtstreeks op gealludeerd, maar het hele werk door zijn er toespelingen op de mooie matrozen. Even zelfs wordt gesuggereerd dat de haat van Claggart is ingegeven door een verdrongen liefde voor Billy.

Een aspect van het boek dat mij bijzonder treft ligt in de stijl. De auteur vertelt alles als een toeschouwer, met beschouwingen over de geschiedenis, over filosofie, geloof en nog vele andere onderwerpen. Het lijkt er soms op dat het verhaal maar bijzaak is. Maar net die nuchtere stijl vormt een enorm contrast met het drama waarvan Billy Budd het slachtoffer is. Hij had er evengoed een romantisch verhaal kunnen over schrijven, maar dat doet hij bewust niet. Dat is ook het geval bij de terechtstelling van Billy Budd, in hoofdstuk XXII. Om toch iets uit het werk te citeren, laat ik de laatste zin uit dat hoofdstuk volgen.

Na de ranok te hebben bereikt, was in de gebonden gedaante tot aller verwondering geen beweging te bespeuren, behalve die, veroorzaakt door het langzame slingeren van de scheepsromp, in kalm weer zo majestueus bij een zwaar bewapend schip.

Aan de ene kant het drama van de opgeknoopte Billy Budd en aan de andere kant de beschrijving van de beweging van het schip. Melville stapt van het drama over op de realiteit. Meteen ook wijst hij op het contrast tussen de nietigheid van die mens en het majestueuze van zee en schip. Daar gaat het leven verder. Maar tegelijk ook kun je het ook zo zien dat het schip zwaar bewapend is omdat het BB aan boord heeft. De verpersoonlijking van de goede mens, van Christus die gestorven is voor de mensheid.

Ik schrijf de zin ook even over in het Engels. Meteen hebt u een idee van de moeilijkheidsgraad van de taal.

In the pinioned figure arrived at the yard-end, to the wonder of all no motion was apparent, none save that created by the ship’s motion, in moderate weather so majestic in a great ship ponderously cannoned.

Ik heb dit boekje gelezen in een uitgave van de Wereldbibliotheek van 1950, in de vertaling van Johan M. Palm. Het is eigenlijk hoog tijd dat het werk opnieuw wordt vertaald en dan liefst in een geannoteerde uitgave. De Engelse tekst van de novelle is ook op het web te lezen en wel in een fantastische versie, met een uitgebreid notenapparaat. Het adres is: http://xroads.virginia.edu/~HYPER/bb/BillyBudd.html

Waardering: 10/10. Hoewel ik me ervan bewust ben dat het boek een aantal mensen niet zal liggen. Om maar iets te zeggen, in deze novelle, en in veel andere werken van Melville, komt bijvoorbeeld geen vrouwelijk personage voor. Dat mag vrouwelijke lezers echter niet afschrikken, want mijn dochter bijvoorbeeld vond het net als ik een fantastisch boek.

Edith Wharton: The age of innocence

Edith Wharton is een Amerikaanse schrijfster die leefde van 1862 tot 1937.

Het verhaal is gesitueerd in de betere kringen van New York op het einde van de 19^e eeuw. Het is een gesloten wereld die weinig openstaat voor nieuwe denkbeelden en geen oog heeft voor de veranderingen in de Amerikaanse samenleving. Een jongeman uit die kringen, Newland Archer, is verloofd met May Welland. Zij lijkt op het eerste gezicht een product van die burgerwereld: ze is naïef, onschuldig, ze gehoorzaamt haar ouders en wenst zich te houden aan de geplogenheden. Voor haar verloofde Newland is het allemaal nogal saai en weinig opbeurend en hij probeert May tot wat meer onafhankelijkheid te bewegen. Op sommige momenten schrikt een huwelijk hem af: … and with a shiver of foreboding he saw his marriage becoming what most of the other marriages about him were: a dull association of material and social interests held together by ignorance on the one side and hypocrisy on the other.

De wereldvreemheid van het meisje mag uit het volgende blijken. Hij stelt haar een vakantie voor : She smiled dreamily upon the possibility; but he perceived that to deam of it sufficed her. It was like hearing him read aloud out of his poetry books the beautiful things that would not possibly happen in real life.

In dat milieu ontstaat enige opschudding met de komst van de gravin Olenska. Ze was in Europa ongelukkig gehuwd, heeft haar man in de steek gelaten en is teruggekeerd naar Amerika bij haar familie. Ze overweegt om te scheiden van haar man, maar daar gaat haar Amerikaanse familie niet mee akkoord.  Newland Archer, die bij een advocatenkantoor werkt, moet haar trachten te overtuigen om niet te scheiden en hij slaagt in dat opzet. Intussen is hij echter verliefd geworden op deze dame en dat lijkt voor complicaties te zorgen.

Hier eindigt het eerste deel. Ik ben zelf benieuwd naar het vervolg en daarom zal ik verder ook niets verklappen.

Een van de hoofdthema’s in deze roman is de tegenstelling tussen Amerika en Europa (Een thema dat ook voortdurend aanwezig is in de romans van Henry James). Het maatschappelijke en culturele leven van die New Yorkse bourgeoisie is vastgeroest. Wat interessant is aan muziek en schrijvers moet uit Europa komen. De werken van de eigen schrijvers worden niet gewaardeerd. (Denk maar aan Herman Melville, die op 47-jarige leeftijd zijn schrijversloopbaan moest opgeven en aan de slag gaan als inspecteur bij de douane. Na twintig jaar ging hij met pensioen en dan heeft hij nog enkel zijn meesterlijke novelle Billy Budd geschreven, die pas in 1924 zou worden gepubliceerd).

Verder bevat het verhaal veel fijne psychologische observaties. Een voorbeeldje. De gravin wordt belaagd door een vreselijke man en ze probeert hem te ontvluchten. The question was whether she had fled because his importunities displeased her, or because she did not wholly trust herself to resist them.

Het boek is ook in het Nederlands vertaald en in de meeste bibliotheken beschikbaar. Engelse versies zijn gemakkelijk te vinden in tweedehandszaken. De roman is trouwens verschenen in de goedkope reeks Penguin Popular Classics.

Waardering: 9/10

J.F. Cooper: De laatste der Mohikanen

Wellicht kennen we dit verhaal allemaal wel uit een of ander jongensboek of als strip. Zelf herinner ik me er alleen van dat de held van het verhaal Uncas is, de laatste der Mohikanen.

De roman verhaalt een episode uit de Amerikaanse geschiedenis, de strijd van de Engelsen tegen de Fransen of Canadezen. Deze laatsten laten zich bijstaan door indianenstammen. De tijd is 1757, de locatie het wilde noordoosten van de VS, ten zuiden van de grote meren, aan de oevers van de Hudson.

Twee halfzusters Alice en Cora reizen in een klein groepje van fort Edward naar fort William Henry, waar hun vader zich bevindt. Ze krijgen een gids mee, maar dat blijkt een verrader te zijn. Onderweg beleven ze allerlei avonturen, waarbij de indianen de belagers zijn. De meisjes worden ontvoerd, bevrijd, enz. Uncas, die verliefd is op de oudste dochter, al alles doen om haar te bevrijden, maar zijn poging mislukt.

Het fort William Henry, waar ze naartoe willen, wordt belegerd door de Franse generaal Montcalm die het bevel voert over een troep reguliere soldaten en indianen. Dit is een bekend historisch feit, daar de belegering uitliep op een massamoord. Na de overgave werden de indianen onvoldoende in bedwang gehouden en hebben zij een groot gedeelte van de bewoners van het fort uitgemoord. De schuld daarin van de generaal is niet uitgemaakt. Wie er meer wil over lezen, kan dit doen op het volgende adres: http://www.mohicanpress.com/mo08005.html

Het boek gaat dus grotendeels over indianen. Ik blijf met een aantal vragen zitten. Zo vraag ik me af of de indianen echt zo spraken zoals Cooper ze laat praten. Ik weet er te weinig van af om zeker te zijn. Het is de bekende taal waarin vooral in beelden wordt gesproken. Uit de roman zou ook blijken dat toespraken een grote invloed hadden op de indianen. Zij zouden gemakkelijk manipuleerbaar zijn.

Er wordt in het boek verder heel wat gemoord en gescalpeerd.

Cooper is in zijn beschrijving van de indianen nogal dubbelzinnig. Hij beschouwt ze overwegend als wilden, maar sommige figuren zijn dan weer heel edelmoedig, enz. Een keer laat hij zich betrappen op een vooroordeel. De zussen zijn weer eens gered, en vallen in elkaars armen.

 Heyward (een blanke en verloofde van een van de zussen) voelde zich niet te veel man om bij het aanschouwen van dit allerliefste tafereel een traan te storten, en Uncas (de held en indiaan), nog met vers bloed van de strijd bevlekt, stond kalm en schijnbaar onbewogen naar het tafereel te staren, maar met ogen die al veel van hun trots verloren hadden en waarin een deelneming blonk, die hem ver boven het begrip verhief en waarmee hij de levenswijze van zijn volk waarschijnlijk eeuwen vooruit was.

Het blijft al bij al een avonturenroman. Jongeren van nu zullen het nog moeilijk kunnen lezen vrees ik. Het is wel spannend, maar doet soms toch wat oubollig aan. Erg is dat niet, want deze jongeren hebben nu toch een Lord of the Rings ter beschikking, waarin ze hun fantasie kunnen voeden.

Cooper leefde van 1789 tot 1851.

Waardering: 7,5 / 10

Tomasi di Lampedusa: De tijgerkat

Deze Siciliaanse schrijver wordt in Palermo geboren in 1896 en overlijdt er in 1957. Zoals zijn naam aangeeft, was hij van aristocratische afkomst. De laatste telg van een geslacht, zoals ook in de roman zal blijken. Hij had een grote belangstelling voor de literatuur van zijn tijd en zelf is hij pas op late leeftijd beginnen te schrijven. Naast deze roman heeft hij enkel nog enkele jeugdherinneringen geschreven. Aan de tijgerkat begint hij in 1954. In 1957 is het werk klaar, maar het wordt afgewezen door enkele uitgevers. Pas na zijn dood zal het worden uitgegeven.

De roman gaat over het verval van een aristocratische familie op Sicilië. De tijgerkat staat in het blazoen van de familie, vandaar de titel van de roman. Het verhaal speelt grotendeels in het jaar 1860. Het is een belangrijke periode voor Italië, dat mede onder invloed van Garibaldi tot één staat wordt gesmeed. Ook op Sicilië worden de gevolgen van die strijd gevoeld. Op het einde van de roman maken we enkele sprongen, naar 1883, het jaar waarin de hoofdpersoon don Fabrizio de Salina overlijdt, en naar 1910, waarin we zien wat er van de familie overblijft.

Het is een prachtige roman, een van de beste die ik ooit las. Toch een waarschuwing, het is geen werk voor snellezers. Je moet bij elke zin opletten. De hoofdpersoon is grandioos. Een man die het allemaal al heeft meegemaakt en het gedoe hier beneden nogal cynisch bekijkt (zijn hobby is naar de sterren kijken!). Er komen fantastische passages in, onder andere het overlijden van de hoofdpersoon. Dit is helemaal niet wreed beschreven, integendeel. Eerder afstandelijk, alsof de man al gedeeltelijk op weg is, en zijn laatste ogenblik is er een van, voor mij althans, enorme hoop en troost. U moet het zelf maar nalezen.

Ik kan niet beter doen dan enkele passages uit het voortreffelijk vertaalde werk citeren.

Over de jacht bijvoorbeeld.

Gestoord tijdens hun middagslaap vielen er een paar onfortuinlijke snippen en nog een konijn ten prooi aan de jagers, die wel meedogenloos raak schoten die dag, aangezien zowel Salina als Tumeo er aardigheid in had om die onschuldige diertjes te vereenzelvigen met don Calogero Sedarà.

Of deze beschrijving van een dorpje:

Hij draaide zich om, ging op zijn tenen staan en wees op een groepje huizen in de verte, die omlaag zouden glijden van een steile heuvelhelling, ware het niet dat een armzalige kerktoren ze met de grootste moeite vastgenageld hield: een gekruisigd gehucht.

Ten slotte nog een fragment waarin de oude prins danst met de jonge bruid van zijn geliefde neef.

Angelica en Fabrizio vormden een prachtig paar. De enorme voeten van de prins bewogen zich verbazingwekkend delicaat en geen enkele maal liepen de satijnen muiltjes van zijn dame gevaar te worden geraakt. Kalm en krachtig omvatte zijn zware poot haar middel, en zijn kin rustte op de vergetelheid brengende golf van haar haar.

Het werk is uitgegeven bij Atheaeum – Polak @ Van Gennep in Amsterdam. Het is vertaald door Anthonie Kee. Deze heeft er een nawoord bijgeschreven en ook de historische context geschetst. Het is wel belangrijk die eerst te lezen.

En wie nog op zoek is naar een kerstcadeau, het boek ligt momenteel tegen een heel goedkope prijs (12 euro) bij Fnac.

Waardering: 10/10

Toergenjew: Eerste liefde

Een kennis had me dit verhaal aangeraden, en het heeft me niet ontgoocheld. Drie heren komen samen om over hun eerste liefde te vertellen. Bij de twee eerste stelde die niet zoveel voor, maar de derde persoon zou zijn verhaal op schrift stellen. Het is zijn verhaal dat we lezen. Als zestienjarige brengt hij de zomer met zijn ouders door op het platteland. Na een tijdje komt in een vleugel van het landhuis een moeder met haar dochter wonen. Deze vorstin is in armoede vervallen. De dochter, een flirt,  is beeldschoon en omringt zich met een schare aanbidders. Ze speelt spelletjes met hen, letterlijk en figuurlijk. Ook onze verteller gaat tot het kringetje behoren en hij wordt verliefd op het meisje Zinaïda die vijf jaar ouder is dan hij. Na een tijdje treedt er verandering op, want Zinaïda is werkelijk verliefd geworden. Alleen weten we nog niet op wie (de hoofdpersoon weet het niet, maar als lezer heb je het wel vlug door). Na een tijdje komt Wladimir met een schok te weten wie de geliefde is, namelijk zijn vader. Aan die relatie komt ook een einde en, zoals ik enkele weken geleden over Dostojewski schreef, kijken we ook nu op het eind van het verhaal een stukje in de toekomst en zien we hoe het met de protagonisten afloopt. Maar dat is eigenlijk van minder belang voor het verhaal.

Enkele beschouwingen. De vorstin en haar dochter zijn beiden in verval. De moeder financieel, de dochter in moreel opzicht, omdat ze nogal aan de lichtzinnige kant is. Tegenover die moeder en dochter staat aan de andere kant de vader en de zoon van het andere gezin. De vader is erg afstandelijk, hij is tien jaar jonger dan zijn echtgenote, en heeft weinig affectie voor zijn vrouw en zoon. Toch ziet de zoon op naar zijn vader. De vader realiseert namelijk waar de zoon van droomt, een relatie met Zinaïda. Opvallend in het verhaal is verder dat de schrijver voortdurend de gemoedstoestand van de zoon beschrijft, de onmogelijke liefde, terwijl de eigenlijke liefdesaffaire tussen zijn vader en Zinaïda enkel op de achtergrond aanwezig is. Hetzelfde contrast is er tussen het groepje dwepers dat de jongedame onafgebroken het hof maakt maar geen resultaat boekt, en de vader die aan al die spelletjes niet deelneemt, maar wel de overwinnaar is.

Verder zitten er veel symbolen in het verhaal. Verschillende dromen en verhalen die het verdere verloop voorspellen, Zinaïda die een roos plukt, als symbool voor het verlies van haar maagdelijkheid, enz.

Een andere eigenaardigheid in dit verhaal is de allusie op sociale toestanden. In het begin van het verhaal vermeldt de auteur terloops dat in een andere vleugel van de woning een bedrijfje voor het vervaardigen van behangselpapier is gevestigd. Ik ging menigmaal kijken hoe een tiental magere jongetjes in smerige stofjassen, met ingevallen wangen en verwarde haren, voortdurend op de houten hefbomen sprongen die de vierkante blokken van de pers neerdrukten, om zodoende met het gewicht van hun uitgemergelde lichamen, de bonte patronen op het behangselpapier aan te brengen.

Op het einde van het verhaal is hij aanwezig bij het overlijden van een arme oude vrouw. Bedekt met vodden, op harde planken, met een zak onder haar hoofd, stierf zij een moeilijke en zware dood.

Tussen die twee scènes speelt zich het verhaal af. Van mensen die weinig zorgen hebben, maar die toch niets van hun leven terecht brengen.

Nog een tafereel dat me trof. Op een bepaald moment gaan vader en zoon uit rijden. Terwijl de zoon op de paarden let, bezoekt de vader zijn geliefde. De zoon is er getuige van hoe zij de vader eerst afwijst, maar nadat deze haar een zweepslag op haar arm heeft gegeven, gaat ze op zijn avances in.

De personages, en vooral het meisje Zinaïda, zijn mooi geportretteerd.

Waardering: 9/10

Lazarillo de Tormes

Een Spaanse schelmenroman uit de 16^e eeuw.  De auteur is onbekend. In het boek noemt hij zichzelf Lazarillo, hij is afkomstig van Salamanca en werd geboren aan de rivier Tormes.

Een andere naam voor schelmenroman is picareske roman. Dat woord is afgeleid van het Spaanse pícaro. Een pícaro is dus een schelm, iemand uit de lagere klasse van de samenleving, die erg gesteld is op zijn vrijheid en veel sluwheid aan de dag moet leggen om in leven te blijven. Het is een antiheld die als tegenwicht moest dienen voor de in die tijd geschreven hoofse romans waarvan de helden echte caballeros waren. Lazarillo de Tormes had direct veel succes. Een jaar na de publicatie in Spanje werd het boek ook in Antwerpen gedrukt (in die tijd, 1555, waren de Spanjaarden hier nog de baas). Op de foto ziet u een afbeelding van die Antwerpse druk. Het boek bestond aanvankelijk uit een deel, maar door het grote succes werden er naderhand nog hoofdstukken aan toegevoegd. In Nederland heeft Bredero een hoofdstuk van het boek gebruikt voor het schrijven van zijn toneelspel De Spaanse Brabander.

Het verhaal: Lazarillo wordt geboren in een arm gezin en moet zien zijn kost te verdienen. Zo wordt hij de begeleider van een blinde, het hulpje van een priester, de bediende van een berooide ‘edelman’, enz. Telkens wordt hij bedrogen en moet hij op zijn beurt zijn werkgevers bedriegen om in leven te blijven. Enkele thema’s uit dit werk: de gierigheid, het bedrog, de armoede en vooral de honger. Vooral in het eerste deel moet hij zich enorm inspannen en allerlei listen beramen om aan een stukje brood te geraken.

Een kort fragmentje om de sfeer te schetsen. Lazarillo en de edelman maken samen het bed van laatstgenoemde op:

Zijn bed bestond uit een rieten brits, ondersteund door twee versleten waggelende schragen. Zijn vuil linnen diende hem tot matras. We schudden die vodden wat op om er wat dikte en vorm aan te geven, maar dat was tijd en moeite verloren, want dat duivels matrasje bleef altijd zo dun dat je er de rietstengels altijd dwars doorheen kon tellen, precies of je de ribben telt van een afgeteerd schaap. Over ’t rommeltje spreidden we een oud deken, waarvan ik nooit de kleur heb kunnen raden.

 Ik heb het boek gelezen in de vertaling van Bert Decorte. Het werd in 1971 uitgegeven bij Ontwikkeling in Antwerpen.

Waardering: 8/10

Edouard Dujardin: … en de sleutel is gebroken

Deze Franse auteur leefde van 1861 tot 1949.

Het werk heet in het Frans Les lauriers sont coupés. Met geen van beide titels wist ik me raad. Voor het Frans heb ik het gedicht teruggevonden, waaruit die regel komt.

Het is van Théodore de Banville die leefde van 1823 tot 1891.

Aan deze korte novelle zit een heel verhaal vast. De schrijver en het werkje zelf zouden vergeten zijn, had het niet een grote literaire invloed gehad. Dujardin is in dit werk namelijk de uitvinder van de monologue intérieur, een procédé dat vooral bekendheid heeft verworven dankzij James Joyce. Deze heeft dan ook ruiterlijk toegegeven dat hij dat procédé bij deze schrijver had aangetroffen.

Het boekje is op zich ook wel het lezen waard. Het gaat over een jongeman, een student, die verliefd is op een meisje dat in het theater optreedt. Het blijft bij een platonische liefde, want de jongen is nog onzeker en het meisje helpt hem ook niet vooruit. Een verhaaltje van niks, maar het geheel is heel luchtig geschreven en deze volgehouden monologue intérieur maakt er iets heel aparts van.

Het werkje is in het Nederlands uitgegeven in 1986 bij De Arbeiderspers.

Waardering: 8/10

Dostojewski: Oom’s droom

Een korte roman. Een provinciestadje waar de voornamelijk vrouwelijke inwoners in vijandige kampen zijn verdeeld. De vrouwelijke hoofdpersoon leeft samen met haar dochter (haar echtgenoot, een sul eerste klas, heeft ze verbannen naar haar buitenverblijf). Zij wil doorgaan voor de belangrijkste persoon van het stadje. Op zekere dag daagt er een prins in verval op. Het is een karikatuur van een mens. Alles aan hem is vals, haar, bakkebaarden, tanden, enz. en hij hangt nog met haken en ogen aan elkaar. Maar hij is rijk en vrijgezel. Onze hoofdpersoon ruikt haar kans en zal haar dochter proberen te overtuigen met die man te trouwen. Ze kan haar overhalen, maar alles loopt toch nog in het honderd.

Het is een hilarisch verhaal. De prins is half seniel en de andere personages zijn eerzuchtig, vals, enz. Het stadje is een roddelgemeenschap en iedereen probeert iedereen de duivel aan te doen. De vrouwelijke hoofdpersoon is gewetenloos, bedriegt iedereen tot en met haar dochter, maar bijt ten slotte toch in het zand.

Ik heb geen namen genoemd in dit stukje, want dat is meestal de grootste moeilijkheid bij het lezen van Russische romans: de ellenlange namen die je letter per letter moet spellen. Zoals wel meer het geval is bij Dostojewski, krijgen we als het verhaal afgelopen is nog een blik in de toekomst. In het kort worden de toekomstige lotgevallen van de protagonisten geschetst, kwestie van de lezer niet met een kater achter te laten.

Een luchtige maar cynische roman, met veel psychologie, waar in het geval van Dostojewski beter de oude term zielkunde voor wordt gebruikt.

Waardering: 7.5/10

Honoré de Balzac: Le Curé de Tours

Een willekeurig gekozen novelle uit de Comédie Humaine, die 24 delen omvat in de uitgave waaruit ik dit verhaal heb gehaald.

De geschiedenis heeft weinig om het lijf, maar een rasschrijver als Balzac weet er toch altijd iets van te maken. Een hulppastoor betrekt een kamer bij een oude vrijster. Maar omdat hij haar te weinig achting toedraagt, ontstaat er na een tijdje vijandschap tussen beiden.  Voor Balzac een mooie gelegenheid om alle registers open te trekken en de hypocrisie, de kleingeestigheid, de venijnigheden en de hatelijkheden bij deze vertegenwoordigers van de kleine burgerij belachelijk te maken. Als een fijne psycholoog ontleedt hij de manier waarop de hospita haar ietwat goedzakkige huurder de duivel aandoet. Hij zal tenslotte nog door iedereen verlaten en verraden worden, slachtoffer van de eerzucht van zijn kennissen.

Les vieilles filles égratignent (krabben, kwetsen) à la manière des chats. Puis, non seulement elles blessent, mais elles éprouvent du plaisir à blesser, et à faire voir à leur victime qu’elles l’ont blessée. La où un homme du monde ne se serait pas laissé griffer deux fois, le bon Birotteau avait besoin de plusieurs coups de patte dans la figure avant de croire à une intention méchante.

Of over de verveling

Les gens sans esprit ressemblent aux mauvaises herbes qui se plaisent dans les bons terrains, et ils aiment d’autant plus être amusés qu’ils s’ennuient eux-mêmes.

Deze korte passage over het mopshondje van de hospita wil ik u ook niet onthouden :

Ce personnage, l’un des plus importants du logis, mais peu gênant en ce qu’il n’aboyait plus et laissait la parole à sa maîtresse, leva sur B. ses petits yeux perdus sous les plis formés dans son masque par la graisse, puis il les referma sournoisement (geniepig).

Hoe komt het toch dat 19^e eeuwse schrijvers me zelden of nooit teleurstellen of vervelen ? Misschien omdat ze bij het schrijven rekening houden met de lezer. Ze doen dat op verschillende manieren. Als lezer heb je steeds de indruk dat ze het woord tot u richten, soms doen ze dat ook leteerlijk, dat ze het verhaal aan u vertellen. In de tweede plaats zorgen ze ervoor dat ze uw aandacht gaande houden, door geregeld wat humor in te lassen.

Op andere plaatsen dan weer blijkt Balzac dan ook maar een kind van zijn tijd te zijn en doet hij nogal denigrerend over alleenstaande vrouwen. Bij nadere beschouwing lijken zijn overwegingen toch vooral ingegeven door een typisch mannelijke kijk op de vrouw, niet gespeend van vooroordelen. Oordeel zelf maar:

Si leur célibat a été raisonné, s’il est un voeu d’indépendance, ni les hommes, ni les mères ne leur pardonnent d’avoir menti au dévouement de la femme, en s’étant refusée aux passions qui rendent leur sexe si touchant.

Nog een korte mooie zin :

Si nous ne savons pas toujours où nous allons, nous connaissons bien les fatigues du voyage.

Op de afbeelding ziet u het bekende beeld dat Rodin van Balzac maakte en dat onder andere te bewonderen is in het prachtige beeldenpark Middelheim in Antwerpen.

Waardering: 9/10

Kierkegaard

Toevallig viel mijn oog op dit korte tekstje:

Op een keer brak er in de coulissen van de schouwburg brandt uit. De komiek kwam het publiek waarschuwen, maar het dacht dat hij een grap maakte en hij kreeg applaus. Toen hij bleef aandringen werd er nog harder gelachen.

Ik denk dat de wereld op die manier zal ten onder gaan: onder algemene hilariteit van geestrijke mensen die denken dat het om een grap gaat.

Zal het ooit zo’n vaart lopen ? laten we hopen van niet. Toch heb ik af en toe de indruk dat we, niet alleen toekijken, maar volop meewerken aan onze eigen ondergang.

Dit is geen uiting van fatalisme, wel een aansporing om waakzaam te zijn en ons actief in te zetten ten einde zo’n doemscenario te voorkomen.

Bij Benito Cerano

Hieronder een uittreksel uit de pauselijke bul  Romanus Pontifex 1455 (van Nicholas V)

January 5, 1455

waarin de slavernij en de onderdrukking van de volkeren werd toegestaan

We [therefore] weighing all and singular the premises with due meditation, and noting that since we had formerly by other letters of ours granted among other things free and ample faculty to the aforesaid King Alfonso -- to invade, search out, capture, vanquish, and subdue all Saracens and pagans whatsoever, and other enemies of Christ wheresoever placed, and the kingdoms, dukedoms, principalities, dominions, possessions, and all movable and immovable goods whatsoever held and possessed by them and to reduce their persons to perpetual slavery, and to apply and appropriate to himself and his successors the kingdoms, dukedoms, counties, principalities, dominions, possessions, and goods, and to convert them to his and their use and profit…

Om bij de slavernij te blijven, deze werd afgeschaft in Denemarken (het erste land) in 1802. In Engeland en de VS in 1807. In dat laatste land was dat een officiële datum, want in de zuidelijke staten zou ze pas worden afgeschaft met de secessie-oorlog van 1861-1865. Nederland volgde in 1814 en Brazili¨sluit de rij af met 1888.

Zoals u op de foto kunt zien was het niet erg comfortabel op zo’n slavenschip, hoewel de illustratie wel een extreem voorbeeld is. Maar toch, er werd ooit gezegd dat de negers erin waren opgeborgen als books within a shelf. De slavenschepen lagen lange tijd voor de West-Afrikaanse kust, en de slaven werden gekocht van plaatselijke negerkoningen. Zij ruilden hun eigen onderdanen en gevangenen van andere stammen tegen waren uit Europa. Het sterftecijfer onder de getransporteerde slaven liep soms op tot 50 %. Toch werd hun toestand mettertijd wat beter, niet uit menslievendheid van de kapitein, maar gewoon omdat er meer geld kon verdiend worden met het leveren van gezonde slaven. Zo mochten ze dagelijks aan dek komen, waar ze wel verplicht werden om te dansen en te zingen, desnoods onder dwang van geselingen. Soms werden ze beter behandeld dan de bemanning van het slavenschip. Deze bestond namelijk grotendeels uit misdadigers en criminelen, en die waren “geen geld waard” zoals de slaven.

Er waren dan ook geregeld opstanden op deze schepen. Een bekende naam is de Amistad-opstand, waarbij de opstandelingen de kapitein en de kok doodden, en de bemanning aan wal lieten gaan. De aan boord gebleven slavenhandelaars werd opdracht gegeven hen naar Afrika terug te brengen. Er kwam een proces van en de negers herkregen hun vrijheid.

Herman Melville: Benito Cereno

Novelle uit 1855 (150 jaar geleden dus, laat het dan maar een herdenking zijn) van Melville (1819-1991) over wie ik hier vroeger al uitvoerig heb geschreven (zijn biografie).

Het verhaal berust op een min of meer gebeurde geschiedenis, waarvan Melville de officiële stukken heeft gebruikt, en waardoor enkele critici hem destijds van plagiaat hebben beschuldigd. Niets van, want hij heeft er een verhaal van gemaakt.

In het jaar 1799 ligt een robbenjager aangemeerd in een onbewoond eiland aan de zuidkust van Chili, om water in te doen. Er doemt plots een geheimzinnig schip op. Daar het dreigt op een klip te lopen, laat de kapitein van de robbenjager (de Bachelor’s Delight) er zich naartoe roeien. Dat schip heet de San Dominick en het staat onder het bevel van een Spaanse kapitein, Benito Cereno. Het schip is er slecht aan toe en de kapitein al evenzeer. Hij is totaal verzwakt en wordt voortdurend bijgestaan door een zwarte negerslaaf Babo, die geen seconde van zijn zijde wijkt. De San Dominick vervoert een groep slaven, maar die genieten blijkbaar enige mate van vrijheid. Volgens zeggen van Benito Cereno heeft het schip stormen en ziekten meegemaakt, vandaar dat velen, maar vooral hij, er zo slecht aan toe is. Amasa Delano, de kapitein van de robbenjager blijft aan boord. Hij is een goedgelovige man. Hij voelt dat er iets niet in de haak is met het schip en zijn bemanning, maar hij kan de vinger niet op de wonde leggen. Hij heeft soms argwaan, maar dan redeneert hij die weg. Dat duurt zo tot bij de ontknoping die ik niet verraad (want ik veronderstel natuurlijk dat iedereen dit verhaal gaat lezen).

Het werkje is ooit als prisma 1771 verschenen met nog enkele andere verhalen van Melville.

Zoals steeds bij deze auteur krioelt het in zijn werk van de metaforen en symbolen. Zo is bijvoorbeeld de San Dominick een symbool voor de afgetakelde macht van de Spanjaarden als koloniale macht, terwijl de robbenjager symbool staat voor het nieuwe Amerika. Het verhaal is opgezet als een klassiek drama, met eenheid van tijd (24 uur), plaats (het slavenschip) en handeling (uitlopend op de ontknoping). De toestand op de San Dominick is ook als een theater, waar door iedereen geacteerd wordt. Het thema van het verhaal is tweeledig. Enerzijds is de werkelijkheid verborgen en geheimzinnig. Daarnaast is het kwade een realiteit.

Waardering: geen, daar het om mijn lievelingsauteur gaat en ik sowieso voor elke zin die hij heeft geschreven een 10 zou geven.

Scott Fitzgerald: De grote Gatsby

De auteur is een Amerikaan, geboren in 1896 en gestorven in 1940. In 1917 ging hij bij het leger en werd gestationeerd in Alabama. Daar werd hij verliefd op de zeventienjarige Zelda Sayre. Een meisje dat er gesteld was op luxe, plezier en ontspanning. Een thema dat terugkomt in deze roman.

De roman speelt in de jaren twintig, The Jazz Age in Amerika. In de American Dream (ontdekkingen, individualisme, het nastreven van geluk) waren serieuze deuken gekomen. Een groep mensen was gemakkelijk heel rijk geworden (Gastby in de roman), en dat leidde tot cynisme, het nastreven van genot, lossere zeden, enz.  Er was een tegenstelling tussen de wansmaak van deze nieuwe rijken (Gatsby draagt een roze pak) en de goede smaak van de oudere aristocraten.

Gatsby is zo een nieuwe rijke, die een kast van een villa bewoont en feestjes organiseert, waar iedereen kan binnenlopen. Zijn rijkdom dankt hij aan criminele activiteiten.  Zijn buurman is de verteller in het boek. Gatsby is nog steeds verliefd op een vrouw die hij destijds (toen hij arm was) kende maar die intussen getrouwd is. Hij probeert haar terug te winnen en slaagt daar ook min of meer in (het echtpaar neemt het niet zo ernstig met de huwelijksmoraal). Toch zal zijn avontuur fataal aflopen. Hij wordt vermoord.

Dit boek is belangrijk in de Amerikaanse literatuur, omdat het bepaalde aspecten van de jaren twintig zo goed typeert. Er zit veel symboliek in en het verhaal kan ook nog boeien.

Wie het boek wil lezen, kan ik de volgende site heel sterk aanbevelen, waar het boek trouwens volledig op staat in het Engels: http://www.sparknotes.com/lit/gatsby/

Er zijn uitvoerige besprekingen te vinden.

Waardering: 7/10

Alan Moorehead: De Blauwe Nijl

Dit keer geen roman en ook geen reisverhaal, maar een beetje geschiedenis met deze Afrikaanse rivier als hoofdthema.

Het boek is een populair geschiedkundig werk. Het belicht enkele bewogen periodes uit de geschiedenis van die regio. De schrijver begint zijn verhaal op het einde van de 18^e eeuw. De tempels liggen nog begraven onder het zand, het Egyptisch schrift was nog niet ontcijferd, er was vrijwel geen handelsverkeer op de Nijl en het land werd geregeerd door de mamelukken. De eerste figuur die de auteur belicht is de Schot James Bruce (1730 – 1794). In 1768 vatte hij zijn reis aan naar de bronnen van de Nijl. Hij beschrijft er de gewoontes van de bewoners, die nogal ruw zijn en die in Engeland op ongeloof worden onthaald. Zo snijden de Ethiopiërs vlees uit de levende dieren en eten dat rauw op. Het resultaat van zijn reis heeft hij neergelegd in vijf boekdelen.

Het tweede deel gat over de Franse invasie in Egypte onder leiding van Napoleon Bonaparte. Egypte werd toen geregeerd door de mamelukken (blanke slaven). Deze slaven werden in arme boerenfamilies in Georgië en de Kaukasus gekocht en in Egypte ingevoerd, waar ze door hun meesters (die voorheen ook dergelijke slaven waren) werden opgevoed om het land op militaire wijze te regeren. Het waren grote ruiters, heel kleurig gekleed en wreed. Hun oorlogsvoering was echter niet aan de tijd aangepast en Bonaparte had er niet zoveel moeite mee om ze te verslaan. In dat leger van Napoleon reisde ook een grote groep geleerden mee. Tussen de krijgsverrichtingen door onderzochten zij de monumenten en maakten schetsen en beschrijvingen.

Het derde deel gaat over de Turken in Soedan.

Het vierde deel over de Britten in Ethiopië. In dat laatste hoofdstuk maken we kennis met de half krankzinnige keizer Theodoros. Hij hield een groep Britten gegijzeld en dat was voor de Britten de aanleiding om met een enorme legermacht hun landgenoten te komen bevrijden.

Het is een prachtig boek, dat geen moment verveelt. Een mengeling van geschiedenis, aardrijkskunde, cultuur, gewoontes, volkeren, slavenhandel, krijgsverrichtingen, enz. met een groot aantal afbeeldingen.

Alan Moorehead was een Australiër die leefde van 1910 tot 1983. Hij was onder andere oorlogsjournalist in de Tweede Wereldoorlog voor de London Daily Express. Daarmee werd hij wereldberoemd. Hij heeft nog een groot aantal andere werken geschreven, o.a. over

Waardering: 10/10