…..Ze hadden een beruchte heuvel veroverd, ze hadden in loopgraven en gaten gestaan die nu eens Frans en dan weer Duits waren, loopgraven en gaten die soms helemaal vol lagen met Duitse en Franse lijken in verschillend stadium van ontbinding, eens levende mannen die bij duizenden om het bezit van deze, reeds voor een gedeelte uit lijken bestaande heuvel hadden gevochten, een gevecht waarna ook zij, broederlijk verenigd, lagen te rotten….. 
(Georges Blond – Verdun)

Bodemvondsten tonen aan  dat er in de prehistorie al sprake is van menselijke activiteit in de omgeving van Verdun. Primitieve overblijfse­len getuigen van activiteiten rond de Maasstad.Al in de derde eeuw voor Christus vestigen Galliërs zich in Verdun, dit binnen een versterking. De naam Verdun stamt dan ook uit die tijd en betekent “sterke vesting”. Verdun ligt tegen een heuvelrug aan de oevers van de Maas, dit is een strategische ligging die de geschiedenis van de stad sterk zal bepalen.

Na de nederlaag van de Galliërs tegen de Romeinen breidt Virodunum Castrum (= Verdun, de legerplaats) zich gestadig uit in zijn rol als handelscentrum voor de streek. De Romei­nen brengen de inwoners van Verdun voorspoed. De stad wordt een distributiecentrum voor de verre omgeving. De Rue Mazel herinnert ons nog aan,die vroegere tijd, de naam van de straat is een afgeleide van macellum of macellus hetgeen levensmiddelenhal betekent. Tot op de dag van vandaag is er in de  Rue de Ru, het verlengde van de Rue Mazel, een overdekte markt waar levensmiddelen en andere marktartikelen verkocht worden .De voorspoed van de stad werkt als lokaas op Attila de Hun die in het jaar 450 na Christus tevergeefs de stad probeert in te nemen. Het lukt hem niet om de stad te veroveren maar de landerij­en en de bebouwing eromheen worden wel met de grond gelijkgemaakt. De veroveringstocht van de Hunnen zorgt voor een volksverhuizing binnen Europa.

Verdun wordt nu een deel van het Frankische Rijk en wordt vervolgens opgenomen in het Karolingische Rijk. Karel de Grote is naamgever van deze dynastie. Tot de dood van Lodewijk de Vrome, Karels jongste zoon, zal het immense Karolingische Rijk stand hou­den. In 843 besluiten de drie erfgenamen van Lodewijk, door middel van het Verdrag van Verdun, het voormalige rijk van Karel de Grote in drie stukken op te delen. Verdun ligt in het gebied dat Lotharius 1 toegewezen krijgt. Reeds in 855 sterft hij. Zijn rijk wordt  nu ook opgedeeld door zijn drie zonen. Verdun komt onder heerschappij van Lotharius Il en zal dit blijven tot aan zijn dood in 869. Vanaf dat jaar zal het bisdom Verdun een tijdlang onder Franse en een tijdlang onder Germaanse heerschappij vallen.

Na 925 breekt een periode van duidelijkheid aan. De Duitse keizer Hendrik de Eerste neemt Lotharingen, waar Verdun deel van uitmaakt, op in het Heilige Roomse Rijk (= het Germaanse Rijk, het latere Duitsland). Meer dan zes eeuwen zal Verdun Duits zijn, pas vanaf 1552 wordt Verdun opnieuw Frans grondgebied. Dat jaar lukt het de Fran­se koning Hendrik II de bisdommen Verdun, Toul en Metz in zijn invloedssfeer te krijgen. De Vrede van Munster, in 1648, bevestigt dat deze steden nu definitief bij Frankrijk horen.

Gedurende de Frans-Duitse oorlog van 1870 weet de stad zich succes­vol te verdedigen. De stad wordt zwaar belegerd maar pas na de capitu­latie van Metz geeft de Maasstad zich over. Nadat de Duitse bezettings­troepen zich in 1873  terugtrekken is het tijd voor een reorganisatie van het Franse leger. Verdun word onderdeel van een verdedigingssysteem dat van Belfort, nabij de Zwitserse grens, tot aan de Ardennen loopt. Vanwege zijn strategische ligging, die nog vergroot word door het verlies van Elzas-Lotharingen, wordt Verdun het vlaggenschip van deze keten. Wanneer in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt behoort la Region Fortifiée de Verdun tot de best verdedigde locaties ter wereld. De vestingstad is omgeven door een cordon van forten.

Tussen 1888 en 1893 wordt een kilometers lang gangenstelsel in de rotsen onder de citadel uitgegraven. Dit gangenstelsel zal zeker van grote betekenis zijn gedurende de Eerste Wereldoorlog. Het zal zijn nut als ( o.a.) munitie­opslagplaats, magazijn, rustplaats voor soldaten bewijzen en men zal er ook bakkerij­en in vestigen. Deze bakkerijen zullen een groot deel van de Franse troepen, bij Verdun, voorzien van hun dagelijks brood.

Het Duitse offensief

In de nacht van 11 op 12 februari 1916 worden de Duitse troepen in stelling gebracht maar door de slechte weersomstandigheden zal de aanval op het allerlaatste moment worden de aanval afgelast. De infanteristen liggen met duizenden in hun 'Stollen' te wachten op het beginsignaal. Het is hard gaan sneeuwen en regenen, het vriest, de wind wakkert aan tot stormkracht en het zicht is zeer beperkt. De Duitse manschappen moeten voor een groot deel, in uiterst primitieve omstandigheden, in hun 'Stollen' blijven. Deze zijn niet ingericht voor een lang verblijf. De Stollen zijn niet verwarmd en lopen onder water. De algemene conditie van de troepen verslechtert van dag tot dag, veel Duitse militairen lijden aan maag- en darmklachten vanwege de kou en het slechte eten. Na negen dagen ontberingen zijn de weersomstandigheden voldoende verbeterd zodat het sein voor de aanval kan worden gegeven.

Waarschijnlijk heeft dit respijt Frankrijk gered van de nederlaag, de twee Franse divisies die op het allerlaatste moment ter versterking aan het Verdunfront zijn toegewezen kunnen tengevolge het uitstel nog in stelling worden gebracht en ook kan men er in allerijl nog defensieve verbeteringen  aanbrengen. Op 21 februari 1916, een week na een overleg dat Joffre en de Britse generaal Haig hadden over een mogelijke aanval bij de rivier de Somme, beginnen de 1225 Duitse artilleriekanonnen om twaalf minuten over zeven in de ochtend met de aanval. Het artilleriebombardement begint over het gehele Verdunfront, zowel aan de linker- als aan de rechterzijde van de Maas over een frontbreedte van 40 km. Ook Verdun zelf wordt hevig gebombardeerd; de burgerbevolking wordt geheel geëvacueerd. De aanval zelf begint op de rechter Maasoever met het zwaarste bombardement dat tot dusverre ooit in een oorlog was uitgevoerd. Het zal meer dan negen uren duren en zal het meest verschrikkelijke zijn dat men tot dusverre had aanschouwd. Gemiddeld slaan elke minuut veertig zware granaten in.

Een Franse verbindingsofficier van de artillerie schrijft over de beschietingen in zijn dagboek: “De hele dag zitten we ineengedoken. We moeten onze schuilplaats verlaten en ons verstoppen in een grote krater. Overal om ons heen liggen gewonde en stervende soldaten, die we niet eens kunnen helpen. De volgende dag, wanneer de artilleriebeschietingen gestopt zijn, trekken speciaal getrainde Duitse stoottroepen, uitgerust met handgranaten en vlammenwerpers, op richting de vijandige stellingen.

VERDUN maandag, 21 februari 1916

• 04 uur, een zware 380 mm artilleriegranaat ontploft boven de stad.
• 07u12, de stad wordt opnieuw beschoten

·      07u15, de  Franse stellingen en forten in de regio van  Verdun worden bestookt door de Duitse artillerie 

 Vanuit zijn PC in het Bois Des Caures rapporteert Lt. Col. Driant : “Le bombardement à comencé à 07u20.”   

De eerste slag om Verdun, van februari tot december 1916, kan onderverdeeld worden in drie periodes:

1.      Het Duitse offensief van 21/02 tot 06/03/1916.

2.      De eigenlijke uitputtingsslag van 06/03 tot september 1916

3.      Het Frans tegenoffensief oktober tot december 1916.

1. HET DUITS OFFENSIEF

Op maandag 21 februari is het zover, de aanval wordt ingeluid met een nooit eerder gezien artilleriebombardement. ( latere schattingen laten zien dat er op een rechthoek van 500 bij 1.000 meter 80.000 zware granaten gevallen zijn.) Het bombardement is zo hevig dat versterkingscompagnieën soms 8 uur nodig hebben om 3 kilometer vooruit te komen. Een strook van 22 km, van Malancourt tot aan de vlakte van de Woëvre ondergaat het Duitse "Trommelfeuer". Het gaat er vreselijk aan toe! De Franse loopgraven worden compleet verpulverd, telefoonlijnen en geschut volledig vernield. Mannen worden letterlijk aan stukken gescheurd, ze raken bedolven onder de aarde of verdwijnen in het niets bij een voltreffer. Eeuwenoude bomen worden volledig ontworteld en in hun takken hangen menselijke resten. Het lijkt alsof de wereld vergaat. Deze vuurzee duurt meer dan negen heel lange uren. Rond 05 uur gaan drie Duitse legerkorpsen over tot de aanval, tussen Brabant en Ornes, dit is een front van 10 km. De aanval op het Bois d'Haumont wordt ingezet door het VIIe Duitse Legerkorps, het Bois de Caures wordt aangevallen door het XVIIIe Duitse Legerkorps en het Bois de l'Herbebois door het IIIe Duitse Legerkorps. De Duitsers verwachten dat al het menselijke leven verdwenen zal zijn maar tot hun verrassing is het bombardement minder effectief geweest dan verwacht en wordt er van alle kanten hardnekkig en heldhaftige tegenstand geboden. Overlevenden van de Franse 51^e en 72^e D.I.( 51^e en 72^e Infanterie divisie) bieden er de eerste en heldhaftige weerstand De Duitsers gebruiken bij deze aanvallen voor het eerst vlammenwerpers als aanvalswapen. In het bois des Caures proberen de resten van het 56^e  en 59^e  B.C.P. (56^e en 59^e Bataljon jagers te voet) stand te houden. Teruggebracht op 400 man (van 1500) en onder bevel van Lt. Col. Driant ondergaan zij een overmacht van één tegen tien. Als de avond valt is het Bois de Caures (verdedigd door kolonel Driant en zijn Chausseurs) en het Bois de l'Herbebois nog steeds in Franse handen, de Duitse oorlogsmachine hapert. Op de avond van de 21^e februari is enkel het bois d'Haumont in Duitse handen. Dit is een terreinwinst van amper 1200 meter. De Duitse aanval had hier onbelemmerd kunnen doorstoten naar de dorpen Brabant en Samogneux, maar als de toestemming daartoe wordt gegeven is het reeds te donker om verder te gaan en moet de opmars worden gestaakt. Het Franse Hoofdkwartier in Chantilly reageert zeer lauw en het beschouwt de Duitse aanval als een lokale en onbelangrijke gebeurtenis.

Dinsdag 22/02. De helse beschieting begint opnieuw, nog intensiever dan de dag voordien. Ook de linker Maasoever en de sector van de Woëvre (de rechterkant van de Verdun – sallient ) wordt hevig beschoten. ‘s Middags hernemen de Duitse troepen hun aanval. De Duitse aanval concentreert zich nu op het dorp Haumont en het Bois de Caures waar kolonel Driant na zware gevechten wordt omsingeld. Driant sneuvelt, de laatste overgebleven Chausseurs trekken zich, strijdend, terug op het dorp Beaumont. Het dorp Brabant komt zwaar onder Duits vuur te liggen en de Fransen besluiten ’s avonds om tot de evacuatie over te gaan. Aan het einde van de middag zijn het dorp Haumont en het Bois de Caures geheel in handen van de Duitsers. Van de verdedigers van het dorpje Haumont, mannen van het 364e R.I. ( Infanterie regiment), overleven 6 officieren en 50 soldaten het gevecht ...Het Bois de l'Herbebois is echter nog steeds in bezit van de Fransen die hevig tegenstand bieden. Het Franse Hoofdkwartier reageert nog steeds niet: uit de rapporten die binnenkomen, blijkt nog steeds niet dat men de ernst van de situatie onder ogen ziet.
Woensdag 23 februari – Vandaag is er weer zwaar gevochten. Het dorp Brabant valt in Duitse handen dit ondanks de felle tegenstand geboden door het Franse 351^e Infanterie Regiment dat zich nu terugtrekt op Samogneux. De strijd om het Bois de l'Herbebois gaat in alle hevigheid door. De Franse tegenaanval op het Bois de Caures wordt afgeslagen. Vanuit het nabijgelegen Bois de Wavrille vallen de Duitsers vanaf de flank het Bois de l'Herbebois aan. De Franse 51e divisie trekt zich terug maar ze laten de Duitsers toch hevig bloeden bij het innemen van het Bois de Fosses. De strijd om Samogneux is verbeten maar het dorp is nog altijd in Franse handen, maar voor hoe lang nog? De Fransen worden teruggedrongen tot de lijn Samogneux - Beaumont - Ornes. De toestand is kritiek:! De Fransen zijn nu verdreven uit hun eerste verdedigingslijn en hun zwakke tweede en derde verdedigingslijnen zijn geheel verdwenen. Er is nagenoeg niets meer wat de Duitsers nu nog kan stoppen. Op het Franse hoofdkwartier wordt het hen eindelijk langzamerhand duidelijk dat de situatie ernstiger is dan men aanvankelijk dacht. Joffre stuurt een van zijn staf- medewerkers naar Verdun om de situatie ter plekke te beoordelen

Einbruch in die französische Front nördlich Verdun

Vorstoß in 10 Kilometer Breite und 3 Kilometer Tiefe - Über 3000 Franzosen gefangen

Großes Hauptquartier, 23. Februar.
Westlicher Kriegsschauplatz:
Auf den Maashöhen dauerten die Artilleriekämpfe mit unverminderter Stärke fort.
Östlich des Flusses griffen wir die Stellungen an, die der Feind etwa in Höhe der Dörfer Consenvoye-Azannes seit anderthalb Jahren mit allen Mitteln der Befestigungskunst ausgebaut hatte, um eine für uns unbequeme Einwirkung auf unsere Verbindungen im nördlichen Teil der Woevre zu behalten. Der Angriff stieß in der Breite von reichlich 10 Kilometer, in der er angesetzt war, bis zu 3 Kilometer Tiefe durch. Neben sehr erheblichen blutigen Verlusten müßte der Feind mehr als 3000 Mann an Gefangenen und zahlreiches noch nicht übersehbares Material ein.
Im Oberelsaß führte der Angriff westlich Heidweiler zur Fortnahme der feindlichen Stellungen in einer Breite von 700 und einer Tiefe von 400 Meter, wobei etwa 80 Gefangene in unserer Hand blieben.
In zahlreichen Luftkämpfen jenseits der feindlichen Linie behielten unsere Flieger die Oberhand. Oberste Heeresleitung

Donderdag 24 februari - De Duitsers brengen frisse aanvaltroepen in de strijd. Deze worden fel beschoten door de Franse kanonnen die zich op de linker Maas oever bevinden. De linkeroever wordt niet door de Duitsers aangevallen, dit is één van de punten van kritiek tegen het plan van von Falkenhayn die uitsluitend op de rechteroever wil aanvallen. Ondanks de hevige Franse beschieting slagen de Duitsers er in om Côte 344 in te nemen, evenals het Bois de Fosses, het Bois de Chaume en het dorp Ornes. Tegen het einde van de dag wordt de toestand uiterst kritiek want ook de 2^e verdedigingslinie is verloren gegaan. Maar gelukkig zijn
er juist vandaag z aflossingen aangekomen, het XXe Legerkorps onder generaal Balfourier gaat het XXXe Legerkorps van generaal Chrétien vervangen. De manschappen worden koud, moe en hongerig van de geforceerde dagmarsen direct in de oorlogshandelingen geworpen..De Fransen verliezen het bois des Caurrières en de Duitsers naderen nu de omgeving van het fort Douaumont.

Bevel van Joffre: "De résister sur la rive droite de la Meuse, au nord de Verdun. Tout chef qui donnerait un orde contraire serait traduit en conseil de guerre" !

Het Franse Hoofdkwartier in Chantilly ontvangt ondanks de crisissituatie in Verdun toch gunstige berichten. De Duitse aanval zou verzwakken en er zouden tegenaanvallen worden ingezet. 's Avonds belt de bevelhebber van de Centrale Legergroep, generaal Langle de Cary, hij brengt een zeer somber verslag uit. De stafchef van Joffre, generaal De Castelnau, adviseert onmiddellijk om het Tweede Franse leger onder leiding van commandant Philippe Pétain als versterking naar Verdun te zenden. Hijzelf vertrekt meteen naar Verdun, met de nodige volmachten op zak om er de noodzakelijke maatregelen te kunnen nemen. Hij was begin februari op verzoek van generaal Herr al in Verdun geweest en had daar toen een aantal provisorische verdedigingsmaatregelen getroffen.

Vrijdag 25/02. De slag woedt verder en de Fransen trekken zich, soms ongecoördineerd en in paniek, steeds verder terug. Desondanks vorderen de Duitsers toch minder snel dan verwacht. Maar op 25 februari zal het ongelooflijke gebeuren! De Duitsers zullen het onneembaar geachte fort Douaumont bezetten, dit is het allerbelangrijkste fort in de verdedigingslinie! Het fort Douaumont zal eerloos in Duitse handen vallen. Het dorp Douaumont zal pas definitief vallen op 04/03. ( Kapitein Charles De Gaulle, de latere Franse President, zal er krijgsgevangen genomen worden). Het fort valt roemloos in Duitse handen en dit om reden dat de toegangen tot het fort slecht verdedigd zijn omdat de Franse troepen zich terugtrekken. Het ongelooflijke gebeurt, vier pelotons van het III ^e (Brandenburgse) Legerkorps zien kans om, onafhankelijk van elkaar, het onneembare geachte fort te bezetten. Het blijkt dat het fort minimaal is bezet met 56 Franse reservisten. Kort tevoren is er nog een bevel uitgegaan om een legereenheid ter versterking naar het fort te sturen maar iemand is vergeten het bevel door te geven! Deze misvatting van het Franse opperbevel zal in het verloop van de hierna volgende maanden naar schatting aan tenminste 100.000 Franse Poilus het leven kosten. De verovering van Fort Douaumont heeft zeker directe gevolgen op het slagveld. De Franse 37^e Afrikaanse Divisie (bestaande uit de gevreesde Zouaven die zogezegd nooit krijgsgevangenen maken en Marrokaanse Tirailleurs) die is belast met de verdediging van de lijn gelegen tussen Champneuville - Vacherauville en het dorp Douaumont, verwacht nu fort Douaumont gevallen is dat de Duitsers zullen doorbreken. Zij vrezen dat zij door een tangbeweging zullen worden afgesneden van Verdun en daarom  trekt deze divisie zich zonder directe noodzaak terug op Côte de Belleville, de laatste heuvelrug voor Verdun. Verdun ligt binnen handbereik van de Duitsers; maar zij hebben het niet in de gaten dat de stellingen zijn verlaten en zij maken dan ook geen gebruik van de geboden gelegenheid.

Dorf Douaumont von deutschen Truppen genommen

Auf den Höhen östlich der Maas säuberten wir nach kräftiger Artillerievorbereitung das Dorf Douaumont und schoben unsere Linien westlich und südlich des Dorfes sowie der Panzerfeste in günstigere Stellungen vor. Über 1000 Gefangene und 6 schwere Geschütze wurden eingebracht.
Unsere Flieger belegten im Festungsbereich von Verdun französische Truppen erfolgreich mit Bomben.

De Duitse Keizer Wilhelm II is buiten zichzelf van vreugde. In het openbaar verkondigt hij dat het einde van de oorlog nabij is en dat de vrede weer in Versailles getekend zal worden.

Bij zijn aankomst in Verdun verdiept De Castelnau zich in de vraag; hoe kan Verdun gered worden.? De ontruiming van de rechteroever is uitgesloten want een terugtocht strookt niet met de Franse militaire opvattingen. De Castelnau beveelt dat de rechteroever koste wat kost behouden moet blijven. Hij neemt nog een maatregel: generaal Herr wordt ontslagen en maakt plaats voor generaal Phillipe Pétain, de commandant van het IIe Franse leger. Hij zal als directe opdracht de onmiddellijke verdediging van zowel de rechter- als de linker Maasoever moeten organiseren.Joffre, die ten einde raad is, verafschuwt de zestigjarige Henri Philippe Pétain. Maar het Franse hoofdkwartier benoemt generaal (later Maarschalk ) Phillipe Pétain desondanks toch tot opperbevelhebber van het Verdun-front. Een Duitse doorbraak lijkt ter aan te komen. Generaal Pétain installeert zijn hoofdkwartier te Souilly. Op dat moment heeft  een dubbele longontsteking . In tegenstelling tot de meeste van zijn collega's is Pétain een grote voorstander van vuurkracht. Door een artillerieaanval die door Pétain vanaf zijn ziekbed wordt gecoördineerd, blijft Verdun in handen van de Fransen. Het heftigste gedeelte van de slag is er in die eerste paar dagen dan wel geweest, maar de hele slag is nog lang niet voorbij.  Pétain geeft ook direct opdracht op de rechter Maasoever een verdedigingslinie te vormen tussen de overgebleven forten en deze tot elke prijs te behouden om zo tijdwinst te realiseren, nodig om versterkingen aan te voeren. Ook word er op korte termijn meer artillerie ingezet aan het front, vooral op de linker Maasoever, om daarmee de Duitse opmars tot staan te brengen. De Duitsers worden tegengehouden bij het dorp Douaumont dat vlakbij het fort ligt. Tijdwinst is op dit moment het allerbelangrijkste, de Duitsers moeten koste wat het kost 2 tot 3 dagen worden tegengehouden. De mogelijkheid hiervoor wordt gevonden bij het dorp Douaumont dat vlakbij het fort ligt en nog niet door de Duitsers is bezet. Het dorp wordt verdedigd door het zojuist aangekomen Franse 33e Infanterie Regiment; een eliteregiment dat vroeger onder commando stond van Pétain zelf. (Van 26 februari tot 02 maart zal er hevig gevochten worden om dit dorp dat uiteindelijk door de Duitsers zal veroverd worden. Generaal Pétain zal evenwel zijn doel bereiken, het Franse leger zal de noodzakelijke tijdwinst boeken en zullen de versterkingen kunnen worden aangevoerd. Het front zal  gereorganiseerd worden in vier "groepen" en het bevel zal gegeven worden om de forten te bewapenen en van een permanent garnizoen te voorzien)

  La commission régulatrice automobile onder leiding van Commadant Girard en Kapitein Doumenc organiseert: "La voie Sacrée" dit is de enige bruikbare weg tussen Bar-Le-Duc en Verdun. 13 Bataljons Territorialen ( = opgeroepen militairen van oudere klassen) zullen de komende maanden de beroemde en zo belangrijke weg in stand houden en daarbij o.a. 700.000 ton kalksteen verplaatsen.8.000 voertuigen zijn voortdurend op weg, of anders uitgedrukt komt dit neer op één voertuig per veertien seconden. Bijvoorbeeld in de maand maart vervoert men 500.000 ton materiaal, en 400.000manschappen.

Zaterdag 26 februari: De Duitsers zijn na de inname van fort Douaumont van plan door te stoten naar Verdun. De Duitse V^e  infanteriedivisie heeft tot taak het dorp Douaumont in te nemen en op te rukken naar de Thiaumont- en Froideterre- fortificaties. De VI^e infanteriedivisie krijgt de opdracht om oostelijk van het fort Douaumont het Bois de la Caillette en het Bois de Hardoumont te bezetten. Deze aanval verloopt aanvankelijk vlot, de Bezonvaux-fortificatie is verlaten en wordt snel ingenomen. Daarna stuiten de Duitse troepen op een felle tegenstand van de Fransen die vanuit de hoger gelegen heuvels rond de Hardoumont- fortificatie de Duitse aanval onder vuur nemen en tot staan brengen. Er is geen Duitse artillerieondersteuning omdat tengevolge een coördinatiefout deze fortificatie al als ingenomen geboekt staat. Het Franse vuur is erg hevig en pas na hulp van de inmiddels gewaarschuwde Duitse artillerie wordt deze versterking ingenomen. Fort Vaux komt nu in zicht, maar van daaruit hebben de Fransen een vrij schootsveld en houden zij de Hardoumont-fortificatie permanent onder vuur. Er is voor de Duitsers geen doorkomen aan en hier stagneert de Duitse aanval. Net zoals alle andere dorpen in de Verdunregio is ook het dorp Douaumont tot een zwaarbewapende vesting omgebouwd. Het telt meer dan dertig Franse mitrailleurnesten. Bovendien zet de Franse artillerie een zware houwitserbatterij in tegen de aanvallende Duitsers. Het Franse artilleriebombardement is moordend. De Duitsers moeten in het volle zicht van de Poilus oprukken en leiden bijgevolg hevige verliezen. De Duitse loopgraven liggen vol doden en gewonden. Het Duitse 52^e infanterieregiment bijvoorbeeld, verliest 600 van de 900 man . De Duitsers moeten zich uiteindelijk terugtrekken.

Zondag 27 februari: In de ochtend wordt het dorp Douaumont vier uur lang beschoten. Een sneeuwstorm bemoeilijkt de waarneming. De Duitsers zetten het 105^e  (Saksische) Infanterieregiment in. Bij hun aanval op het dorp worden ze door Frans mitrailleurvuur vanuit de flanken gedecimeerd. De Duitse artillerie krijgt een onjuist bericht binnen, daarop staat vermeld dat de aanvallers al in het dorp zijn. Tengevolge verleggen de Duitsers nu hun vuur naar de Thiaumont-fortificatie. Bij de daaropvolgende bestorming op Douaumont beschieten de Fransen staande in hun loopgraven en ongehinderd door Duits artillerievuur, vanuit de hoogte op de aanvallende Duitse troepen! Het 105^e  lijdt zware verliezen . Uiteindelijk dringen de Duitsers, terwijl er een hevige sneeuwstorm woedt, het dorp binnen. De man tegen man gevechten duren tot diep in de nacht. Er wordt verbeten en zonder genade met messen, spaden en bajonetten gevochten, de verliezen aan beide zijden zijn enorm. Regimenten melden verliescijfers van meer dan 50 procent. Na twee dagen is er nog steeds geen meter terreinwinst geboekt. De Duitse aanvalskracht vermindert.

Die Schlacht vor Verdun

Die Festung Verdun ist im Norden und Osten ihres Vorgeländes beraubt. Die Deutschen sind im Nordostsektor in die permanente Linie der Außenforts eingebrochen. Die Panzerfeste Douaumont, die Werke von Hardaumont und andere feste Stellungen sind in unserer Hand. Die Woevre-Ebene, wichtig als Aufmarschgebiet der Franzosen für Verteidigung und Angriff, ist zum größten Teil vom Feind geräumt. Die deutsche Front ist wesentlich verkürzt, unsere Stellung um Verdun mächtig gestärkt, die Bewegungsfreiheit der Festung gelähmt und ihre strategische Lage ernsthaft bedroht. Der Geländegewinn des Feindes im Artois und in der Champagne betrug bei der Herbstschlacht rund 45 qkm. Unser Raumgewinn bei Verdun beläuft sich heute schon auf gegen 300 qkm. Der Feind verlor 17000 unverwundete Gefangene und (bis zum 28. Febr.) 164 Geschütze und Maschinengewehre. Dank unserer Angriffstaktik und der systematischen Arbeit sind unsere Verluste erträglich, die der Franzosen ungeheuer. 2)

 Heeres bericht 3. März 1916

Maandag 28 februari: De gevechten gaan door. Het restant van het 105^e  Saksische Infanterieregiment moet oprukken en weer wordt het regiment van twee kanten onder vuur genomen, nu door Franse mitrailleurs die vlak boven de grond vuren. Een ooggetuige zal het later beschrijven met de woorden: “de soldaten vielen om als tinnen soldaatjes”. Bijna alle officieren zijn gewond of gedood. Veel Duitsers komen om door het eigen artillerievuur dat te dichtbij vuurt en daardoor veel slachtoffers maakt. Een ander regiment ziet kans om het dorp binnen te dringen maar wel ten koste van vreselijke verliezen. Bij de man tegen man gevechten worden er geen gevangenen gemaakt. De gehele dag wordt er zwaar gevochten om elke meter grond maar het dorp is nog altijd niet ingenomen. De verliezen zijn bij de beide partijen crimineel. Van de 3.500 ingezette Duitsers zijn er 2.000 dood of gewond. Bij deze gevechten wordt voor de eerst de uitdrukking 'de hel van Verdun' gebruikt.

Dinsdag 29 februari: De gevechten om het dorp Douaumont gaan door. Het wordt nog steeds door zwaar Frans artillerievuur beschermd. De aanvallers kunnen slechts met de grootste moeite en met grote verliezen vooruitkomen. Tegen de avond verschijnen er Duitse pioniers met vlammenwerpers die een 30 meter lange vuurstraal uitspuwen. Deze aanval werkt demoraliserend bij de Fransen grote groepen Poilus geven zich nu toch over. Bij hun tocht naar het gevangenkamp in het Duitse achterland moeten zij Duitse zwaargewonden met zich meedragen. Na nog een dag van zware gevechten, waarbij de Fransen ook vanuit het fort Douaumont door de Duitsers onder vuur worden genomen, wordt het dorp uiteindelijk op 2 maart in genomen. De Duitsers bezetten de gehele nacht het dorp. De verdedigers van het Franse 33e infanterieregiment geven zich over. Op 03 maart om 17u 45  voeren de Franse een tegenaanval uit op het dorp en veroveren het, Douaumont is terug in Franse handen maar voor hoelang. Omstreeks 20 uur wordt een Duitse aanval afgeslagen. De volgende dag komt, na  een gevecht met handgranaten en lijf aan lijf gevechten, het dorp nu definitief in Duitse handen.  Het is duidelijk dat de aanval op Verdun stagneert. Dat is ook de conclusie van het Duitse hoofdkwartier in Stenay. Men bezint zich daar op maatregelen.

De Franse generaal Pétain heeft voorlopig zijn doel bereikt: de Duitse aanval is tot staan gebracht en het Franse leger heeft zelfs meer dan de noodzakelijke 2 tot 3 dagen tijdwinst geboekt. Op datum van 04/03 hebben de Duitsers in totaal slechts 6 km terrein ingenomen.De Front­lijn loopt nu van Maas-Eix, Côte du Poivre, Carrières d' Hau­dromont, ten zuiden Fort Douaumont, l'ouvrage d' Hardomont, ten oosten van Fort Vaux.

Conclusie: Een belangrijke oorzaak van de stagnatie is gelegen aan Duitse kant, door de terreinwinst van de afgelopen week komen de voorste linies buiten bereik te liggen van hun artillerieondersteuning. Het slagveld is door de aanhoudende beschietingen één groot onder water gelopen moeras van granaattrechters waar slechts met de grootste moeite artillerieverplaatsingen mogelijk zijn. Ook de hoogstnoodzakelijke aanvoer van munitie stagneert door de slechte terreinomstandigheden. In de voorste linies ontstaan er moeilijkheden met de aanvoer van reservetroepen, munitie, voeding en andere materialen. De veldkeukens zijn nergens te bemerken, het voedsel moet naar voren gedragen worden. Drinkwater is bijna niet te verkrijgen. Gewonden kunnen niet afgevoerd worden en krijgen de nodige verzorging niet, velen van hen creperen in de vrieskou. Doden kunnen vanwege de beschietingen niet zoals het hoort worden begraven en daarom worden ze in een ondiepe loopgraaf gegooid. Bij een volgende artilleriebeschieting worden de lijken weer opgewoeld. De weersomstandigheden zijn  barslecht en de kou,de sneeuw en de regen kwellen de mannen in de loopgraven.

Von Falkenhayn heeft het verzuimd om reservetroepen in te zetten toen er een doorbraak mogelijkheid was, een gelegenheid die zich  op de 25e en 26e februari heeft voorgedaan. Een snelle doorstoot past echter niet in het tactische concept van von Falkenhayn. Hij wenst het Franse leger te laten 'doodbloeden' en niet om een snelle overwinning te behalen. Het gevolg is dat de uitputtingsslag die Falkenhayn voor ogen heeft, nu een bloedige realiteit is geworden. Maar de slachtoffers bestaan niet alleen uit de Fransen zoals hij zich dat heeft voorgesteld. Ook Duitsers worden almaar in ernstiger mate slachtoffers van deze slag. Verdun dreigt nu te ontaarden in een ongeëvenaarde massaslachting.

Een andere belangrijke oorzaak van het tot staan brengen van de Duitse aanval is het feit dat de Fransen versterkingen hebben kunnen aanvoeren en dat onder de leiding van Pétain de Franse artillerie nu eindelijk toch in voldoende mate in stelling is gebracht. De vuurkracht is in enkele dagen opgevoerd tot 500 stukken, deze zijn vooral op de linkeroever gestationeerd en hebben van daaruit, goed beschermd achter de heuveltoppen en buiten bereik van de Duitse artillerie, een verwoestende invloed op de aanvallende Duitsers. Op 27 februari is er door het VII^e  Duitse Legerkorps een aanval ingezet om de Maas te overschrijden en het Franse artillerievuur uit te schakelen maar deze aanval mislukte. De Duitse legerleiding komt nu tot de conclusie dat eerst het Franse artillerievuur op de linkeroever moet worden uitgeschakeld voor dat een succesvolle doortocht naar Verdun over de rechteroever mogelijk wordt. De Slag om de flanken kan nu beginnen.

In een periode van de oorlog, waarbij de geringste actie tegen een eenvoudige veldverd ediging onmiddellijk een zware tol aan levens en materiaal eist, kan het op z'n minst eigenaardig lijken om een sterk gefortifieerde regio zoals Verdun aan te vallen.  Doch diverse redenen zorgen  ervoor dat Verdun wordt uitgekozen. Nog in vredestijd voor de oorlog in 1914 uitbreekt, bestuderen de Duitsers al zorgvuldig een aanval op Verdun. De architect van deze veldslag is de Duitser generaal Erich von Falkenhayn. Hij is de opvolger van Von Moltke, dit na diens inzinking na het mislukken van het Schlieffen Plan. Omdat het front vast zit is von Falkenhayn pessimistisch over de toekomst van het Duitse leger door de Britse zeeblokkade kunnen geen goederen worden geïmporteerd naar Duitsland, daarom moet alles gerantsoeneerd worden. Duitsland kan het in deze positie niet lang volhouden. Om zichzelf uit deze benarde positie te halen, wil Von Falkenhayn een belangrijke bondgenoot van Groot-Brittannië uitschakelen, namelijk Frankrijk. Het hele aanvalsplan, dat als codenaam “Gericht”, is gebaseerd op het demoraliseren van het Franse leger door het te laten doodbloeden ('weissbluten') . Het ligt in de lijn der verwachtingen dat Frankrijk zich snel zal overgeven, want het zit aan de grenzen van haar uithoudingsvermogen . Wat drijft de Duitsers om Verdun uit te kiezen als middelpunt van de hele aanval? Naast de psychologische overwegingen is er ook een militaire overweging om juist deze plaats te kiezen als oorlogsdoel. Verdun is namelijk gelegen in een uitstulping in de frontlijn waardoor het gevechtsterrein halfcirkelvormig omringd is door de Duitsers die daardoor een groot voordeel hebben bij de artilleriebeschietingen.

De stad is niet van strategisch belang, maar heeft een rijke militaire geschiedenis. In de Frans-Pruisische Oorlog was Verdun het laatste fort dat viel. De Fransen zullen dus kost wat kost de stad in handen houden om een herhaling van de geschiedenis te voorkomen. Verdun bewaakt ook de noordelijke toegang tot de Champagne-vlakte en daarmee de toegang tot Parijs. In 1914 heeft Verdun standgehouden tegen de aanvallen van de Duitsers en de forten hebben toen zelfs de beschietingen van de Dikke Bertha’s doorstaan. Maar gedurende de loop van de oorlog kent von Falkenhayn al vlug de zwaktes van de sectoren.  Hij weet maar al te goed dat de fortengordel rondom de stad deels ontwapend is. (o.a. vanaf 15/10/1915 verwijdering van 43 zware- en 11 lichte batterijen). De Maas en bijkanaal liggen in de rug van de Fransen. De Duitsers hebben tevens het enorme voordeel van de aanvoerlijnen, ze beschikken o.a over veertien spoorlijnen, tegenover de Fransen slechts 1 (Le Meusien, 880 ton per dag). De Duitsers zijn quasi zeker dat het Franse leger Verdun TEN KOSTE VAN ALLES zal verdedigen, EN DAT IS OOK DE BEDOELING! Von Falkenhayns is van plan om een betrekkelijk smal front zeer intensief te beschieten met artillerie, waarna de infanterie het verwoeste gebied kan oversteken en die dan zonder veel verliezen kan bezetten. Het geschut kan dan naar voren verplaatst worden en zo kan dan het hele proces opnieuw begonnen worden. Op 24 december 1915 word de defnitieve beslissing genomen Verdun aan te vallen. De codenaam voor deze actie is: 'Operatie Gericht' (in het Duits betekent Gericht: tribunaal, vonnis en ook: terechtstelling).

De aanval wordt vastgesteld op 12 februari 1916. Het V^e Duitse leger wordt belast met de uitvoering hiervan. Dit leger staat in naam onder het bevel van de Kroonprins Frederick Wilhelm maar in werkelijkheid neemt zijn stafchef generaal Schmidt von Knobelsdorf de beslissingen. 

Tijdens de voorbereidende besprekingen zijn er twee belangrijke geschilpunten: 1/ De leiding van het V^e leger wenst een aanval in te zetten op de beide Maasoevers tegelijk. Maar von Falkenhayn beweert hiervoor onvoldoende manschappen te hebben en daarom moet de aanval beperkt worden tot de rechter Maasoever en met een relatief geringe inzet van tien Duitse divisies. 2/ Er blijkt ook een misverstand te bestaan betreffende de opdracht van het leger. De legerleiding meent Verdun zo snel mogelijk te moeten veroveren terwijl Falkenhayn in zijn orders spreekt van 'een offensief in de buurt van de Maas, in de richting van Verdun'. Wat hij beoogt is de vernietiging (het 'leegbloeden') van het Franse leger en niet in de eerste plaats de verovering van Verdun. Er zal echter toch een rechtstreekse aanval op Verdun ingezet worden, dit omdat von Falkenhayn denkt dat de troepen meer gemotiveerd zullen zijn bij een aanvalsoorlog dan bij een langdurige uitputtingsslag. Om de volledige controle over de gebeurtenissen in eigen hand te houden worden alle reservetroepen onder direct bevel van von Falkenhayn zelf geplaatst en niet onder het bevel van de Kroonprins.

                   
                  De Duitse voorbereidingen

In het grootste geheim worden de Duitse voorbereidingen getroffen. De plannen zijn zelfs nauwelijks bekend bij de overige legeronderdelen. De voorbereidingen van wat zij later Die Hölle von Verdun, de hel van Verdun, zullen noemen draaien op volle toeren. Het Duitse aanvalsplan is erop gericht de Franse frontlinie volledig te verpulveren met het aanwezige veldgeschut en de zware houwitsers. Het langeafstandsgeschut zal alle aanvoerwegen onder vuur houden zodat de Fransen geen versterkingen zouden kunnen aanvoeren. De vuurkracht van 1.225 Duitse kannonen en 152 zware mortieren is geweldig, plus er ligt voor zes dagen munitievoorraad bij de kanonnen. Dit komt neer op een totaal van 2.500.000 stuks die zijn aangevoerd door 1.300 munitietreinen.

In het grootste geheim worden de Duitse voorbereidingen getroffen. Hele dorpen in de bezettingszone worden geëvacueerd om plaats te maken voor de aanvalstroepen, dit zijn

vijf Legerkorpsen bestaande uit tien divisies met in totaal 150.000 man. Wegen en spoorlijnen voor de aanvoer worden aangelegd. Er worden onderkomens gebouwd, geschutsemplacementen aangelegd en het zware geschut word aangevoerd. Het aanvalsgebied met een frontbreedte van 13 kilometer zal er worden bestookt door meer dan 1.200 stuks geschut. De plannen zijn zelfs nauwelijks bekend bij de overige legeronderdelen. Alle activiteiten worden onmiddellijk gecamoufleerd en afgeschermd door een verdedigingslinie van vliegtuigen (voor het eerst in de militaire geschiedenis). De weinige Franse verkenningsvliegtuigen kunnen, ook al gehinderd door het slechte weer, geen waarnemingen verrichten en wat zij aan waarnemingen binnenbrengen word door de Franse staf als onbelangrijk terzijde gelegd. 

De Duitsers bouwen, als een nieuw tactisch onderdeel van het aanvalsplan, speciale onderkomens, 'Stollen', voor hun aanvalstroepen. Deze zijn gelegen  op enige afstand van de frontlijn. Hier kunnen de aanvallers in beschermde positie wachten tot het moment van de aanval. Voordien werden er altijd aanvalsloopgraven aangelegd maar die  waren meestal duidelijk zichtbaar  vanuit de lucht. Dit trok dan artillerievuur aan en leidde vaak nog voor de aanval tot grote verliezen. 

De situatie aan Franse zijde

Verdun is een garnizoensplaats in de Région Fortifée de Verdun (RFV).De stad is gelegen aan de rivier de Maas. Verdun is omringd door een dubbele ring (grootste diameter 50 km.) van 20 grote forten en 40 middelgrote fortificaties in een bijna ondoordringbaar heuvellandschap bedekt met bossen dat doorsneden wordt door diepe kloven en ravijnen en waar de Maas dwars doorheen stroomt.

In de buitenste fortengordel liggen o.a. fort Vaux en het dominante fort Douaumont. Fort Douaumont is de hoeksteen van de verdediging en torent uit boven de gehele streek, het is gelegen op bijna 400 meter hoogte. In de binnenste fortenring liggen o.a. fort Souville, fort Tavannes,  dichter bij Verdun ligt fort Belleville, fort St. Michel, fort Moulainville en fort Belrupt. De forten zijn gebouwd in een soort sandwichconstructie van gewapend beton van twee meter dikte, bedekt met een laag aarde waarboven weer twee meter gewapend beton is aangebracht. In de grootste forten kan een detachement soldaten van 500 man worden gehuisvest. De bewapening bestaat uit enkele zware 155 mm kanonnen in hefbare geschutstorens en mitrailleurs van zwaar kaliber. De forten zijn omringd door betonnen fortificaties voorzien van machinegeweren voor flankerend vuur en onderling verbonden door loopgraven. 

De verdediging van Verdun is sinds het begin van de oorlog echter ernstig verwaarloosd. Het Franse opperbevel beoordeelt in de loop van 1915  de forten als niet langer bruikbaar omdat het zware Duitse geschut eenzelfde soort Belgische forten in 1914 aan stukken heeft geschoten. De Franse forten worden ontdaan van hun kanonnen en de bezetting is slechts minimaal. De kanonnen, voor zover ze verplaatsbaar zijn, worden afgevoerd om bij offensieven elders ingezet te worden. Ook de verdedigingswerken rond Verdun zijn ernstig verwaarloosd. Vaak is de frontlijn niet meer dan een greppel en zijn de tweede en derde verdedigingslinies zelfs niet aanwezig. Verbindingsloopgraven en prikkeldraadversperringen zijn vaak nog niet aangelegd. Ook de bewapening van de Verdun-sector is minimaal. Er zijn maar 270 stuks geschut beschikbaar en dan nog met te weinig munitie.  Er zijn  niet meer dan 34 Franse bataljons beschikbaar op het moment dat de aanval word ingezet. De Duitsers kunnen 72 bataljons inzetten, bestaande uit ervaren frontsoldaten.

Er is nochtans herhaaldelijk gepleit voor versterking van de linies, vooral wanneer het langzaam duidelijk word dat de Duitsers een aanval voorbereiden. Ook de Franse generaal Herr, de bevelvoerder van Verdun, pleit herhaaldelijk voor versterking van de linies, vooral wanneer uit berichten van gevluchte burgers en gedeserteerde Duitse soldaten  duidelijk blijkt dat de Duitsers een aanval voorbereiden. Het Franse hoofdkwartier te Chantilly,  onder leiding van opperbevelhebber Joffre, heeft geen aandacht voor de problemen: 'Verdun vormt geen aanvalsdoel' is hun oordeel. Ook kolonel Emile Driant, de later beroemd geworden verdediger van het Bois de Caures, protesteert tegen de verwaarlozing van de Verdun-linies. Hierbij wijst hij op het tekort aan manschappen en 'vooral prikkeldraad'. Het rapport ontlokt bij Joffre een legendarische woedeaanval maar leidt desondanks niet tot de versterking van de linies. Pas op het allerlaatste moment, wanneer het meer dan duidelijk is dat de Duitsers iets van plan zijn, komt de stafchef van het Franse leger, generaal De Castelnau, de sector Verdun bezoeken. Hij geeft eindelijk opdracht de verdedigingslinies te versterken maar er zijn te weinig manschappen beschikbaar en materialen als prikkeldraad kunnen niet vlug genoeg worden geleverd. Het werk vordert slechts langzaam. Er worden ook twee divisies ter versterking gestuurd, die precies op 12 februari, de datum van de geplande aanval, in Verdun zullen aankomen. 

De Tien Geboden voor de Franse soldaat

Bovenstaande teksten zijn ontleend aan een Franse propagandakaart uit 1915 (hieronder  afgebeeld)

Kaarten

2. DE UITPUTTINGSSLAG

De Duitse doorbraakpoging is mislukt. Er ontstaat een zeker evenwicht dit komt vooral dank zij de aanzienlijke ver­sterking van de Franse artillerie. De verliezen aan Duitse zijde worden belangrijk en evenaren de Franse, en dat is zeker niet de bedoeling!!

Om het Duitse offensief te redden blijft er maar één mogelijk­heid over en dit is  de uitbreiding van het front over de linker Maasoever om zodoende de Franse versterkingen te verspreiden en het voordeel van de Duitse (zware) artillerie ten volle te benutten (groter front = grotere afstand). Indien men succes heeft zou dit een rechtstreekse bedreiging voor de Franse aanvoerlijnen kunnen vormen. De Duitsers willen de hoogten 304 en Le-Mort-Homme veroveren.

 De aanval op de linkeroever wordt uitgevoerd door het VI^e  Duitse Reserve Legerkorps. Gelijktijdig wordt op de rechteroever de aanval op fort Vaux ingezet. Het belangrijkste aanvalsdoel op de linkeroever is een heuvel genaamd Le Mort-Homme (hoogte 295 meter), dit is een waardevolle uitkijkpost voor de Franse artilleriewaarneming. Als Le Mort-Homme eenmaal genomen is kan dan de aanval worden ingezet op het Bois Bourrus waar de Franse artillerie is geconcentreerd. De aanvalsvoorbereidingen zijn aan de Fransen niet onopgemerkt voorbijgegaan en er liggen op 6 maart dan ook vier Franse divisies in de verdedigingslinies.

Gevecht aan de linker Maasoever

Maandag 6 maart - De aanval begint met een zwaar inleidend artilleriebombardement, dat komt terecht  op de onervaren Franse 67^e divisie die de eerste verdedigingslinie inneemt. De Duitse aanval met twee divisies tussen Béthincourt en Forges begint. De Duitsers trekken vrij moeiteloos de Maas over nabij Brabant en Champneuville. Er is wel Frans artillerievuur vanuit Bois Bourrus maar dit heeft weinig effect omdat de artilleriegranaten niet tot ontploffing komen want ze stranden in de moerassige bodem. De Franse verdediging is ontmoedigd en verzwakt. Aanvankelijk maken de Duitsers goede vorderingen maar de Fransen verdedigen Le Mort-Homme hardnekkig en de Duitsers ondervinden steeds meer hinder van flankerend artillerievuur vanaf een nabijgelegen heuvel, Côte 304. Daarom besluit de legerleiding eerst Côte 304 te veroveren.tegen de avond zijn de dorpen Forges en Regneville in  Duitse handen. Ook het westelijke gedeelte van de heuvelrug Côte de l'Oie is in Duitse handen.

Dinsdag 7 maart: De Duitsers stoten door naar het Bois de Corbeaux en veroveren dit  onder de dekking van hun artillerie. De Franse verdediging begint te wankelelen en tegen het einde van de dag hebben meer dan 3.000 Fransen zich overgegeven. Le Mort-Homme lijkt nu wel binnen handbereik te liggen.

Woensdag 8 maart: Vroeg in de ochtend zetten de Fransen met  een tegenaanval in. De Duitsers hebben hun op 7 maart veroverde posities nog niet geconsolideerd en daardoor valt in de loop van de ochtend het Bois de Corbeaux weer in Franse handen. De geplande Duitse aanval op Le Mort-Homme wordt afgelast en de Duitsers worden in het defensief gedrukt.

Donderdag 9 maart: Een Duitse aanval op Le Mort-Homme wordt ingezet vanaf Béthincourt maar de Fransen hebben hun verdedigingslinie weer ingenomen en slaan de Duitse aanval af.

Vrijdag 10 maart : De Duitsers weer woest ten aanval en heroveren het Bois de Corbeaux , dit ten koste van zware verliezen. In de hierop volgende dagen ontspint er zich een dagenlange durende strijd die voortdurend heen en weer golft. Elke aanval wordt beantwoord met een tegenaanval. Niets of niemand wordt gespaard. Uiteindelijk stabiliseert het front zich rond de lijn Béthincourt - Cumières. De verliescijfers na deze periode zijn voor de beide partijen enorm! Er zijn 89.000 Fransen dood, gewond of vermist en 82.000 Duitsers gewond, gedood of vermist.

Dinsdag 14 maart: Opnieuw zetten de Duitsers een grootscheepse aanval in op Le Mort-Homme. Maar de oprukkende Duitse hoofdmacht wordt onder moordend vuur genomen door de Franse kanonnen en dit vanaf de nabijgelegen heuvel Côte 304. Daar is een grote Franse artillerieconcentratie samengebracht. Wanneer de Duitse aanval, met grote verliezen, vastloopt op de hellingen van Le Mort-Homme besluit de Duitse legerleiding de aanvalsconcentratie te verleggen naar Côte 304. Die wordt vanaf nu beschouwd als de sleutel tot de verovering van Le Mort-Homme.

Maandag 20 maart: De Duitse hoofd- aanval wordt nu ingezet vanuit het westen al over de frontlijn Malancourt - Avocourt.

Bij Avocourt wordt er snel doorgestoten naar het Bois d' Ávocourt waar de Franse 29^e  divisie is gelegen die  er volledig in de pan wordt gehakt. Boze tongen spreken zelfs over verraad van Franse zijde, over- lopers zouden de Franse stellingen hebben verraden aan de Duitsers. Er worden 3.000 Poilu’s krijgsgevangen gemaakt, onder hen een brigadegeneraal en twee regimentcommandanten. In Frankrijk beschouwt men deze nederlaag als een nationale ramp.

Hierna concentreren alle gevechten zich rond het Bois d'Avocourt, vanaf 21 maart wordt er zwaar gestreden om elke meter grond. Dit gaat gepaard met grote verliezen langs beide kanten. Het is een ware slachting, de weersomstandigheden zijn verschrikkelijk slecht. Het regent hevig, vele gewonden verdrinken in de blubber. Soldaten raken hun schoeisel kwijt in de zuigende leembodem. Kannonen en mortieren zakken tot aan hun assen in de bodem en kunnen niet meer verplaatst worden. Hele bataljons worden afgemaakt, soms tot de laatste man, door verdekt opgesteld Frans mitrailleurvuur. De Franse artilleriebeschietingen zijn net zo hevig als de Duitse. Op 23 maart wordt de strijd voorlopig gestaakt. Eind maart wordt vanuit het noorden een Duitse aanval ingezet op Côte 304. De dorpen Malancourt  (31 maart), Haucourt (5 april) en Béthincourt (8 april) komen in Duitse handen. Côte 304 blijft echter in Franse handen.

Aan beide zijden worden er gevallen van oorlogsmoeheid gemeld. Duitse en Franse eenheden weigeren de loopgraven te verlaten, insubordinatie komt nu veelvuldig voor. Troepen geven zich vrijwillig over. Het einde van het menselijke uithoudingsvermogen lijkt bereikt te zijn!

Zondag 9 april - De Duitsers gaan hun aanvalstactiek veranderen. Ze hebben besloten om tegelijkertijd op beide Maasoevers aan te vallen. Op de linkeroever worden Côte 304 en Le Mort-Homme simultaan aangevallen. Generaal Von Gallwitz krijgt het commando over alle troepen op de linkeroever ('Angriffsgruppe West'). De Duitsers werpen extra materieel en manschappen in de strijd. Aan de Franse kant zijn er op dat moment nog nauwelijks reservetroepen beschikbaar. De aanval begint weer met een zware inleidende beschieting (men telt  vijf inslagen per minuut). De gehele top van Le Mort-Homme is gehuld in rook en stof. De Duitse aanval boekt terreinwinst. Met een groot verlies aan manschappen bereiken ze de lagere top van Le Mort-Homme. De hogere top is een paar honderd meter verder gelegen, een top die 30 meter hoger is dan de eerste top (hoogte 265 en hoogte 295). De Duitse linies liggen nu onder aanhoudend vuur vanaf de Côte 304.,De strijd golft de hele dag heen en weer tussen deze beide heuveltoppen. Het is een gruwelijke strijd. Langs beide kanten worden compagnieën gedecimeerd. Een Franse compagnie van 165 man keert terug van het front met 35 man. Eten en drinken is dagenlang niet beschikbaar, gewonden worden niet afgevoerd, doden worden niet begraven.

De Duitsers slagen er alweer niet in om Le Mort-Homme en de Côte 304 in te nemen. De Fransen houden heldhaftig stand. Pétain vaardigt de volgende dag zijn beroemde dagorder uit: 'Courage! On les aura!'. ( een uitspraak die uit een frontblaadje afkomstig schijnt te zijn.)

Vanaf de Côte 304 voorkomen de Fransen met hun artillerievuur, geleid vanuit kabelballonnen en vliegtuigen, dat de Duitsers artilleriestellingen en waarnemingsposten inrichten. De Duitse infanteristen kunnen zich nauwelijks ingraven want hun stellingen liggen dag en nacht onder spervuur. Een ooggetuige schrijft: “al spoedig zijn er meer en meer verliezen. In stille berusting wacht elke soldaat stompzinnig op de granaat die voor hem bestemd is. En overal is er geschreeuw en gekreun, geloei en geknetter, vuil en bloed, dood en sterven”.

Generaal Von Gallwitz slaagt er nu in om zijn opperbevelhebber von Knobelsdorf ervan te overtuigen dat het zinloos is Le Mort-Homme te bestormen voordat de Côte 304 definitief is veroverd. In de periode na 09 april regent het 12 dagen achtereen. De troepen staan er letterlijk tot over hun knieën in het water. Niemand heeft nog een droog uniform aan het lijf. Na deze regenperiode volgen er Franse tegenaanvallen waardoor de Duitsers van de hellingen van Le Mort-Homme verdreven worden. Inmiddels zijn de voorbereidingen voor de aanval op Côte 304 begonnen. Generaal Von Gallwitz, een artillerie-officier, besluit om de zaak op grootschalig manier aan te pakken. 500 zware kanonnen nemen een front van nauwelijks twee kilometer breed onder vuur.

Woensdag 3 mei: Op deze hete dag begint een beschieting die met de grootst mogelijke intensiteit 36 uur aanhoudt. De Fransen troepen lijden verbijsterende verliezen. Aan het front is het een absolute chaos, mannen worden er levend begraven en dagenlang is er geen eten of drinken. Overal liggen er gillende gewonden die niet verzorgd kunnen worden. Er hangt een ondraaglijke geur van rottende lijken, men spreekt over meer dan 10.000 gesneuvelden. In de nacht volgend op de tweede dag wordt de Côte 304 bestormd en veroverd op de volledig murw gebeukte Fransen. Daarna duurt het nog drie dagen, met verbeten man tegen man gevechten, voordat Côte 304 definitief in Duitse handen is. De beschietingen zou zo hevig geweest zijn dat Côte 304 in de loop van de tijd zeven meter lager zou zijn geworden.

Eindelijk is de weg naar Le Mort-Homme vrij. Ook hier wordt er nu weer een zwaar bombardement ingezet. Le Mort-Homme lijkt op een vulkanische uitbarsting. De lucht en de aarde trillen onder de duizenden exploderende artilleriegranaten. Aan beide kanten heerst er chaos. Aan de Duitse kant liggen er op een gegeven moment dertien regimenten zonder enige leiding of coördinatie in de linies. Verkenningsvliegtuigen melden een stofkolom van 800 meter hoogte. De Fransen bieden er koppig verweer maar zij moeten op het einde van de maand mei het hoofd buigen. Le Mort-Homme is nu eindelijk in Duitse handen. Ook de dorpen Cumières en Chattancourt worden nog ingenomen. Eindelijk na drie maanden onafgebroken strijd is het Bois Bourrus nu toch bereikt. De Duitse en Franse legers zijn totaal uitgeput, niet alleen de Franse, maar ook de Duitse regimenten bloeden dood in de strijd.

Gevecht aan de rechter Maasoever en de strijd om fort Vaux

Op de rechteroever begint de slag pas op woensdag 8 maart; het aanvaldoel is fort Vaux. Deze aanval is twee dagen uitgesteld omdat de Duitsers, vanwege de abominabele terreinomstandigheden, de grootste moeite hebben om hun artillerie in stelling te brengen. De Fransen hebben intussen de overgebleven forten weer voor honderd procent bemand en hun verdedigingslinies versterkt. De linies bij fort Vaux zijn op dit moment de sterkste stellingen aan het front. Aan Duitse zijde overweegt men even om een speciaal demontabel berggeschut in te zetten. Het idee wordt verworpen want voor het transport van 12 stukken heeft  men 1.200 man nodig en meer dan 900 paarden. Een dergelijke karavaan zou onder de heersende barre weersomstandigheden te kwetsbaar zijn.

Woensdag - 8 maart De aanval op de rechteroever begint op gebruikelijke wijze, eerst trommelvuur van de artillerie waarbij ook gasgranaten worden gebruikt en daarna volgt een massale infanterieaanval. Het V^e Reserve Legerkorps onder generaal von Guretzky en het III^e Legerkorps onder generaal Von Lochow moeten de aanval uitvoeren. Fort Vauxligt schijnbaar voor het grijpen maar tussen Hardoumont en Fort Vaux loopt een 100 meter diep dal. Op de bodem van dit dal ligt het dorp Vaux dat doorsneden wordt door een beek die in het westen uitmondt in een grote vijver. De aanval loopt onmiddellijk vast door het hevige vuur van de Fransen vanuit de hoger gelegen verdediging van fort Vaux. Toch krijgt het V^e Reserve Legerkorps de opdracht om opnieuw in de aanval te gaan. Deze Duitse nachtaanval kent een onverwacht succes omdat de Fransen geen aanval meer verwachten en worden overrompeld. Het dorp Vaux is in Duitse handen en de troepen zijn gevorderd tot de verdedigingslinies halverwege de hellingen van het fort. Aan Duitse kant ontaardt de aanval echter in een rotzooi. In de stikdonkere nacht raken compagnieën verdwaald, officieren verdwijnen en elke communicatie ontbreekt. De Duitse troepen zijn gedwongen zich in te graven om zich te beschermen tegen het goed gericht vuur vanuit de Franse linies. In de loop van de volgende ochtend krijgt het Duitse 64^e Infanterie Regiment opdracht om het naast het fort gelegen Bois Fumin te bezetten, zogezegd omdat fort Vaux al in Duitse handen zou zijn. De geruchtenmolen begint te draaien. Men meldt zelfs dat er Duitse infanteristen boven op het fort te zien zijn en men meent een rood gele Duitse vlag op het fort te zien wapperen. In de loop van de ochtend komt de volgende telefonische mededeling: 'heb met drie compagnieën fort Vaux bereikt’, dit wordt verkeerdelijk geïnterpreteerd als: 'heb fort Vaux ingenomen'.Dit bericht gaat de wereld in en generaal Von Guretzky ontvangt de hoogste Duitse onderscheiding, de Pour le Mérite. Als blijkt dat het bericht incorrect is moet het de volgende dag herroepen worden. Alom wordt gesproken over een beschamende vertoning. Het III^e Legerkorps onder generaal Von Lochow moet deze mislukking te niet doen en krijgt bevel om het fort Vaux onmiddellijk en definitief in te nemen. Het ondenkbare gebeurt: twee regimentscommandanten leggen het bevel naast zich neer: 'een aanval zonder artillerie ondersteuning op de flanken is immers zinloos'. Het reservekorps van generaal Von Guretzky wordt daarna aangewezen om het fort aan te vallen en dit eveneens zonder de onmisbare artillerieondersteuning. Deze zinloze aanval wordt een bloedige afslachting.

Zaterdag 11 maart: De troepen van het III^e en XVIII^e Legerkorps worden eindelijk afgelost. Een ooggetuige verteld: De mannen zijn volledig uitgeput. De verliezen worden geregistreerd, doden, gewonden, vermisten, nerveuze wrakken, zieken, uitgeputte mannen. Bijna iedereen, lijdt aan dysenterie. Door een uiterst gebrekkige bevoorrading vanuit het achterland zijn ze verplicht om hun noodrantsoenen van gezouten vlees te gebruiken, hun dorst lessen ze met water uit de granaattrechters. Ze worden ondergebracht in het dorp Vill^e  waar nagenoeg elke verzorging ontbreekt. Ze moeten er hun eigen onderkomens bouwen en krijgen een beetje cacao om de diarree te stoppen. De latrines, houten balken boven open kuilen, zijn dag en nacht bezet, de kuilen liggen vol slijm en bloed.

De eerste aanval op rechter oever is mislukt

Zondag 19 maart: Het leger op de rechter Maasoever wordt gereorganiseerd: de drie Legerkorpsen worden samengevoegd tot één Legerkorps (Angriffsgruppe Ost) en staan onder de leiding van generaal von Mudra (een vestingspecialist). De strijd om het fort Vaux gaat door. de Duitsers boeken kleine successen maar hun verliezen zijn enorm. In de voorste linies is men niet meer gewillig om aan te vallen. Divisiegeneraal Von Bahrfelt meldt aan het hoofdkwartier: 'een aanval door de X^e Divisie is uitgesloten. Mijn mannen zijn volledig lusteloos en volkomen uitgeput'. Dit bericht bereikt ook de opperbevelhebber von Knobelsdorf. Deze moet uiteindelijk zwichten voor de druk van zijn officieren. De aanval op fort Vaux wordt opgeschort dit tot dat er verse troepen zijn aangevoerd. Generaal Von Bahrfelt wordt uiteraard vervangen.

Vrijdag - 14 april De 50^e Infanteriedivisie komt het V^e Reserve Legerkorps bij fort Vaux versterken. Eind april zijn alle voorbereidingen getroffen voor de voortzetting van de slag. Generaal von Mudra is ondertussen vervangen door generaal von Lochow als bevelhebber van Angriffsgruppe Ost. Hij was tot nu commandant van het III^e (Brandenburgse) Legerkorps, de veroveraars van fort Douaumont. Von Mudra waarschuwt hem zich niet te laten verleiden tot overhaaste offensieven want die zullen leiden tot nog meer zinloze offers. De volgende grote aanval wordt vastgesteld op zondag 7 mei, de geboortedag van de Kroonprins. De codenaam luidt: mei-beker ('Maibowle').

Bij de Duitse legertop begint men zich ernstig zorgen te maken over de slechter wordende kwaliteit van de fronttroepen. De Duitsers hebben immers de gewoonte om hun divisies aan het front te brengen in een sector waar zij dan maandenlang verblijven. De verliezen worden aangevuld met jonge soldaten, vaak niet ouder dan 18 jaar, zonder enige frontervaring. De compagnieaanvoerders smeken hun officieren om ervaren soldaten als aanvulling te zenden want die onervaren kinderen hebben aan het front meestal geen schijn van kans.

De Fransen hebben onder Pétain een ander systeem, hun divisies worden ingezet aan het front en na kortere tijd in zijn geheel vervangen door verse divisies. Dit zogenaamde Noria-systeem heeft als voordeel dat de divisies veel minder uitgeput zijn dan die van de Duitsers. Op deze manier is de betrokkenheid van de Fransen bij de Slag om Verdun zeer groot. Ongeveer 70 procent van de Franse troepen hebben kennis gemaakt met de 'vleesmolen van Verdun'. Aan Franse zijde ontstaat in de loop van april een crisissituatie in de legerleiding. Joffre verwijt Pétain een te voorzichtige en verdedigende houding. Wanneer Pétain ook nog eist dat zijn divisies een langere rustperiode krijgen komt Joffre tot de conclusie dat daardoor het geplande zomeroffensief aan de Somme in gevaar zou komen. Pétain word weggepromoveerd naar een hogere functie als opperbevelhebber van de Legergroep Midden waartoe ook Verdun behoort. Zijn vervanger vanaf 01 mei is generaal Robert Nivelle, hij staat bekend als een meedogenloze vechtjas met een voorkeur voor de frontale aanval “l’ attaque á outrance”. Eén van zijn ondergeschikten, zijn rechterhand, is generaal Charles Mangin, een keiharde frontgeneraal, die al bevelhebber aan het Verdun-front is geweest als commandant van de V^e Divisie en die door zijn nietsontziende aanvalsdrift bekend staat als ”Le Boucher “(de slachter). Mangin ziet het heroveren van het fort Douaumont als zijn voornaamste taak.                                                                     

 Der deutsche Heeresbericht:

Der Steinbruch südlich Haudromont genommen

Großes Hauptquartier, 19. April.
Westlicher Kriegsschauplatz:
Östlich der Maas nahmen unsere Truppen in Vervollständigung des vorgestrigen Erfolges heute nacht den Steinbruch südlich des Gehöftes Haudromont. Ein großer Teil seiner Besatzung fiel im erbitterten Bajonettkampf, über 100 Mann wurden gefangengenommen, mehrere Maschinengewehre erbeutet. Ein französischer Gegenangriff gegen die neuen deutschen Linien nordwestlich des Gehöftes Thiaumont scheiterte. Kleinere feindliche Infanterieabteilungen, die sich an verschiedenen Stellen der Front unseren Gräben zu nähern versuchten, wurden durch Infanterie- und Handgranatenfeuer abgewiesen.
Deutsche Patrouillen drangen auf der Combreshöhe in die feindliche Stellung vor und brachten 1 Offizier und 76 Mann gefangen

Maandag 01 mei: De beschieting van fort Vaux wordt ingezet. De Duitse legerleiding wil voordat de aanval op het fort begint, liever eerst de Franse linies in het Bois de la Caillette opruimen omdat van daaruit de aanvallers zwaar gehinderd zullen worden bij de bestorming. Het Hoofdkwartier beslist echter dat eerst fort Vaux moet worden aangevallen. Op zondag 7 mei blijkt de Duitse aanval opnieuw mislukt; het Franse artillerievuur, geleid door kabelballonnen en vliegtuigen is te hevig, de Duitsers worden weer terug gedreven. Ook de op die dag ingezette aanval op de Thiaumont-fortificatie mislukt door het zware Franse artillerievuur. Er is die dag geen Duitse luchtbescherming aanwezig; de vliegtuigen zijn niet opgestegen om de Fransen niet op het spoor te zetten van een verrassingsaanval. Door het hevige Franse verzet nabij het fort Vaux, in het Bois de la Caillette en in de Thiaumont-fortificatie maar ook door de catastrofe van 08 mei in het fort Douaumont, is de operatie “Mei-Beke” al van in het begin gedoemd om te mislukken!

Zaterdag 13 mei: Er is een stafbijeenkomst van de Duitse legerleiding. Men komt er tot de conclusie dat de beide divisies van het III^e Legerkorps nog beschikken over voldoende kracht om een korte aanval uit te voeren. Maar eerst moeten er versterkingen komen en men besluit ook te wachten op de aanvoer van een nieuwe soort gifgasgranaten. De aanval op de rechter Maasoever wordt voorlopig opgeschort en de aanval wordt nu vooreerst geconcentreerd op de linker Maasoever. Bij deze bespreking bepleit de Kroonprins het volledig staken van de aanval op Verdun maar von Knobelsdorf wil echter doorgaan. De reactie van de Kroonprins duidelijk en luidt: “Ik geef dat bevel niet! Als het hoofdkwartier dat beveelt moet ik gehoorzamen, maar de verantwoordelijkheid wijs ik uitdrukkelijk van de hand”.

Uiteindelijk beslist opperbevelhebber von Falkenhayn op woensdag 17 mei dat de aanval moet worden verlegd van de rechteroever naar de linkeroever. Maar eerst moet de Thiaumont-fortificatie worden ingenomen omdat van daaruit alles aan het Duitse front in elkaar geschoten wordt. Ook Fort Vaux moet in dezelfde aanval worden veroverd.

Maar voordat de Duitsers kunnen aanvallen ondernemen de Fransen, tot grote verwondering van de Duitsers, een tegenaanval op fort Douaumont. Van dinsdag 16 mei tot en met zondag 21 mei wordt het fort hevig beschoten met zware kalibers en met gifgasgranaten. Op maandag 22 mei vallen twee regimenten onder bevel van generaal Mangin het fort aan. De Fransen zien kans de bovenkant te bezetten (elementen van de 5^e D.I. ) en zelfs om hier en daar het fort binnen te dringen. De Franse artillerie verlegt het vuur tot voor het fort zodat de Duitsers geen versterkingen kunnen aanvoeren. De Duitsers verleggen nu ook hun artillerievuur dit tot achter het fort waardoor de Fransen nu geen voldoende versterkingen meer kunnen aanvoeren. Het Duitse vuur is zo hevig dat van een Franse aanvalscompagnie van 200 man er slechts 40 het fort weten te bereiken. Twee dagen lang wordt er verbitterd gevochten. De Franse geraken numeriek in de minderheid, omdat er tijdens de aanval toch Duitse versterkingen in het fort zijn aangekomen. De Fransen raken door hun munitie heen en nadat de Duitsers een zware mijnenwerper op het fort laten vuren wordt de strijd in een verschrikkelijk handgemeen beslecht. Slechts een paar Fransen keren terug naar Verdun.

De Franse tegenaanval is uitgevoerd onder leiding van generaal Mangin. Mangin die zelfs halverwege de strijd wereldkundig heeft gemaakt dat het fort in Franse handen is gevallen moet die mededeling later herroepen. De overhaaste aanval is slecht voorbereid geweest. Mangin heeft zijn complete regimenten naar voren gejaagd op een zeer smal front en ook al zijn reserves ingezet. Hierdoor is tijdens de aanval in de Franse linies een gat ontstaan van 500 meter breed waardoor het Franse front ernstig verzwakt is. De Franse troepen worden letterlijk in de pan gehakt, meer dan 1.000 Fransen worden gevangen genomen en er is geen enkele compagnie meer in reserve. Generaal Mangin wordt door zijn commandant Pétain van zijn functie ontheven. (naar het schijnt biedt Mangin zelfs het voorstel aan om weer als gewoon soldaat te dienen.) De mislukte aanval heeft zeker een demoraliserende werking op de Franse troepen en worden er daarna meerdere gevallen van insubordinatie gemeld.

Een neutrale persoon geeft het volgende commentaar: “…dat ze in het kader van deze wereldoorlog betrokken zijn bij een gebeurtenis waar over 100 jaar nog met afschuw en ontzetting zal over worden gesproken. Het is deze Hel van Verdun. Sedert 100 dagen - dag en nacht - wordt daar met de grootste hardnekkigheid en verbittering gevochten om elke meter grond tussen de zonen van twee Europese cultuurvolkeren. Het is de meest helse massamoord uit onze geschiedenis……'

Donderdag 01 juni: Na een langdurig inleidend bombardement en de inzet van een groot aantal vlammenwerpers veroveren de Duitsers eindelijk het Bois de la Caillette. Ook het Bois Fumin dat vlak achter het dorp Vaux is gelegen wordt grotendeels veroverd maar dat gaat wel gepaard met zware verliezen. Eén van de loopgraven ligt zo vol met doden en gewonden dat de aanvallers al over de borstwering moeten rennen om verder te komen. De grote winst van deze aanval is dat de Duitse troepen voor fort Vaux niet langer vastgepind liggen door het flankerend Franse vuur vanuit het Bois de la Caillette en het Bois Fumin. De Duitse aanval richt zich hierna op fort Vaux, een middelgroot fort dat normaal een garnizoen telt van 250 man maar waar nu 600 man aanwezig zijn. De commandant is majoor Sylvain Raynal. Hij vermoedt dat de grote aanval zal beginnen. In de morgen regent het granaten op het fort. Hij telt 1.500 tot 2.000 inslagen per uur.

07 juni, de verdedigers van het fort Vaux geven zich over na een heldhaftige weerstand onder leiding van Cdt. Raynal. Pogingen het fort te heroveren lopen uit op zinloze slachtpartijen.

Het laatste Duitse offensief, de bezetting van Fleury

Het volgende grote Duitse offensief is gericht op het veroveren van het dorpje Fleury en de verovering van fort Souville. Van daaruit wil het Duitse leger dan doorstoten naar Verdun. Voordat de grote aanval plaatsvindt moeten de drie Duitse divisies die gelegen zijn tussen de Côte du Poivre en het fort Douaumont wel hun uitgangspositie versterken en daarbij de Thiaumont-fortificatie innemen. Dit is een klein fort met een gepantserde geschutstoren, dat op de heuvelrug vanuit een allesoverheersende positie veel schade toebrengt aan de Duitse troepen.

Donderdag 08 juni De aanval begint maar wordt afgeslagen. De volgende aanvallen op maandag 12 en dinsdag 13 juni leveren enige kleine successen op dat wil zeggen dat een aantal Franse versterkingen en mitrailleurposten in dit gebied worden ingenomen. De Thiaumont-fortificatie is nog steeds Frans bezit.

Woensdag 21 juni 15.50 uur Drie Duitse Legerkorpsen bestaande uit zes divisies, met in totaal 60.000 man, komen in beweging als voorbereiding op de geplande aanval die twee dagen later zal plaatshebben. Het inleidende bombardement levert minder verlies en beschadiging op dan algemeen verwacht wordt, maar het heeft wel weeral de Fransen gewaarschuwd voor de komende aanval. Hier en daar geven de Poilus zich over maar in de meeste gevallen worden de Duitsers opgewacht door mitrailleurvuur. Net zoals bij andere dergelijk aanvallen proberen Franse scherpschutters om de Duitse officieren uit te schakelen. Ook deze attaque is weinig succesvol. Enkel op de linkervleugel, tussen fort Vaux en fort Tavannes, worden er twee Franse versterkingen veroverd. Deze aanval is de voorloper van het grote offensief dat gepland is op 23 juni.

Op 22 juni om 22.00 uur krijgt de Duitse artillerie het signaal om te vuren, 230 stukken geschut schieten in totaal 110.000 gifgasgranaten af. Eén voor één verstommen de Franse kanonnen! Het gifgas schijnt zijn werk te doen. Bij deze aanval gebruiken de Duitsers wordt voor het eerst een nieuw soort gifgas gebruikt. Het is fosgeengas! Dit gas heeft een dodelijke uitwerking die pas na enkele dagen en onder afschuwelijke omstandigheden intreedt. Men rekent er op dat de Franse gasmaskers niet bestand zullen zijn tegen dit nieuwe gifgas. Het is door de Duitse geleerden zo getest op Franse gasmaskers dat het er deels doorheen gaat. Dit is voldoende om ernstige schade, aan het lichaam, aan te richten en degene die het inademde te doden

Vrijdag 23 juni, wordt zowel letterlijk als figuurlijk een gloeiend hete zomerdag. 06.00 uur de aanval begint 17 Duitse regimenten vallen aan in de rich­ting Fleury-Souville maar de aanval zal uitsterven op het Ouvrage de Froideterre. Het offensief is gericht op de verovering van het dorp Fleury en de inname van fort Souville. Van daaruit wil het Duitse leger dan doorstoten naar Verdun. Het fosgeengas heeft minder effect dan werd verwacht en de Duitse aanval stagneert al in een vroeg stadium. Het gas heeft wel de Franse geschutsbatterijen in het achterland tot zwijgen gebracht maar de voorste Franse linies hebben nauwelijks geleden onder de gasaanval. Om 9.00 uur komt de Franse artillerie weer tot leven. Zij richten hun vuur, net als de Duitsers, op het dorp Fleury waar Duitsers en Fransen man tegen man vechten om elke meter grond. Ondertussen is de versterking Froideterre veroverd en wordt de Franse commandopost in Quatre Cheminées belegerd en later veroverd. Aan het einde van de middag luwt de strijd. De hitte en de dorst eisen hun tol! De troepen raken uitgeput en hebben gebrek aan water en munitie. De aanval op fort Souville is volledig mislukt. Alleen de Thiaumont-fortificatie en het dorp Fleury wordt gedeeltelijk bezet. Dit dorp is nu een vooruitgeschoven positie in het Duitse front dorp. De aanval op Verdun is andermaal mislukt. De Duitse legerleiding is zeer teleurgesteld! Doch de Franse verdediging verkeert in deze periode in een crisissituatie. Verdun word ernstig bedreigd

De crisis bij de Franse verdediging: De Franse verdediging verkeert deze dag in een crisissituatie. In paniek vluchten Franse troepen door de straten van Verdun. In de stad legt men al verdedigingsloopgraven aan. Overal ziet men kermende soldaten op de grond liggen die enorme pijnen doorstaan, het zijn allemaal slachtoffers van het nieuwe gas. In paniek begint men met de evacuatie van legeronderdelen en voorraden. Elke coördinatie vanuit de legerleiding ontbreekt en niemand heeft nog enig overzicht van de situatie. Men overweegt zelfs, ook Pétain en Nivelle, de rechter Maasoever te ontruimen. Pétain gebruikt hiervoor als motief dat de Duitsers, bij een eventuele doorbraak, een groot deel van de totale Franse artillerie in handen zouden krijgen, wat een geweldige slag zou beteken voor de gevechtskracht van het Franse leger. Maar men durft het risico niet aan, dit vanwege de invloed die de ontruiming zou hebben op het moreel van het Franse volk. Het volk zou het opperbevel zeker verwijten dat de immense verliezen dan zinloos geweest zijn en dat het opgeven van Verdun een nederlaag is voor het gehele Franse volk. op het Hoofdkwartier heerst er ook een panieksituatie Joffre en De Castelnau zijn ten einde raad. Joffre belooft 's avonds om vier nieuwe divisies te sturen, dit ondanks het feit dat deze troepen nodig zijn bij het nakende offensief aan het Somme-front. Ook de weggestuurde Mangin wordt teruggeroepen.

Dat de Duitsers niet bij machte zijn een doorbraak forceren is te danken aan individuele acties van heldhaftige Franse officieren! Zij organiseren zelfstandig de verdediging aan het front. Maar ook de Franse artillerie, die zonder ophouden doorgaat met het spervuur dat de Duitsers vastpint in hun stellingen, helpt de benarde situatie redden.

Op 24 juni ontvangt het hoofdkwartier van het Duitse V^e Leger het verzoek zuinig te zijn met mensen, materialen en munitie. Het Duitse opperbevel verwacht immers een groot geallieerd offensief aan de Somme en het op 04 juni is een groot Russisch offensief begonnen aan het oostelijke front eist ook mankracht en materiaal op. Maar generaal von Knobelsdorf wil toch nog een allerlaatste aanval op Verdun inzetten. Het stopzetten van de aanvalsactiviteiten zou immers betekenen dat de Duitse troepen zich moeten terugtrekken omdat het tot dusverre veroverd terrein zeer moeilijk te verdedigen is. De vraag is echter hoe moet of kan men ooit die verschrikkelijke Duitse offers rechtvaardigen als het veroverde gebied terug vrijwillig wordt afgestaan? Maar voor het zover is zullen de Fransen op 25 juni een grote tegenaanval in zetten waardoor de Duitse voorbereidingen voor de geplande aanval zullen moeten worden uitgesteld.

Zondag 25 juni: De Fransen zetten onverwacht, na een korte inleidende beschieting, een grote tegenaanval in. Hierbij wordt de Thiaumont-fortificatie bijna ingenomen. Ook in de daarop volgende dagen blijft het Franse leger aanvallen.

Zaterdag 01 juli: De gevechten aan de Somme beginnen. Er worden troepen, artillerie en vliegtuigen van het Verdunfront overgebracht naar de Somme. Daardoor loopt het Verdunfront gevaar om op de achtergrond te verzeilen. Dat wil echter niet zeggen dat de strijd daardoor minder hevig zal worden. Nog steeds wordt verbeten gevochten om Fleury en dit onder onbeschrijfelijke helse, vreselijke omstandigheden. Dag en nacht volgen beschietingen, aanvallen en tegenaanvallen elkaar daar op. Het dorp zou in de loop van de strijd zestien maal van bezetter zijn gewisseld. De omstandigheden zijn er erbarmelijk: drinkwater is niet beschikbaar, de dorpspomp ligt zwaar onder vuur. De soldaten halen 's nachts water uit granaattrechters waarin al dagenlang lijken drijven. Ook de Thiaumont-fortificatie wordt keer op keer bestormd en wisselt regelmatig van bezetter. De Duitse troepen blijven vooruitgang boeken, maar uiteindelijk zal ook de pas afgesneden worden. Vanwege de grote verliezen die het Duitse leger al geleden heeft zal Erich von Falkenhayn van zijn functie afgezet worden. Generaal Paul von Hindenburg zal hem opvolgen.

De tweede Duitse aanval: de strijd om fort Souville

De Duitse aanval zal plaatsvinden op een smal front, dit om het artillerievuur zo sterk mogelijk te kunnen concentreren. De hoofdaanval ligt tussen het Bois de Chapitre en Fleury en er wordt ook een aanval ingezet vanaf de linkervleugel die gericht is op het fort Tavannes. De aanval zal weer ingeleid worden met het afvuren van gifgasgranaten, hiervan zijn er 63.000 stuks beschikbaar. Tijdens deze beschieting zal weer, net als bij de aanvallen van 23 juni 1916, gebruik gemaakt worden van één van de dodelijkste gassen die tijdens de Eerste Wereldoorlog is gebruikt. Dit gas was de sterkste variant van het "groene kruis", ( groen kruis is het herkenningsteken aangebracht op de artilleriegranaten) dit betekende dat het chloor of fosgeen is. In dit geval is het fosgeengas. De op 07 juli geplande aanval moet echter wegens slecht weer worden uitgesteld tot 11 juli.

Op 11 juli. Om 00.00 uur begint het bombardement, maar het gifgas heeft weinig invloed op de Fransen. Zij zijn nu wel voorbereid en hebben de beschikking over goed werkende gasmaskers. Wanneer de Duitse aanvalstroepen in beweging komen, is het Franse vuur zo hevig dat er de grootste verwarring ontstaat: door het te smalle front raken aanvaltroepen en reservetroepen zonder coördinatie door elkaar. Eén van de bataljonscommandanten van het 3^e Regiment Jäger weigert de aanval verder door te zetten want het zou tot zinloos bloedvergieten leiden bij de onervaren nieuwelingen in zijn bataljon. Elementen van de Beierse Garde geraken tot boven op het fort Souville. Een ultieme Franse tegenaanval met waarachtige lijf aan lijf gevechten kan hen verdrijven.. De Duitsers boeken toch nog een succes, het dorp Fleury wordt eindelijk geheel ingenomen. Op 500 meter afstand ligt fort Souville. De bezetters van Fleury wachten op de reservetroepen die uit fort Douaumont moeten oprukken zodat er een doorbraak naar Verdun kan worden gemaakt. De reservetroepen verschijnen niet evenmin als de bevoorrading; er is zoals gewoonte een groot tekort aan munitie, eten en drinken.   De Fransen kunnen op het laatste moment versterkingen aanvoeren om de Duitsers tegen te houden. Er verschijnen ook Franse versterkingen op de Belville heuvelrug die onmiddellijk veldgeschut inzetten op Fleury, waardoor de Duitsers in dekking moeten.Er wordt nog een poging ondernomen fort Souville in te nemen maar ook die mislukt. Opnieuw is de Duitse aanval op Verdun mislukt. Als gevolg van de Slag bij de Somme worden de activiteiten aan het front  van Verdun verder getemporiseerd. De strijd aan het Verdunfront gaat weliswaar op kleinere schaal maar toch onverminderd door.  

Een soldaat vertelt: “…..modder, hitte, dorst, smerigheid, ratten, de zoetige geur van lijken, de walgelijke stank van uit- werpselen en de vreselijke angst. Het ziet ernaar uit dat we moeten aanvallen, en dat terwijl we al aan het einde van onze krachten zijn”….

Een soldaat vertelt” …..en in de zomermaanden die zwermen aasvliegen rond de lijken en dan die stank, die vreselijke stank. Als we loopgraven moeten aanleggen steken we knoflooktenen in onze neusgaten…”

De Duitse aanval op de linkervleugel mislukt. De Duitse troepen worden zo zwaar onder vuur genomen dat ze fort Vaux niet kunnen verlaten. Na een beschieting van acht uur is er een vuurpauze. Slechts de helft van de dan uitgerukte aanvalstroepen zien kans om de Batterie de Damloup te bereiken. Het aanvaldoel, de Laufée-fortificatie, wordt niet bereikt maar onderweg worden toch nog een paar versterkingen ingenomen. In plaats van door te breken naar Verdun, door het gat dat is geslagen bij Fleury, besluit de Duitse legerleiding de aanval te openen op het fort Souville waar een verdwaalde Franse compagnie het garnizoen toevallig heeft versterkt. Vanaf 01 juli is het fort dagelijks beschoten door de Duitsers in het totaal zou in deze periode meer dan 38.000 artilleriegranaten afgeschoten zijn.

Het Franse 217e regiment dat ten zuidwesten van de Batterie de Damloup ligt is door de aanval van de jagertroepen compleet verrast.

Onderofficier Bonfils verteld hierover:

 "Van de 35 Poilus, die ik bij de aflossing had, op de rechtervleugel zijn zij allen gevallen en liggen tussen het puin. Geheel automatisch haal ik het slijk van een aantal oude handgranaten die uit de omwoelde grond staken en doe een nieuw magazijn in mijn pistool.
De honger kwelt me niet, maar sinds lange tijd zijn mijn lippen niet door druppels vochtigheid opgefrist; ze zijn opgezwollen, net als mijn tong. Ik heb een afschuwelijke smaak van knoflook en lijken in mijn mond, een reuk, die zelfs in de kleding trekt. "Volhouden of sterven", had men ons opdracht gegeven, alvorens men ons naar de stellingen zond. Nu, wat dat volhouden betreft, we houden nog steeds stand. Maar leven we eigenlijk nog wel?
Wat zie ik? Een man, een officier springt waanzinnig van trechter naar trechter... Het is onze bataljonsadjudant, Valençon. Zijn gezicht is geheel verminkt.
Als hij mij ziet, komt hij naar me toe. Hij heeft zware verwondingen, zijn jas zit onder het bloed. Van pijnen gekweld bericht hij mij stotterend de gehele draagwijdte van de catastrofe, die over het VI. bataljon uitgebroken is.
Sinds gisteravond geen bevel meer. Geen van de uitgezonden ordonnansen is teruggekomen; de verbinding is door de beschieting volledig verbroken; de frontlinie is op meerdere plaatsen doorgebroken!...
Doordat hij het van de pijn niet meer uithoudt, verlaat hij mij en zegt, hij verzoekt, de tunnel te bereiken.
Nauwelijks is hij in de chaos van granaattrechters verdwenen, als ik al spijt heb, hem niet begeleid te hebben. Ik overwin dit gevoel bij de gedachte, dat we nog met zijn vijven zijn, met de leiding meegerekend. Die volhouden..."

Het Duitse Infanterie Regiment 99 (I.R. 99) valt het infanteriewerk V.L.L. 1. (door de Duitsers Infanterie-raum 780 genoemd) aan, dat door het Franse 217e regiment onder andere wordt verdedigd. V.L.L. 1. dient als versterking voor de Batterie de Damloup.
Een directe verovering van de bunker mislukt. Het infanteriewerk wordt uitgerookt. Door het verrassende effect wordt een heel bataljon van het 217e regiment, bestaande uit 1.300 man en 33 officieren, uitgeschakeld of gevangengenomen. De bataljonsadjudant, Valençon, wordt tijdens zijn tocht naar de tunnel van Tavannes gevangengenomen.

Door het wegvallen van het VI. bataljon van het 217e regiment ontstaat een bres waardoor de Duitse troepen doortrekken. Zij vallen het aan de rechterkant gelegen IV. bataljon van het 358e regiment onder majoor Roman in de rechterflank en van voren aan.

Majoor Roman vertelt:

"Het terrein, dat het bataljon houden moet, strekt zich uit van de Ravin des Fontaines (bekend als dodenravijn), waar de linkerflank met een bataljon van het 7^e regiment in verbinding staat, tot de steenbrug ten westen van fort Vaux. Nergens een schuilplaats, nergens een loopgraaf. Alleen de ene trechter op de andere.
Plotseling om 4u45 wordt het artillerievuur naar voren gelegd. Op het oorverdovende lawaai volgt volledige stilte. Nu komt de aanval!... Iedereen eruit, ieder op zijn post. Na het barsten en knallen van granaten wordt het nu een waanzinnige schietpartij, het geknetter van het machinegeweer neemt dit over, een groots schouwspel.
Bij de schuilplaats staand hoor ik de aanvalsgolven, maar ik zie ze niet vanwege de gesteldheid van het terrein.
Over ons bataljon ben ik terstond gerustgesteld. Het slagen of mislukken van een aanval openbaart zich binnen enkele minuten, of zelfs seconden. Ik kan mijn linie niet zien, doordat de afzonderlijke silhouetten in de wirwar van granaattrechters verdwijnen, maar ik zie ze niet terugwijken en dat is het belangrijkste; ze houden stand. Het ratelen van onze machinegeweren is daar nog een bewijs van.
Men moet zo een moment beleeft hebben, om het ongewone genoegen te begrijpen, die bij zo een zekerheid door je stroomt. Zij wordt spoedig daarop door ordonnansen bevestigd, die door de compagnieleider werden gestuurd.
Deze ordonnansen! Wat een kerels, zijn dat! En wat een helden, zonder het zelf te weten.!
Één van hen, Sourdais, ordonnans van de 15^e compagnie, is volledig elektronisch, gehypnotiseerd door de slag. Op het moment van een aanval schiet hij met zijn kameraden, schreeuwend, in het rond zwaaiend, iedereen aanvurend, om vervolgens rechtop op de borstwering te staan, zonder op de kogelregen te letten. Hij loopt van het ene einde van een compagnie naar de andere. Dan als de aanval afgeslagen is, haast hij zich, om de leider in te lichten om vervolgens een order naar mij te brengen. Nauwelijks heeft hij mij in een koortsdroom de zaak verteld, als hij mij voorstelt, daarheen te gaan om te kijken... en zonder mijn antwoord af te wachten, loopt hij weer weg.
Het bataljon van het 7e regiment, dat aan mijn linkerkant is en dat de rechtervleugel van het Bois des Vaux- Chapitre gekregen heeft, is ook niet van de stellingen geweken. De linkervleugel van VI. bataljon, dat met mij in verbinding staat, heeft ook stand gehouden. Ik ben erg blij, bij de zekerheid, dat de Duitse aanval op alle stellingen mislukt is!...
Het wordt nog beter, men brengt mij drie gevangenen, die in hun tempo tot in onze linies doorgelopen zijn. Ik verhoor één van hen en vraag hem, of de Duitsers nog steeds denken Verdun in te nemen. "O nee, antwoord hij op een toon, die hopeloos klinkt. We weten dat er nog vijf betonmuren te nemen zijn. Dat is teveel! We komen daar nooit doorheen!" Ik hoed mezelf, hem van zijn mening af te brengen. Vijf betonmuren, grote god! Hoe kom je daarbij? We hebben geen goede afweerstelling meer, niets.
Nadat dit genoegen voorbij is, haast ik mezelf, overste Chanson in te lichten, die iedere seconde aan ons denkt, of ik zijn order wel heb gehad.
Ons genoegen is echter maar van korte duur. Allereerst, omdat de verliezen door het artillerievuur en door de aanval zeer hoog zijn.
En dan horen wij, dat de aanval van de Duitsers op Fleury, Sainte Fine, Souville, succesvol was.
In de loop van de voormiddag zie ik geheel foutloos voor het eerst duidelijk achter mij links, dan rechts achter mij Duitse vuurpeilen opstijgen en ik begrijp... dat de aanval in het zuiden eveneens slaagt... waarschijnlijk ben ik ingesloten. Maar ik hou deze ontdekking voor mezelf, daar ik het onnodig vind, het bataljon te verontrusten. Wanneer we ingesloten zijn, zullen wij ons verdedigen, totdat we allen gewond of dood zijn. Daartoe ben ik bijna vastbesloten. Maar de terugtocht beginnen, nooit! Me overgeven, nog minder!"

In de tunnel van Tavannes zit assistent-arts Louis Baros. Baros vertelt:

"Dinsdag, 11 juli 1916. Tunnel van Tavannes. De Duitsers dringen ons terug en dringen tot voor de grote zaal. Van alle kanten komen geschrokken mensen, verwarde gewonden; allen vluchten ze naar de tunnel terug; verschrikkelijke scènes worden aan ons beschreven; de Duitsers vallen massaal aan, werpen handgranaten en zetten vlammenwerpers in, overal slaan granaten in. Vele granaten exploderen geluidloos, waarop een fles breekt, en daarbij een zeer vluchtig, zwaar ruikend gas vrijlaat, dat stekend op ogen en keel werkt en een brandend gevoel in de longen opwekt.
Plotseling is er een schreeuw te horen: "Gas!" Een kruidige geur naar bittere amandelen maakt zich kenbaar, dringt in de kelen en de longen. We zetten snel onze gasmaskers op, maar het is al te laat, de ogen tranen, de neus brand en in de keel jeukt het ondraaglijk. Het was al een verstikkende lucht in deze tunnel, die lucht had ons nu nog bevallen. Gewonde en verwarde soldaten vluchten verder terug, vele storten zich in de tunnel, ze hoesten, braken, bijna stikkend door het gas, zijn verstoord, hun ogen puilen uit, bij enkele komt schuim uit de mond, een fale bleekheid is op hun gezicht te zien.
Het Duitse spervuur op de beide uitgangen van de tunnel is heftig. Al naar voren gebrachte reserves ondersteunen de schommelende linies....
Geniesoldaten bereiden alles voor, om de tunnel op te blazen, wanneer de vijandelijke opmars voortduurt.

Door een ontstane bres stoten de Jagers door tot op enkele meters van de oostelijke ingang van de tunnel van Tavannes. Het Duitse I.R. 143 dat naast I.R. 126 ligt weet ook een stuk door te stoten naar "Batterie 6-2 de Bourvaux". Nadat enkele "Stielhandgranaten" in de ingang zijn verdwenen, geeft de uit 250 man bestaande Franse bezetting zich over. Het Duitse I.R. 143 krijgt het bevel om aan te vallen tot onder de tunnel van Tavannes, maar doordat er maar een aanvalsgroep van ongeveer 50 man kan worden samengesteld besluit men niet verder aan te vallen. De Batterij wordt dan ook op de verdediging ingericht en de gewonden worden in één van de ruimtes neergelegd. In dezelfde ruimte liggen ook Franse gewonden die door een Franse arts worden verzorgd. De Franse arts helpt ook de Duitse soldaten. In de namiddag vallen de Fransen aan en met succes wordt de batterij herverovert. Alle Duitse soldaten in de batterij worden hierbij gevangengenomen.

Aan de linkerzijde is aanval begonnen de om 04u55 . Dit is de hoofdaanval die uitgevoerd zal worden door het Duitse I.R. 140 en het Bayerse infanterie Leib Regiment. Het doel van de aanval is de verovering van fort Souville. Ook hier heeft de Franse artillerie het bombardement overleefd. I.R. 140 verliest, die eerste minuten, bijna al haar officieren. De gevechten gaan onder andere om het dorp Fleury, dat bij het begin van de dag al voor de helft in Duitse handen is. De eerste aanval verstomt in Frans (machine)geweervuur. Maar uiteindelijk lukt het de Duitsers toch om ten oosten van het Franse 217e regiment tussen het dorp Fleury en het Ravin des Vignes door te stoten.
Twee Franse bataljons die opdracht hebben de Fransen te komen ondersteunen lopen verkeerd en worden zodoende door de Duitsers met vlammenwerpers in het nauw gedreven.

De derde Duitse aanval de strijd om Fleury

De Duitse legerleiding besluit nog éénmaal aan te vallen, om het front te consolideren tussen Fleury en de Thiaumont-fortificatie. Dinsdag 01 augustus.  De aanval wordt ingezet. De Duitse linkervleugel bereikt bijna fort Tavannes maar op de rechtervleugel wordt er geen succes geboekt. Tot zaterdag 12 augustus golft de strijd heen en weer maar er worden aan beide zijden geen successen geboekt. De Thiaumont-fortificatie wordt meerdere keren veroverd en heroverd. Op 12 augustus is ze weer in Duitse handen. Het gevechtsterrein is het gebied tussen fort Souville en de Froideterre-fortificatie dat veranderd is in een groot modderveld met granaattrechters waarin Fransen en Duitsers om beurten aanvallen en tegenaanvallen uitvoeren. Het slagveld is bedekt met doden en gewonden. Er Is geen sprake meer van een frontlinie. De troepen leven aan beide kanten in beestachtige omstandigheden. Er is zoals steeds een groot tekort aan drinkwater, munitie en voedsel. De verliezen zijn aan beide kanten enorm. Vanaf 06 september zal er een voorlopige rust intreden op het slagveld van Verdun

HET FRANS TEGENOFFENSIEF

De Franse de legerleiding is vastbesloten de om Duitsers voorgoed terug te slaan. De grote aanval wordt grondig voorbereid. De rechteroever van de Maas verandert in een enorme bouwput!Er worden wegen aangelegd, artilleriestellingen worden gebouwd en er worden ook grote munitievoorraden opgeslagen. Generaal Mangin heeft acht divisies beschikbaar die in het achterland worden getraind in een nagebootst slagveld compleet met forten. Ondertussen ontwikkelt Generaal Nivelle een nieuwe artillerietactiek, namelijk het voortkruipende vuurscherm. Hierbij rukken de infanteristen op vlak achter het dichte artillerievuur dat met sprongen van 100 meter per vier minuten naar voren wordt verlegd. Aanvalstroepen en granaatvuur bereiken dan bijna gelijktijdig de vijandelijke linies waar de verdediging dan niet meer de tijd krijgt om uit hun bunkers tevoorschijn te komen. Deze nieuwe methode vereist een optimale coördinatie tussen artillerie en infanterie, hiervoor wordt er een speciaal ondergronds telefoonnet aangelegd.  Nivelle krijgt ook de beschikking over twee 400 mm Creusot-Schneider kanonnen met een zeer groot doordringend vermogen. Zij staan 6 kilometer achter Verdun op rails geplaatst en moeten de forten onder vuur nemen.

Zaterdag 21 oktober: De Franse aanval begint met een bombardement, met veel zware kalibers, over een frontbreedte van 7 kilometer. Tegelijkertijd wordt het fort Douaumont beschoten met de nieuwe 400 mm kanonnen. Het vuur wordt geleid vanuit een verkenningsvliegtuig dat boven het fort cirkelt.

22 Oktober plotseling zwijgt de Franse artillerie. De Duitsers verwachten de aanval, hun artilleriebatterijen beginnen te vuren en verraden zo hun posities. Er komt echter geen aanval! De Fransen hervatten het bombardement en kunnen 70 van de 158 Duitse batterijen uit te schakelen!

Maandag 23 oktober, beide Creusot-Schneider kanonnen beginnen opnieuw te vuren op het fort Douaumont.

Dinsdag - 24 oktober 12.00 uur . Niettegenstaande het feit dat er op het slagveld een dikke mist hangt komen de Franse aanvallers, onder bevel van generaal Mangin, in actie. Gedurende vier dagen hebben 650 artilleriestukken deze actie voorbereid De attaque vindt plaats over een front tussen het ouvrage de Thiaumont en het ouvrage de la Laufée, de 38^e , 74^e  en 133^e  Franse infanterie divisie bestormen de zeven (verzwakte) Duitse divisies Het systeem van het voortkruipende vuurscherm werkt uitstekend! De afstemming tussen de infanterie en de artillerie blijkt voortreffelijk te werken en het Duitse front wordt opgerold. Fleury en het Bois de Chapitre worden ingenomen ook de Thiaumont-fortificatie en fort Douaumont worden bereikt. Hier en daar houden de Duitsers stand o.a. bij Haudromont met behulp van strategisch geplaatste mitrailleurnesten. Het fort Douaumont wordt nog dezelfde dag heroverd!( er worden in de dagen vlak voor de Franse aanval 240.000 artilleriegranaten per dag afgeschoten, op een”gewone dag “ is dit aantal 100.000. In de afgelopen 7 maanden hebben de Fransen naar schatting 23.000.000 granaten gebruikt.)De Duitse linkervleugel biedt veel tegenstand in de linie tussen fort Vaux en het Bois de Fumin waar de Franse regimenten grote verliezen moeten incasseren. Pas laat in de avond wordt het verzet opgegeven. Vele Duitsers geven zich over en slijten de rest van de oorlog in gevangenschap. Fort Vaux is nu het volgende aanvalsdoel van de Fransen.

Woensdag 25 oktober, Fort Vaux wordt aangevallen maar pas op 02 novem­ber zal het fort Vaux teruggenomen worden!

Het laatste Franse offensief

Na de val van fort Vaux blijft het meerdere weken rustig in de sector van verdun. Generaal Nivelle is inmiddels benoemd tot opperbevelhebber van het Franse leger en generaal Mangin tot opperbevelhebber van het Verdunfront. Mangin besluit om nog één aanval uit te voeren die de Duitsers moet terugdringen tot de eigen uitgangsstellingen van februari 1916.

Maandag 11 december: De Franse beschieting begint weer in volle hevigheid!

13 - 15 december: het vuurscherm komt weer in beweging. De Duitsers geven zich nog steeds niet gewonnen en de Franse verliezen zijn groot maar uiteindelijk breekt het front. Bezonvaux, het Bois de Hassoule, het Bois de Chauffour en Louvemont worden veroverd door de Franse troepen. Inderhaast aangevoerde Duitse versterkingen houden stand in een linie die bestaat uit met elkaar verbonden granaattrechters waarin de Duitsers, rillend van de vrieskou, tot over de knieën in het water staan.

Zondag 19 december:   De Duitse legerleiding komt tot de besluit dat er een volledige nederlaag is geleden bij Verdun. In deze laatste periode geven meer dan 11.000 Duitse soldaten en officieren zich over! Daarbij komen ze zelfs vaak niet meer uit hun onderkomens om te vechten. Het Duitse leger is definitief teruggeworpen in zijn oorspronkelijke stellingen van 21/02.

De de eerste slag Slag bij Verdun is voorbij!

In een geheime zitting van de Kamer van Afgevaardigden wordt de schuld van de militaire rampen bij Verdun in de schoenen van Joffre geschoven. In december 1916 wordt Joseph 'papa' Joffre opgevolgd door de charismatische en bij de Franse politici geliefde artillerist Robert Nivelle.

Op ongeveer 600 meter ten zuiden van Fleury ligt het magazijn M8 La Poudrière de Fleury, dat tijdens de aanval dient als commandopost van de 255e brigade. Op tien meter afstand van het magazijn ligt ook nog een bunker dat dient als wachtpost.
Het lukt het Bayerse Leib Regiment om, ondersteunt door vlammenwerpers en machinegeweervuur, de Poudrière van Fleury in te nemen. Bij de aanval geven 250 Fransen en hun officieren zich over.

In het magazijn vinden de Duitsers 6.000 granaten, 300 vaten kruit, 200 geweren, munitie, conserven en levensmiddelen. Het magazijn wordt onmiddellijk ingericht als eerste hulppost. In de ruimtes en gangen liggen er overal gewonden. Water is schaars en het kleine magazijn kan door de zware beschietingen maar moeilijk bevoorraadt worden. De kleine kazemat in het magazijn dient als verblijfsruimte voor de bataljonscommandant Wilke. Tegen het einde van de dag loopt het front ongeveer 150 meter om het magazijn heen. Nadat de Fransen het verlies van het magazijn vernemen, leggen de Fransen het magazijn direct onder artillerievuur.

Ten noordwesten van het kruispunt van La Chapelle Sainte Fine wordt een bataljon Fransen gevangengenomen en afgevoerd. Door de snelle inname van het magazijn en de gebeurtenissen bij het kruispunt La Chapelle Sainte Fine ontstaat tussen de Franse 128^e en 131^e divisie een bres van ongeveer 350 meter. De 131^e divisie onder leiding van generaal Duport geeft alle batterijen van zijn divisie opdracht om de bres onder vuur te nemen. Door de beschieting en door de hulp van twee infanterie regimenten gelukt het de Fransen de Duitsers enigszins te vertragen. Tegen de middag zijn de Fransen niet zeker waar hun stellingen aan de rechterkant en aan de linkerkant liggen. De Duitsers zijn ervan overtuigd zowel links als rechts te zijn doorgebroken. Daarom nemen zij Froideterre, Ravin des Vignes, fort Souville, fort St. Michel en Belleville onder vuur. De Franse generaal Mangin geeft zijn troepen opdracht een geïmproviseerde tegenaanval te doen. Dit heeft enig succes aan de rechterkant op La Montagne.

De 3^e  compagnie van het  7^e regiment en fort Souville

Fort Souville ligt in de tweede fortenlinie van de in totaal drie fortenlinies van Verdun. Achter fort Souville liggen in de derde fortenlinie nog twee forten namelijk de forten Belleville en St. Michel. Deze forten werden echter niet in staat geacht zich te kunnen verdedigen. Fort Souville ligt al vele maanden onder vuur. Van het fort is dan ook weinig over. Alle delen die boven de grond uitsteken zijn ingestort. Door de beschietingen en de gasgranaten die op het fort zijn gevallen zijn er bijna geen gevechtsklare soldaten meer in het fort.

Bij de aanvang van de Duitse aanval heeft de 3^e compagnie van het 7^e regiment opdracht gekregen om de lijn te gaan versterken. Om 05u30, ruim een half uur nadat de aanval van de Duitsers is gestart komt de 3^e compagnie van het 7^e regiment met ongeveer 60 man onder bevel van luitenant Dupuy en overste d'Orgemont langs het fort. Zijn opdracht is om naar de Carrières te gaan. Maar door de enorme verliezen, die hij al heeft geleden op weg naar het fort, besluit hij om een schuilplaats te zoeken in het fort. Doorgaan zou waarschijnlijk de ondergang van de gehele compagnie betekenen. Luitenant Dupuy treft er een bijna geheel uitgeschakelde teritorialecompagnie aan. Een Duits bataljon zou zeker geen moeite hebben om het fort op dat moment in te nemen. De commandant van het fort op dat moment is luitenant-kolonel Astruc. Hij is gewond en vergiftigd door het gas maar hij weigert om het fort te verlaten.

Luitenant Dupuy begint meteen met zijn overste d' Orgemont de organisatie van de verdediging van het fort te regelen. Hij stuurt het volgende bericht naar overste Borius, bevelhebber van het 7^e regiment: " Souville, op 11 juli, 6 uur 's morgens. - kapitein Soucarre, die wegens gasvergiftiging uitgevallen is, heeft mij het commando over de compagnie overgegeven en bevolen om mij naar Carrières te gaan. Na veel spervuur en gas, bereikten we met veel moeite Souville die in nood verkeerd. Hier gaat het niet goed. De commandant van het fort heeft een gasvergiftiging en het garnizoen is gevechtsonklaar. Indien er geen ander bevel gegeven wordt, blijf ik in het fort en onderneem de verdediging.

Commandant Piffre de Vaubon van het 7^e regiment vertelt hoe luitenant Dupuy de verdediging regelde:

"Luitenant Dupuy liet allereerst de onderaardse gangen openen en vrijmaken en stelde daar zijn met handgranaten bewapende mensen op, die bij het minste of geringste konden ingrijpen. De noordoost ingang van de centrale gangen in het bijzonder werd gebarricadeerd en met zandzakken en prikkeldraad volledig versperd. Terwijl wachtpostgroepen de omgeving van het fort bewaakten, wees hij gevechtsklare territoriale mannen hun plaats toe. Van de zieken en gewonden laat hij er zoveel mogelijk afvoeren.

Om 09:00 uur gelukt het kapitein Decap, adjudant van overste Borius, commandant van het 7^e regiment, doorgang te vinden. Hij moet op bevel van overste Goubeau, commandant van de 262^e brigade, het commando overnemen. Luitenant Dupuy, die hij bij de ingang van de gewelven aantreft, waar de bezetting zich ophield, bericht hem over de maatregelen, die hij getroffen heeft. Kapitein Decap treft nog meer maatregelen. Kort daarop worden de bewaking en de verdediging op de volgende manier gewaarborgd:

1.      De gehele bruikbare rest van de 3^e compagnie, 35 man en drie machinegeweren, die nog worden aangevuld door enkele overgebleven territorialen, bezetten de uitgang van de gewelven aan de noordwest zijde van het fort. Luitenant Dupuy voert deze groep aan. Boven op de gewelven worden wachtposten opgesteld.

2.       Aan de zuidingang stellen enkele territorialen onder luitenant d' Orgemont van de 3^e  compagnie zich op.

3.      Binnen in het fort onderhoudt luitenant Barreau, die weer is bij gekomen, (onderweg naar fort Souville had hij en luitenant Roger, beiden van de 3^e compagnie gasvergiftiging opgelopen. ) met enige, gevechtsklare mannen het contact tussen het fort en Batterie Tourelle (262e brigade).

Tegen de avond liggen de mannen van de 3^e compagnie 24 uur onder vuur en zijn zij uitgedund tot 35 gevechtsklare soldaten. Aangevuld met enige territorialen is het toch gelukt de verdediging van het fort te organiseren.

Anton Steiger

In een brief naar huis beschrijft de infanterist Anton Steiger, een twintigjarige student in de theologie, zijn belevenissen:

 "De laatste dag voor Verdun en de verschrikkelijkste! Op 11 juli marcheerde onze compagnie af naar het bos van Fosses. Om twaalf uur verder tot de kloof van Ablain. Daar bleven het tweede peloton en een groep van het derde peloton achter. De eerste en tweede groep van het derde peloton, zeventien man, twee onderofficieren en een sergeant-majoor, marcheerden door. Daarbij ik en mijn twee schoolkameraden Steiner en Reidser. Ongeveer 600 m voor onze plaats van bestemming hielden we stil in een granaattrechter om op krachten te komen, omdat we het traject zo snel mogelijk, op zijn vort-vort moesten afleggen: er was immers een verschrikkelijk spervuur. Een granaattrechter kunnen jullie je het best voorstellen als je denkt aan een met wortel en al uitgerukte grote boom. Ik was nauwelijks gaan liggen, of - ssstt - daar slaat een granaat vlak voor ons in. Geschreeuw, gekerm, gehuil, tegelijk ook de kreet: "Op, op vooruit, vooruit, wie dat nog kan!" Ik verzamelde mijn laatste krachten en sprong op (wij waren natuurlijk allemaal bepakt); ik ben die 600 m niet meer gelopen, maar gevallen, van de ene granaattrechter naar de andere. In onze schuilplaats verloren we zes van onze zeventien man; drie waren dood, onder wie Reiser, met wie ik in mijn schooltijd negen jaar lang ben opgetrokken. Van de drie gewonden wist er een nog de volgende dag vroeg kruipend onze schuilplaats te bereiken. Hij werd 's nachts door onze mensen meegenomen. Een granaat sloeg onder hen in en de gewonde met zijn vier dragers waren dood. Onze schuilplaats was een oude, al half in elkaar geschoten Franse kazemat 150 m van de artilleriestelling Thiaumont verwijderd. In onze ogen was het slechts een hoopje aarde; als een vossehol was de ingang. Daarachter leidde een helemaal door aarde bedolven trap naar de ruimte waarin we vier dagen lang hebben gelegen. Er lagen doden onder het puin, van een ervan staken de benen naar buiten tot aan de knieën. Beneden waren er drie ruimtes, één vol met Franse lichtkogels en vuurpijlen; een ruimte zo groot als onze keuken, die waarin we verbleven, lag ten dele vol met Franse munitie, de derde was gevuld met Franse explosieven. Heel de tijd was het stikdonker, omdat we maar een paar kaarsen hadden. Dan was er nog die verschrikkelijke stank, een bedorven lucht van doden. Ik heb die vier dagen bijna niets door mijn keel kunnen krijgen. Op de derde dag schoot de Franse artillerie met 28'ers zo op onze schuilplaats, dat wij dachten dat alles in elkaar zou storten. Op de vierde dag, een vrijdag, ging het al vroeg erop los met die zware artillerie, tot 's avonds half 10. Dat wil zeggen, tien uur in een schuilplaats liggen onder granaatvuur, tien uur de dood van levend worden begraven, onder ogen zien of het vooruitzicht in de lucht te vliegen voor het geval een granaat daar inslaat waar de explosieven liggen; maar het zou nog anders gaan: één gat was al helemaal in elkaar geschoten, het ander zozeer bedolven, dat er ternauwernood een man door kon kruipen. Wij kregen dus, doordat onze kelder 6 m achter het gat lag en daarna nog 2 m in de diepte, bijna geen lucht meer. Tot slot schoten de Fransen waarschijnlijk gasgranaten op ons af. Opeens kijkt de sergeant-majoor op, hij wordt niet goed; nog een paar staan op en vallen flauw. Dan schreeuwt ook de sergeant-majoor: "Eruit, naar boven, wie dat nog kan!". Ik en de andere liggen op onze ransels. Als we opstaan, vallen we zonder meer om. Er ontstond een onbeschrijflijke wirwar. Iedereen snakte naar lucht. Iedereen wilde eruit. Iemand viel en dan bleven allen steken. Velen hadden niet meer de kracht zich naar boven te werken. Ik had die kracht nog wel. God zij dank, en hielp nog iemand naar buiten. Buiten gekomen, doken we de volgende granaattrechter in! We waren allemaal krijtwit. We bleven er liggen en verroerden ons niet meer, ondanks de granaten die links en rechts insloegen. Een paar kwamen vrij gauw weer op krachten en haalde de anderen, die niet meer naar boven konden komen. Ze werden allemaal gered. Bij drie of vier moesten we kunstmatige ademhaling toepassen. Na een half uur, om tien uur 's avonds, begonnen we aan de terugweg, dat wil zeggen wij wankelden terug. Niemand kon er meer lopen, om de vijf minuten stopten we."

Het onderkomen waar zij hoogstwaarschijnlijk verbleven is hoogstwaarschijnlijk T.D. 1. De resten van dit onderkomen bevinden zich onder het Ossuaire.
Anton Steiger zou kort daarop ingezet worden bij de slag aan de Somme. Op 14 oktober 1916 zou hij sterven te Sailly-Saillisel. Hij rust op het Duitse oorlogskerkhof in Rancourt in een "Kameradengrab".

Woensdag 12 juli: De aanval van de Duitsers gaat door alleen waren er geen versterkingen meer om de aanval daadkracht bij te zetten. Ook is er onduidelijkheid over waar de lijn nou precies lag. Het bevel voor de aanval op het fort Souville wordt gegeven. Er zijn slechts twee compagnieën van het Duitse140^e Infanterie Regiment beschikbaar om de aanval in te zetten. In de vroege ochtend wordt het kruispunt La Chapelle Sainte Fine ingenomen door de Duitsers van waaruit zij tegen 06:00 uur doortrekken. Vanaf La Chapelle Sainte Fine is het 400 meter naar fort Souville. Tegen 06:00 uur worden de Duitsers door de Fransen in fort Souville waargenomen. Ze zijn ongeveer met 150 man. De troepen zijn twee compagnies van het I.R.140. De ene helft uitgerust met steelhandgranaten de andere met geweren met bajonet erop . De aanval wordt geleid door een vuurwals een kruipende beschieting waarachter de mannen optrekken. De ingevallen gracht wordt direct overgestoken. Zodoende klimmen zij op de bovenbouw van het fort. Duitse observatoren nemen, niet veel later, op het fort van Souville soldaten waar die met een Duitse vlag zwaaien. Dit betekende dus dat er zich tussen de Duitse infanterie en het fort geen Franse soldaten meer bevinden. Er is echter geen enkel regiment beschikbaar om deze situatie uit te buiten. Meteen wordt het gebied ten zuiden van het fort onder vuur genomen.

Commandant Piffre de Vaubon noteerde;

"Fort Souville werd de hele dag van de 11e op de 12e onder zwaar vuur genomen. Onophoudelijk sloegen de 21 cm projectielen in.
Luitenant Dupuy had het goede idee gehad, bij de uitgang van de gewelven, waar de dappere mensen van het 7^e  regiment en de territoriale soldaten verzameld waren, en waar zij een voorraad handgranaten hadden klaargezet.
Op 12 juli tegen 3 uur 's morgens liet ik alarm slaan, verklaard hoofdman Decap in zijn bericht. Het grootste deel van de 3e compagnie bevond zich op de bovenbouw van het fort met de drie machinegeweren van de landweersoldaten.
Tegen 05:00 uur versterkt het Duitse vuur op het fort zich tot een ongelooflijke kracht. Om verliezen te vermijden, besloot kapitein Decap zijn mensen in de gewelven terug te trekken. Een paar wachtposten liet hij op hun plaats. Zij stierven allemaal!
Tegen 06:00 uur, zo melde kapitein Popis mij, dat de Duitsers vanaf Sainte Fine naar het fort doortrokken. Hoofdman Popis, adjudant van de majoor Darré, die twee machinegeweergroepen van de 3^e  compagnie van het 7e regiment aanvoer, bevond zich met twee colonnes in de buurt van een ten oosten van fort Souville liggende Batterij.
Ik stuurde met het oog hierop een verkenningspatrouille erop uit: luitenant d'Orgemont, onderofficier Guisnier met 8 mensen richting Sainte Fine.

De ongeveer 30 Duitse soldaten, van het I.R.140, die zich op het dak van fort Souville bevinden zijn hoogstwaarschijnlijk de eerste en laatste vrije Duitse soldaten die in de Eerste Wereldoorlog de stad Verdun zullen zien liggen. Zij zien Verdun in de verte liggen maar er komen geen versterkingen! Tot op dat moment houden de Franse soldaten op de bovenbouw zich stil. Dit tot dat luitenant Dupuy samen met onderofficier Guisnier het teken geeft om de bovenbouw te bestormen. Tegelijkertijd begint een geschut ergens anders vandaan op de bovenbouw te schieten. Er volgt een fel gevecht met handgranaten. De Duitse soldaten houden een ogenblik in. Dan beginnen de drie machinegeweren te schieten. De Duitse soldaten moeten dekking zoeken. Nu vallen alle Poilus aan. Er volgt een gevecht waarbij beide partijen constant met handgranaten gooien. Ten oosten van het fort ligt een batterij die de tegenaanval doeltreffend ondersteund.

Plotseling geven drie Duitse soldaten zich over waarop de anderen terugwijken. De Fransen krijgen de overhand, dit bemerken zij zelf ook. Daarom wordt er, door onderofficier Guisnier en luitenant d' Orgemont, een aanval uitgevoerd om de Duitse soldaten van de bovenbouw te verdrijven. De aanval slaagt en tien Duitse soldaten geven zich over. Om 08u30 is er geen Duitser meer boven op het fort. Het lukt enkele mannen van I.R. 140 nog wel wat om stand te houden in de gracht en de daaromheen liggende trechters. Maar de situatie wordt alsmaar zwaarder, vooral omdat de Fransen nu steeds meer versterking krijgen en de Duitsers geen.

De Duitse observatoren zien ook dat de soldaten van de bovenbouw weg zijn en dat de beschieting van het fort weer begint. Vreemd is dat de Fransen nu ook de bovenbouw beginnen te beschieten. Luitenant Dupuy neemt onmiddellijk contact op met batterij Tourelle en verzoekt hen om het vuur naar voren te leggen.

Het volgende gesprek vindt plaats:

Hallo, Hallo, batterie Tourelle?

Ja!
Hier Dupuy, we worden door de eigen artillerie beschoten, het vuur naar voren leggen!
Waar ben je?
In het fort.
In het fort! En de Duitsers?
Die zijn van het fort geslagen! Enkele gevangenen... We houden vol!... Verleg het vuur naar voren!... naar voren leggen!...

De Duitse soldaten van I.R. 140, die ondanks dat zij onder vuur liggen van zowel de Franse als de Duitse kanonnen, toch nog de gracht weten te behouden. Worden nu met behulp van handgranaten door de Fransen verdreven. 23 Duitse soldaten geven zich over, de rest van de soldaten sneuvelt. De aanval op fort Souville is definitief afgeslagen. Andermaal is de Duitse aanval op Verdun mislukt.

Achteraf zal blijken dat de aanvallen van 11 en 12 juli 1916 niet hadden hoeven plaats te vinden. Want op 11 juli 1916 had generaal Falkenhayn zich immers bedacht en gaf hij het order in de verdediging te gaan. Het was echter al te laat om dit bevel nog op tijd bij de bevelhebbers van de divisies te krijgen! Op 14 juli 1916 krijgen de Duitsers alsnog het bevel de aanval te staken!

Generaal Nivelle vaardigt op deze dag een ontroerende dagorder uit waarin de Franse troepen worden geprezen voor hun doorzettings- vermogen en hun standvastigheid. Hij besluit met de beroemde passage: 'Ils ne passeront pas!'.

De Duitse opperbevelhebber Falkenhayn meldt aan het V^e Leger dat er een periode van rust aan het front moet intreden. De veroverde linies moeten wel worden verdedigd, ook tegen zware Franse tegenaanvallen. Er wordt opdracht gegeven zuinig om te springen met munitie. Nog steeds worden manschappen en artillerie overgeplaatst naar het Sommefront en naar het oostelijke front. De strijd aan het Verdunfront gaat op kleinere schaal onverminderd door en speelt zich vooral af rond de versterkingen en bunkers die behoren tot het oorspronkelijke Franse verdedigingsysteem rond Verdun. Hier wordt dagelijks vurig gevochten waardoor de frontlijn van dag tot dag verandert. Generaal Mangin zet op 15 juli nog een grote aanval in op Fleury. De 37^e Afrikaanse Divisie wordt hierbij ingezet maar slaagt er niet in het dorp in te veroveren. Opnieuw is er sprake van een overhaaste aanval zonder artillerieondersteuning en de Franse verliezen zijn enorm.

FORT DOUAUMONT

In 1875 begint men met het bouwen van vijf forten rond Verdun. Dit zijn de forten van Landrécourt, Marne, Souville, Tavannes en het fort du Rozelier. Omdat de huidige artil­lerie de afstand Verdun - Douaumont (7 km) niet aankan, komt laatstgenoemde nog niet voor in programma.

Pas in 1885 wordt begonnen met de constructie van het fort en dit volgens de normen die generaal Séré de Rivières in 1874 had bepaald. Door de snelle evolutie van de artillerie zijn er al vlug diverse aanpassingen noodzakelijk. In 1887 wordt de kazerne ver­sterkt met een laag zand en daar bovenop een laag beton van 2,5 meter dik.     
Het profiel van de fortgracht wordt gewijzigd en er komt rondom een dubbel ijzeren hekken.

In de jaren 1901-1903 krijgt het fort een casemate de Bourges voor 2 x 75 mm kanonnen en twee koepels voor Hotckiss mitrailleurs.

In 1907-1909 volgt er een artilleriekoepel type Galop-in (1 x 155 mm kanon - 7500 m). Nadien (1911-1914) komen er nog gepantserde waarnemingsposten, een derde mitrailleurkoepel en uiteindelijk nog een artilleriekoepel van 2 x 75 mm kanonnen bij.Na de mobilisatie ontvangt het de 5^e compagnie 44 R.T. ( 44^e territoriaal regiment) als garnizoen.

Al vanaf eind 1914 wordt er overgegaan tot de geleide­lijke ontwapening van het fort.Bij het uitbreken van de slag heeft het dan ook maar een samenraapsel van mannen uit diverse eenheden, hooguit een 67-tal, als garnizoen. Enkel de 155 mm koepel is nog in gevechtsklare toestand.

Het fort wordt "veroverd" op 25 februari 1916 rond 17 uur door het Duitse 24^e I.R (Brandenburg).

Wie de eerste Duitser is die het fort heeft betreden zal wel nooit met zekerheid geweten zijn.

Is het Radke (6e compagnie), von Brandis (8e compagnie), Kunze (Pionier) of Haupt (7e compagnie) ? (Tot op de dag van vandaag discussiëren historici nog over dit gebeuren.) Hoe dan ook, het bezit van het fort is voor de Duitsers enorm belangrijk en het vervult dan ook een multifunctionele rol tijdens de slag. De beide artilleriekoepels worden niet gebruikt om te schieten maar men richt ze in als optische seinposten. Fort Douaumont is de uitvalsbasis geworden voor alle Duitse activiteiten in de frontlinie, tegen het Bois de la Caillette, de Thiaumont-linie en later tegen Fleury. In het fort zijn de munitiedepots, de gewonden ontvangen hier de eerste zorgen en de bevoorrading vertrekt van hieruit naar alle fronttroepen. De Fransen beschieten nu dag en nacht het fort. Alle activiteiten vinden 's nachts plaats omdat dan de troepenbewegingen niet waarneembaar zijn vanuit de kabelballonnen en vliegtuigen. De Franse artillerie blijft ook 's nachts de Duitse aanvoerroutes beschieten, daardoor moeten de Duitsers zich tussen de vuurpauzes door verplaatsen.

Maandag 08 mei 's morgens 4.00 uur. In het fort breekt er plots grote paniek uit. “De zwarten komen!” wordt er geroepen ( met zwarten bedoeld men de gevreesde Franse koloniale troepen die berucht zijn door het feit dat ze zogezegd nooit krijgsgevangenen maken). Kort daarna zijn er drie ontploffingen die een geweldige schokgolf door het fort jagen, veel sterker dan bij een voltreffer. In het fort ontwikkelt er zich een ondoordringbaar rook gordijn met een verstikkend gas. De ontploffingen maken veel slachtoffers die letterlijk drie tot vier rijen dik in de hoeken van het fort liggen neergekwakt; honderden Duitsers komen door verstikking om het leven. Met veel moeite worden 100 mannen gered. Men schat het aantal doden op ongeveer een 700 man, 28 officieren en 650 soldaten? Velen onderhen zijn niet meer te identificeren.

Een aanwezige arts reconstrueert het gebeuren en komt tot de bevinding dat  er een voltreffer terechtgekomen is op een opslagplaats voor vlammenwerperolie. Die olie is ontvlamd door vuurtjes van het kookgerief. Hierdoor ontstaat brand met een zeer zware rook- en roetontwikkeling. Bijna iedereen is geheel overdekt met een dikke laag roet, vandaar de paniek: “de zwarten komen!” . In die panieksituatie zijn er handgranaten gegooid naar de vermeende binnendringers. Hierdoor zijn munitiebunkers met granaten en gifgasgranaten tot ontploffing gekomen. De lijken kunnen vanwege de aanhoudende beschietingen niet buiten worden begraven, daarom worden ze opgestapeld in een leeg munitiemagazijn op iedere laag lijken wordt er een laag chloorkalk gestrooid dan terug een laag lijken enz…. De munitieopslagplaats wordt dichtgemetseld en is tot vandaag de dag nog aanwezig in heb fort. ( na de oorlog is op deze plaats in het fort een kapel ingericht ) De Fransen hebben merken niets op van deze catastrofe.

Tussen 22 en 24 mei 1916 proberen de Fransen (129e, 36e, 34e R.I.) vruchteloos Douaumont te heroveren.

Maandag 23 oktober, Twee Creusot-Schneider kanonnen beginnen opnieuw te vuren op het fort Douaumont. Twee voltreffers dringen door tot in het binnenste van het fort en richten er grote schade aan. Het licht valt uit, de tweede voltreffer doodt in het lazaret alle aanwezigen en er ontstaat brand. Daarna volgen nog meer voltreffers waaronder ook voltreffers met gasgranaten. Er zijn veel gewonden en gas slachtoffers, er ontstaat paniek. De commandant besluit het fort te ontruimen. Een kleine Duitse bezettingsmacht blijft in het fort achter onder leiding van kapitein Soltau. Op zijn verzoek om versterkingen te sturen wordt niet gereageerd en omdat hij het fort met een handvol soldaten niet kan verdedigen besluit ook hij het fort te ontruimen. Onder de eerste groep die het fort verliet, bevindt zich kapitein Prollius die besluit om terug te keren naar het fort, omdat hij het onjuist acht dat het fort zonder slag of stoot in Franse handen zal vallen. Bij nadere inspectie blijkt het fort weer gasvrij en de branden lijken bedwongen. Met niet meer dan een twintigtal bijeengeraapte manschappen besluit hij het fort weer te bemannen.

24 oktober: De inname van fort Douaumont wordt toevertrouwd aan het Regiment d'Infanterie Coloniale du Maroc (R.I.C.M.,1^e bataljon) onder leiding van majoor Nicolaï. Na een korte schermutseling besluit kapitein Prollius het fort over te dragen aan majoor Nicaloï. Om 10 uur in de voormiddag, onder leiding van commandant Nicolai, betreden de Franse kolonialen zonder verdere tegenstand Douaumont.
De Duitsers verliezen zodoende hun belangrijkste steunpunt aan het Verdunfront.

Fort Vaux

Het fort is gebouwd, in metselwerk, tussen 1881 en 1884. In 1888 wordt de kazerne versterkt met een laag beton van 2,5 meter. Tussen 1904 en 1906 wordt de artilleriekoepel met twee 75 mm kanonnen geplaatst dit tesamen met drie waarnemingskoepels. De fortgracht wordt in de hoeken NW - NO - ZW voorzien van een bunker. Twee "Casemate de Bourges" (ZW en ZO) elk met twee 75 mm kanonnen, voltooien het geheel. Tussen 1910 en 1912 worden de onderaardse gangen gegraven die de kazerne met alle belangrijke onderdelen van het fort verbind. Even­als de andere versterkingen wordt het in oktober 1915 gedeel­telijk ontwapend en verwaarloosd.

Het dorp en het fort Vaux worden aangevallen vanaf 08 maart. In tegenstelling met het voorbarige Duitse zege­bulletin van 09 maart, is het fort nog NIET in Duitse handen. Het dorp echter gaat verloren tijdens de gevechten van 16, 17 en 19 maart. In de loop van de maand april lukt het de Fransen wat terrein ten Noorden van het fort te heroveren. Op 31 mei beginnen de Duitsers een hevig artillerie­bombardement op de ravin de la Caillette en du Bazil, het bos Vaux-chapitre, het fort en zijn omgeving. Op 01 juni bereiken ze de spoorlijn (Fleury-Vaux) naast de ravin du Bazil. R2 (R= Retranhcement ) en R3 versperren hen de weg naar het "Bois Fumin" en de "ravin des Fontaines". Ondanks enorme verliezen veroveren ze R2 en beginnen 's avonds hun opmars in het bois Fumin.

Op 02 juni wordt fort Vaux bedreigd langs drie kanten namelijk: ten Westen via het bois Fumin, ten Noorden via de loopgrachten voor het fort, ten Oosten via Damloup.

De Fransen proberen een tegenaanval naar het bois Fumin en R2 maar tevergeefs. De Duitsers geraken tussen R1 (dat nog stand houdt tot de nacht van 08 op 09 juni) en het fort.Tegen de middag echter hebben een 40-tal Duitse infanteristen ( 50e I.D. = IR 39, IR 53, IR 158 ) zich inge­graven bovenop het fort. 's Nachts krijgen zij versterking en er worden mitrailleurs geplaatst. De Fransen in het fort verdedigen zich hardnekkig. Vanuit de Franse linies onderneemt men tegenaanvallen om het fort te ontzetten.

Het fort kan enkel nog communiceren via zijn duiven en met lichtsignalen richting Souville. De Franse artillerie legt een spervuur op de Duitse aanvalstroepen die daardoor in dekking moeten blijven liggen en niet kunnen oprukken.

Op 03 juni veroveren de Duitsers de NW en NO bunkers en het gevecht gaat door in de twee ondergrondse gangen naar de Kazerne van het fort. Het garnizoen (6^e  compagnie 142^e  RI), onder bevel van commandant Raynal verdedigt zich heldhaftig. General Lebrun, bevelhebber van de sector beveelt de tegenaanval. Maar van die slecht geleide aanval komt niets terecht.

Zondag 04 juni, Duitse vlammenwerpers worden ingezet om de Fransen uit te roken maar dit mislukt omdat door de tocht in het fort de rookwolken naar buiten slaan en de aanvallers belemmeren in hun acties. De Fransen ondernemen opnieuw een aantal tegenaanvallen maar ze worden opgewacht door Duitse versterkingen die in man tegen man gevechten de aanvallers terugdrijven. Het Franse bombardement belemmert de Duitsers opnieuw in hun bewegingen. Raynal verzendt z'n laatste duif met de volgende boodschap :

 “Nous tenons toujours, mais nous subissons une attaque, par lez gaz et les fumées, très  dangereuse. IL  y a urgence à nous dégager. Faites-nous  donner de suite communication par Souville qui ne répond pas à nos appels...  C' est notre dernier pigeon !”

Het gebrek aan water begint ernstig te worden. In de nacht van 4 op 5 juni ontsnapt een deel van de - overtollige - bezetting uit het fort. Maar Aspirant Buffet en sergeant Fretté beslissen om terug te keren naar fort Vaux en er de strijd verder te zetten...

Maandag 05 juni, meter na meter dringen de Duitsers het fort binnen waar de Fransen zich koppig verdedigen vanachter barricades van zandzakken. Majoor Raynal organiseert de verdediging op een meer dan heldhaftige wijze. Zijn voornaamste zorg is de beperkte hoeveelheid drinkwater die in het fort nog beschikbaar is. De inhoud van de watertank is veel minder dan het peilglas aangeeft, het rantsoen van een liter per dag wordt daarop teruggebracht tot 1/8 liter, de gewonden krijgen het dubbele. Ook de Duitsers lijden dorst door gebrek aan drinkwater. De maand juni begint met warm weer en op het slagveld is het drinkbaar water schaars, alles moet worden aangevoerd. Daarnaast bevatten de explosieven op het slagveld de chemische stof lyddiet die zeer dorstverwekkend is. Er zijn zelfs verhalen in omloop dat Duitsers op het slagveld van Verdun sigaretten en sigaren ruilen met de Fransen voor veldflessen met drinkwater.

Er is opnieuw een slecht opgezette Franse tegen- aanval. Raynal seint "... Sommes à foute extremité". Soms ziet een compagnie kans het fort te bereiken, in één van een dergelijk geval is er van de oorspronkelijke 170 man nog 26 man over. Duitse pogingen om het fort op te blazen worden verijdeld door gericht Frans artillerievuur vanuit het nabij gelegen fort Souville.

Dinsdag 06 juni, vier compagnies proberen van het 238^e en 321^e  RI opnieuw het fort te ontzetten.Tevergeefs echter. De toestand in het fort zijn erbarmelijk! Doden, gekwetsten, geen eten, geen drinkwater, gebrek aan verse lucht alle toegangen zijn dichtgemaakt. De lucht is er volkomen verpest door oliedampen en stof en het is er aardedonker. Regelmatig breekt er paniek uit als men vermoedt dat er een gasaanval is gepleegd. De mannen worden gek van dorst. Ze likken zelfs het condenswater van de muren en sommigen onder hen drinken zelf hun eigen urine op. De stank is onverdraaglijk omdat onder andere de latrines niet bereikbaar zijn en er in alle hoeken uitwerpselen en braaksel liggen. Normaal functioneren, blijkt onmogelijk en Raynal besluit om het fort over te geven.

Fort Vaux geeft zich over op 07 juni om 06 uur 's morgens. Er verschijnt een witte vlag op het fort; een Franse ordonnans brengt een brief voor de Duitse aanvalsleider, luitenant Rackow. Majoor Raynal vraagt om een eervolle overgave voor zijn garnizoen. Dit wordt toegestaan en het garnizoen geeft zich over op correct militaire wijze, met gepresenteerd geweer. Brancardier Edmond Poty verhaalt: “De Fransen staan opgesteld langs de beide kanten van de centrale gang van het fort. De Duitsers passeren in het midden en groeten hen. Zij behoren tot het 39^ste Pruisisch Infanterie Regiment. De evacuatie gebeurt via de noord-westelijke bres…” De Fransen worden met alle egards behandeld - souvenirs worden uitgewisseld - er worden foto's gemaakt. De Kroonprins ontvangt Raynal om uitdrukking te geven aan zijn bewondering voor de heldhaftige tegenstand en schenkt hem zijn eigen degen bij wijze van eerbetoon. Na Pétain is Raynal nu tesamen met Driant de bekendste held van Verdun. (Wanneer Raynal in 1939 sterft krijgt hij een staatsbegrafenis.)

Donderdag 08 juni: De Fransen beginnen onmiddellijk met tegenaanvallen om het fort te heroveren. In het volledige kapotgeschoten terrein rondom het fort wordt er hevig gevochten in man tegen man gevechten. De Franse kanonnen leggen na elke aanval het fort onder een dusdanig zwaar spervuur dat de Duitsers zich in het fort moeten terugkrabbelen. Dag en nacht gaan de gevechten door. Na tien aanvallen wordt de strijd gestaakt, de Fransen trekken zich terug. Het strijdtoneel is er bedekt met Franse doden. Pétain is razend over deze nutteloze aanvallen en verbiedt Nivelle verdere pogingen te ondernemen om fort Vaux te heroveren.

Zo snel als mogelijk richten de Duitsers het fort  in als Duitse uitvalsbasis, compleet met munitiedepots en een eerste hulppost. Doch de bevoorrading verloopt uiterst moeizaam want alles moet met mankracht aangebracht worden en dit onder voortdurende zware beschietingen van de Fransen. Een van de grootste problemen binnenin het fort is het feit dat de latrines in het fort volledig verstopt zijn en een afschuwelijke stank verspreiden. Deze stank probeert men te bestrijden met chloorkalk waarvan de geur zich dan weer vermengd met de ontbindingsstank van het slagveld. De Duitsers doen hun behoeften met hun gasmasker op. Voor gevechtsperiodes krijgen de Duitse soldaten speciale hoge-nood-zakken uitgereikt waarin zij hun behoeften kunnen doen zonder hun post te verlaten.

Woensdag 25 oktober Fort Vaux wordt aangevallen. De eerste Franse aanvalsgolf wordt door het Duitse mitrailleurvuur weggemaaid. De Franse leiding laat zonder enig medelijden nog twee aanvallen uitvoeren zonder enige artilleriesteun en weer bezwijken de Fransen in het moordende mitrailleurvuur. Het hele gevechtsterrein is bedekt met naar schatting 800 tot 1.000 doden, het aantal gewonden is niet te tellen. Er wordt zelfs, en dat is een grote uitzondering, een gevechtspauze ingelast om de doden te bergen en de gewonden te verzorgen. De aanvallen op fort Vaux worden hierna gestaakt.

Het blijkt nu dat het fort bij een nieuwe Franse aanval, vanuit het Bois de la Caillette, afgesneden zal zijn van de Duitse frontlinie die bij Hardoumont wordt aangelegd. Voor het eerst komt aan Duitse zijde het begrip “strategische terugtocht” ter sprake. Een begrip dat voordien onbespreekbaar was. Generaal Ludendorff is een voorstander van het terugtrekken van troepen uit frontsituaties die geen strategisch belang meer hebben om zodoende onnodige verliezen te voorkomen. Er wordt besloten om fort Vaux te ontruimen en op te blazen. Op 02 november 12.00 uur begint het Duitse garnizoen de afmars en om 13.30 uur komen de springladingen tot ontploffing. In de nacht van 02 op 03 november valt het fort -eerloos - terug in Franse handen! Ze betreden de restanten van het fort. Ze hebben via de Duitse radio gehoord dat het fort ontruimd is.

La Voie Sacrée, de navelstreng van Verdun

Gemotoriseerd vervoer komt tot ontwikkeling gedurende de Eerste Wereldoorlog. In 1914 bestaat het vrijwel niet. Aan de vooravond van de mobilisatie bezit het leger slechts 170 voertuigen, maar verkrijgt het nodige aantal door vordering en tot terbeschikkingstelling van de staat. In 1918 zal het gemotoriseerd vervoer één van de voornaamste middelen van oorlogsvoering geworden zijn. De eerste poging tot rationele organisatie van gemotoriseerd vervoer vindt plaats op 01 en 02 september 1914 met de evacuatie van Reims. Dit gebeurt onder leiding van bevelhebber Doumenc, stafofficier, die we later zullen terugvinden in Verdun waar de ervaring met de organisatie van de weg van Bar naar Verdun een grote bijdrage leveren aan de ontwikkeling van ideeën over de vorming en het gebruik van militaire gemotoriseerd vervoer. Deze experimenten in 1914 en 1915 tonen aan, dat om dergelijke operaties te doen slagen het absoluut noodzakelijk is om op tijd over het nodige aantal voertuigen te beschikken en de weg volledig onder controle te hebben. Langzamerhand, dankzij punctuele analyses en met de versterking van het wagenpark door het opzetten van een oorlogsindustrie en bestellingen geplaatst in het buitenland (Italië, Verenigde Staten), worden de contouren van een algemene doctrine zichtbaar. Zo vind het idee ingang om een grote reserve aan te leggen ter beschikking van de opperbevelhebber. Deze reserve bestaat uit secties van 25 voertuigen, samengevoegd tot groepen van vier secties (plus een reparatiewerkplaats). Vijf of zes van die groepen vormen op hun beurt een eenheid. Een eenheid van 600 voertuigen kan in één keer een hele brigade vervoeren. De eerste eenheid wordt samengesteld in april 1915. Aan het einde van hetzelfde jaar zijn er vijf eenheden, in 1916 zijn dat er dertien en in juli 1918 vijfentwintig! Dat betekent dat begin 1916 het gemotoriseerde voertuig, dankzij de uitbreiding van het wagenpark, de opzet van de "reserve" en van reparatiewerkplaatsen en dankzij de vooruitgang geboekt in het gebruik ervan, een opmerkelijk militair hulpmiddel is geworden. De Slag bij Verdun brengt  dit plotseling aan het licht. Op spoorlijnen kan men niet rekenen, want die van Lérouville is bij Saint-Mihiel verspert en die van Châlons bij Aubréville. De plaatselijke smalspoorlijn van één meter breed, Le Meusien genoemd, die Bar met Verdun verbind heeft een debiet van maximaal 800 ton per dag, terwijl een vervoerscapaciteit van wel 10 maal die hoeveelheid nodig is. Daarentegen bestaat de Franse verbinding tussen Verdun en het achterland uit een smalspoorbaan en een in zeer slechte staat verkerende 75 km lange en 7 meter brede verkeersweg die voert naar Bar-le-Duc waar de eerste aansluiting met het Franse spoorwegnet te vinden is. Dit is de enige verbinding met het achterland:.

  Blijft dus over de weg  en de ervaringen opgedaan gedurende de afgelopen jaren kan op deze departementale verkeersader, in 1915 verbreed tot 7 meter, worden toegepast. De weg is echter bochtig en maar gedeeltelijk van een steenlaag voorzien. Op 19 februari, toen de bedreigingen aan het front bij Verdun steeds duidelijker werden, besloot de algemene staf tijdens een werkbijeenkomst in Bar le Duc, kapitein Doumenc, die over de het wagenpark ging, met dit probleem te belasten. Op 20 februari werd de Commission Régulière Automobile in het leven geroepen die tot taak had 2 000 ton per dag aan goederen te vervoeren naar de streek bij Verdun en tegelijkertijd zo'n 15 tot  200.000 manschappen.

Van levensbelang voor de gevechtskracht van het Franse leger is de aanvoer en afvoer van mensen en de aanvoer van voedsel, materialen en munitie. Vooral munitie omdat de slag rond Verdun zich steeds meer zal ontwikkelen tot een artillerieslag, de Duitsers spreken van een 'Materialschlacht'. De Duitsers hebben in hun achterland een goedwerkend spoorwegstelsel tot hun beschikking

Men besluit dus om de weg onder volledige controle te nemen. Hij wordt uitsluitend toegankelijk voor gemotoriseerde voertuigen. Elk voertuig met pech dat niet op sleep kan worden genomen moet in de greppel worden geduwd. De weg zelf wordt verdeeld in zes cantons waarbij elke kantoncommandant de Regelcommissie vertegenwoordigd en de beschikking heeft over de nodige middelen voor verbinding, toezicht op de toegang en reparatie. De automobielafdeling hoeft zich niet te bekommeren over de artillerie of de door paarden voortgetrokken konvooien die zich onafhankelijk verplaatsen en geen gebruik maken van de bewaakte weg. Ook heeft zij niets te maken met het vervoer van proviand dat gebeurt over de plaatselijke spoorlijn. Al de rest, infanterietroepen, munitie en divers materieel moet wel worden vervoerd. Alles arriveert per spoorlijn in de regio van Revigny, Bar-le-Duc en vooral op het station van Baudonvillers ten zuiden van Bar, het vertrekpunt van deze weg die zich uitstrekt over 75 kilometer tot aan het kruispunt van Moulin Brûlé. De Regelcommissie is bedrijfsvaardig op 22 februari. Commandant Girard (waterstaats- en wegenbouwkundig ingenieur) laat steengroeven aanleggen langsheen de weg waar ook vaak Duitse krijgsgevangenen worden ingeschakeld. 1 200 Territorialen gooien ( en dit rechtstreeks dagelijks ) stenen en puin onder de wielen aangevoerd vanuit steengroeven in de buurt. Daarmee worden de gaten in het wegdek voortdurend opgevuld en doen de voertuigen, die met een snelheid van 15 tot 20 km/ uur rijden, zelf dienst als pletwalsen.  Commandant Girard wordt (behalve door kapitein Doumenc) bijgestaan door 19 officieren en 250 onderofficieren en soldaten. Tijdens de Slag bij Verdun, zullen de 51 groepen om en nabij de 9000 voertuigen (waarvan er 6000 onafgebroken over deze weg rijden) 90 000 mensen en 50 0000 ton materiaal vervoeren. Er zal een totale afstand afgelegd worden van één miljoen kilometer.

Zeven automobiel- eenheden zijn op deze manier actief geweest.

Als we daar de interne middelen van het leger aan toevoegen, hospitaalvoertuigen enz. gaat het over een totaal van 8 000 voertuigen die elkaar hebben opgevolgd (één  elke 14 seconden) van Bar naar Verdun. Gedurende de maanden maart tot juni 1916, bedraagt het maandelijks verkeer meer dan 500 000 ton en 4000 000 man zonder de 200 000 gewonden mee te tellen die door de hospitaaldiensten zijn afgevoerd. Gedurende de hele Eerste Wereldoorlog zullen nergens elders op één enkele weg en voor een dergelijk lange duur zulke omvangrijke transporten plaats vinden.

Pétain besluit, net als bij de slag aan de Marne in 1914, vrachtauto's in te zetten om het leger te bevoorraden. Een voor die tijd revolutionair plan omdat het gebruik van mechanische tractie, ook bij de Duitsers, nog altijd een zeldzaamheid is..

In de dorpen langsheen de weg worden sleepdiensten en reparatiewerkplaatsen ingericht. Vrachtauto's met pech worden zonder pardon ter zijde geschoven: niets mag de levensader van Verdun blokkeren. Al na korte tijd komt er een onafgebroken stroom voertuigen van allerhande aard op gang die bumper aan bumper rijden. Tussen 24 februari en 6 maart, dus binnen de acht dagen tijd, zijn al 3.500 vrachtauto's ingeschakeld om 190.000 man troepen en 23.000 ton munitie van Bar-le-Duc naar Verdun over te brengen. Men becijfert dat op het hoogtepunt van de slag elke 14 seconden een voertuig passeert (dit zijn meer dan 250 voertuigen per uur) en dat er meer dan 12.000 auto's inzetbaar zijn. Per week worden zo'n 50.000 ton goederen en 90.000 manschappen over de weg vervoerd.

Bij de slag om Verdun zijn meer dan 2.000.000 Franse soldaten en is er meer dan 1.000.000 ton munitie (soms wordt zelfs 2.000.000 ton genoemd) naar het front vervoerd tijdens de Slag bij Verdun dit  terwijl de territorialen onvermoeibaar, de ene dag na de anderen, 700 000 ton kalksteen onder de wielen gooien van deze eindeloze ketting die dag en dacht doorrijdt. Aanvankelijk moeten de chauffeurs het 18 uur per dag uithouden aan het stuur. Soms blijven ze meer dan 10 dagen op hun post (met slechts enkele uren slaap achter in hun vrachtwagen). Er ontstaat een zeker trots en wedijver bij deze mannen die hun groepen onderscheidden met insignes zoals een zwaan, een klaverblad of een haan, enz…. en de eenheden door kleuren. Op 15 januari 1917, wanneer de taak  volbracht is , wordt de Regelcommissie ontbonden. Het is duidelijk dat zij (veruit) het vitale orgaan is geweest voor de bevoorrading van de Slag bij Verdun.

De Franse auteur Maurice Barrès zal later de naam 'Voie Sacrée' voor deze weg bedenken, een weg die van zo groot belang is geweest voor de strijd om Verdun. De Voie Sacrée is trouwens nooit door de Duitsers gebombardeerd. Het ligt voor de hand hiervoor een tactische reden te verzinnen: om het 'leegbloeden' van het Franse leger te kunnen realiseren moet er een ononderbroken aanvoer van verse troepen gewaarborgd zijn en bombardementen zouden de continue aanvoer immers doen stokken.

Aan het meterspoorwegnet, ook wel de "Meusien" of de "Varinot" genoemd naar de streek en naar de constructeur, wordt in februari 1916 volop gewerkt, rails en ballast worden versterkt over het 78 km lange traject. Het rollend materieel dat (wat tractie betreft) bestaat uit een twintigtal machines met een beperkt vermogen, is onvoldoende. Men laat dus materieel komen van andere dergelijke "boemeltreinspoorwegen" in Frankrijk. Op 22 februari komt uit Florac een eerste locomotief aan in Revigny, afkomstig van het spoorwegnet in Lozère, Deze komt uit de werkplaats Fives in Lille (Rijsel). Daarom heeft hij in Lozère de bijnaam de "Lilloise" gekregen. Enkele dagen later zend de spoorwegmaatschappij uit Lozère twee andere Mallet locomotieven die "Louisette" en "Cecile" worden gedoopt (de "Lilloise" en de "Louisette" zullen in 1919 terug komen in Florac). De machines van de "Meusien" spoorlijn hebben slechts twee trekassen, terwijl die van de Lozériennespoorlijn er vier hebben en belast 40 ton wogen, de "Meusiennes" slechts 15 tot 20 ton. De departementale spoorwegen sturen ook zo'n 800 wagons, zowel voor reizigers - ,vee - of goederenvervoer, die de "Meusien" komen versterken,dit geeft de nodige problemen  op het gebied van de remmen (uiteenlopende modellen) en buffers (op verschillende hoogte), verschillende tussenafstand De spoorwegarbeiders van het 5^e  geniekorps (10^e  Compagnie) brengen dat allemaal in orde en leggen tegelijkertijd nieuwe sporen aan (bijvoorbeeld van Nixéville naar Dugny), verdubbelen de bestaande sporen, en bouwen instapkades. De gebruikte ballast komt ook uit Lozère (uit Chapeauroux) en door een onverwachte maar efficiënte samenwerking wordt deze tevens gebruikt voor de versterking van de Voie Sacrée.   De "Meusien" heeft als voornaamste taak om proviand te vervoeren en mee te werken aan het transport van gewonden. 

Wordt vervoerd via de:

Voie Sacrée in maart 1916 : 500 000 ton  400. 000 personen

Le Meusien in maart 1916: 54.000 ton 14.175 personen, waaronder 8.388 gewonden

Voie Sacrée in juni  1916 : 500.000 ton 400.000 personen

Le Meusien in juni 1916: 10.000 tonnes 73.500 personen, waaronder 27.960 gewonden

Er zijn 800 wagons in dienst die in februari dagelijks 22 treinen vormen met dubbele aandrijving en in april zijn er 35. De afvoer van gewonden (bijna onmogelijk aan het begin van de strijd door gebrek aan materieel) begint met één hospitaaltrein per dag. Later wordt deze gebracht op twee en later drie treinen. Over het algemeen (ondanks deze prestaties) bereikt de Meusien niet volledig het geplande programma. Het totaal van 800 ton proviand per dag in februari loopt op tot 2 650 ton in juni. Het totaal van gewonden van 300 per dag in februari tot 930 in juni. De hospitaaltreinen vervoeren 105 liggende en 150 zittende gewonden, plus het medische en verplegende personeel dat permanent in de wagons is ingekwartierd.  De tabel toont aan dat de Voie Sacrée al in maart haar maximumrendement heeft bereikt en dat, ondanks alle zeer opmerkelijke inspanningen de Meusien toch niet meer dan een aanvullende dienst levert. Op 21 juni wordt na 400 000 m3 zwaar grondwerk een extra normaalspoor in dienst genomen dat Sommeilles-Nettancourt met Verdun verbind via Dugny.

Tegenwoordig is de Voie Sacrée afgebakend met grenspalen. Wij hopen dat deze de toeristen, die de bedevaartstocht maken eraan herinneren dat deze weg voor miljoenen mensen de eerste en vaak de laatste fase vormde van een zware lijdensweg.

Duif

Frankrijk wil geen oorlog zonder helden.  Eén van hen is een gevleugelde held, namelijk de duif Le Vaillant. Zij was de laatste postduif waarover de omsingelde verdedigers van het Fort Vaux beschikten om informatie door te geven aan het hoofdkwartier. Toen de verdedigers van dit fort in juni 1916 van geen wijken wilden weten, werden zij met gas, brandende benzine en springladingen bestookt. De commandant liet daarop Le Vaillant los met een laatste oproep om hulp. Het dier slaagde erin om de regen van kogels te ontwijken, bereikte het hoofdkwartier en viel daar dood. De moedige duif werd opgezet en kreeg - als enige soortgenoot - het Legion d'Honneur. Het fort kon niet meer ontzet worden en moest capituleren.

Verdun, le 18 mars 1916

Ma chérie,
Je t'écris pour te dire que je ne reviendrai pas de la guerre. S'il te plaît, ne pleure pas, sois forte. Le dernier assaut m'a coûté mon pied gauche et ma blessure s'est infectée. Les médecins disent qu'il ne me reste que quelques jours à vivre. Quand cette lettre te parviendra, je serai peut-être déjà mort. Je vais te raconter comment j'ai été blessé.
Il y a trois jours, nos généraux nous ont ordonné d'attaquer. Ce fut une boucherie absolument inutile. Au début, nous étions vingt mille. Après avoir passé les barbelés, nous n'étions plus que quinze mille environ. C'est à ce moment-là que je fus touché. Un obus tomba pas très loin de moi et un morceau m'arracha le pied gauche. Je perdis connaissance et je ne me réveillai qu'un jour plus tard, dans une tente d'infirmerie. Plus tard, j'appris que parmi les vingt mille soldats qui étaient partis à l'assaut, seuls cinq mille avaient pu survivre grâce à un repli demandé par le Général Pétain.
Dans ta dernière lettre, tu m'as dit que tu étais enceinte depuis ma permission d'il y a deux mois. Quand notre enfant naîtra, tu lui diras que son père est mort en héros pour la France. Et surtout, fais en sorte à ce qu'il n'aille jamais dans l'armée pour qu'il ne meure pas bêtement comme moi.
Je t'aime, j'espère qu'on se reverra dans un autre monde, je te remercie pour tous les merveilleux moments que tu m'as fait passer, je t'aimerai toujours.
Adieu
Soldat Charles Guinant

L’OSSUAIRE: Het grafmonument van Douaumont

Een kenmerk van de strijd om Verdun is, in vele gevallen, het niet kunnen begraven van de doden .Gezien het enorme aantal gesneuvelden is het slagveld van Verdun verzadigd met menselijke overblijfselen.

In het knekelhuis of massagraf van Douaumont rusten de stoffelijke resten van ongeveer 130.000 niet geïdentificeerde Franse en Duitse gesneuvelden! Verzameld uit de in 51 verschrikkelijke oorlogsmaanden veroorzaakte chaos der slagvelden.

Aanvankelijk waren deze lijken, in kisten met de naam van de sectoren waar de betrokkenen waren gesneuveld, geborgen in een voorlopig knekelhuis, een grote in 1919 opgetrokken barak. Thans bevinden zij zich in het monument dat het werk is van de architecten AZEMA, HARDY en EDREl. Dit grafmonument is opgericht op initiatief van een door monseigneur GINISTY, bisschop van Verdun, voorgezeten comité. De prelaat heeft in Frankrijk en in het buitenland door middel van oproepen tot geldelijke steun en conferentiereizen de nodige fondsen opgehaald.

De eerste steen werd gelegd op 22 augustus 1920 en de stoffelijke overschotten werden in 1927 uit het voorlopige ossuaire overgebracht. De inwijding van het volledig afgewerkte monument vond plaats op 07 april 1932. Kannunik NOEL al bedrijvig in het voorlopig ossuaire wordt de eerste kapelaan van het nieuwe monument + kapel

Op de 137 meter lange gevel zijn de schilden aangebracht van de Franse maar ook buitenlandse steden die tot de bouw hebben bijgedragen ( oa Kortrijk). Op de as van de toegangspoort verheft zich een 46 meter hoge toren. Die toren in de vorm van een houwitsergranaat, het projectiel dat zovele lichamen heeft verscheurd, maar voorzien is van het kruis dat aan al die offers zin zou moeten geven. Op de top staat een lantaarn met vier witte en rode schijnwerpers rond een 2.300 kg zware klok. In de maanden juli en augustus zwaait het rood/witte licht van de schijnwerper elke nacht als een vuurtoren over het slagveld. Buiten het "seizoen" enkel tijdens de weekends.

In de gang zijn achttien nissen aangebracht met elk twee granieten graftomben, die door steden of departementen zijn geschonken. Boven elke graftombe is de naam te lezen van de slagveldsector waarop de geraamten zijn aangetroffen. Aan beide uiteinden van de gang heeft men een 150 kubieke meter grote grafkelder moeten inrichten om er de gebeenten uit de te overladen sectoren onder te brengen. Boven elk van die grafkelders staat een schild uit graniet, waarop men bij plechtigheden de herdenkingstoorts ontsteekt.

De vloer van de gang is uitgevoerd in mozaïektegels, die de militaire orden van Frankrijk uitbeelden: in het midden, het erekruis van het Legion d'Honneur, op beide uiteinden de Medaille Militaire en ertussenin een reeks Oorlogskruisen. In het verlengde van de ingangspoort biedt een fraaie deur toegang tot de katholieke kapel, waar een ontroerende piëta boven het hoofdaltaar de pelgrims verwelkomt. De glasramen verbeelden gevechtsscènes. Het zijn schenkingen van de families en zijn het werk van meesterglasschilder Desvallieres.

Monseigneur Gihisty, de stichter van het patronaat van het grafmonument, en kanunnik Noel, zijn op hun eigen verzoek begraven bij de naamloze doden aan wie zij een laatste rustplaats hebben bezorgd.

Het grafmonument is gebouwd op de heuvel van Thiaumont, waarvan de ruines, een paar honderd meter verder westelijk, nog die naam dragen. Ernaast bevindt zich de monumentale muur ter ere van de Israëlitische vrijwilligers die voor Frankrijk zijn gesneuveld, waarop als versiering de bijbel in Hebreeuwse schrifttekens is aangebracht. Lichtjes afhellend voor het grafmonument strekt zich het militaire kerkhof van Douaumont uit, dat 15.000 grafzerken omvat. Alle zijn voorzien van een wit kruis, behalve die van de moslimsoldaten, die een naar Mekka gericht zuiltje als gedenkteken hebben (momenteel is men bezig met er een gebedplaats voor moslims te bouwen). De bij Verdun gestorven Duitse kameraden zijn eveneens voor een groot deel in deze aarde bij de Maas begraven. Zij zijn er in de zone van de slag bij Verdun verzameld in 29 Duitse begraafplaatsen met 54.845 geïdentificeerde lijken.

Le Poilu

Poilu I aj harig, ruig, bebaard; II m P mannetjesputter m; Franse soldaat m (1914 – 1918

Poilu" is wel het meest gevierde woord van de eerste wereldoorlog. Als de linguïst Albert Dauzat tijdens zijn mobilisatie op 02 augustus 1914 deze term hanteert is dat omdat deze al gebruikt werd. In augustus 1914 betekent "poilu" man. In het leger werden soldaten mannen genoemd.

Deze snelle verklaring ontkracht nog niet de gedachte dat soldaten "poilus" werden genoemd omdat deze zich niet zouden scheren. Een eeuw eerder, in het militaire vakjargon, was een "poilu" iemand die haar had, niet zozeer op zijn kin maar elders, van oudsher een teken van vruchtbaarheid. Balzac, een generaal van Napoleon, vond 42 pontonniers (geniesoldaten) voldoende "poilu" om een brug over de Bérézina te bouwen, dit wil zeggen met durf, moed.

In de kazernes, voor 1914, betekende "poilu" dus moedig of gewoonweg man. Berichten over de oorlog aan het front bereikte ook de burger en men nam de term "poilu", welke tot voor kort voorbehouden was aan het militaire vakjargon, over. Hierbij kreeg "poilu" een nieuwe glans; soms familiair, vriendelijk of met bewondering. Niemand sprak meer van strijder, iedereen sprak van 'nos poilus'!

De Franse infanteriesoldaat, 'fantassin', onderging tijdens het eerste jaar van de oorlog een behoorlijke transformatie. In augustus 1914 trok de soldaat met veel elan ten strijde.  Hij was gekleed in zijn zéér opvallende uniform met rode broek, donkerblauwe jas en rode kepie, dat maakte hem een schietschijf voor de in feldgrau gehulde Duitse troepen. Met ingang van 1915 kreeg hij een uniform  in 'bleu horizon'. De kepie, korte tijd in 'bleu horizon', werd door de vele hoofdwonden veroorzaakt door allerlei rond vliegende scherven al snel vervangen door de kenmerkende casque (helm) Adrian.

Gedurende de eerste wereldoorlog kreeg de term "poilu" een extra dimensie. De beoogde bewegingsoorlog aan het westelijke front viel stil en alle partijen groeven zich in en de loopgravenoorlog was een feit. De Franse soldaten verbleven een periode van twee weken in de voorste linies, vaak onder zéér erbarmelijke omstandigheden. Onder vuur van de vijand, uitgeput, vervuilt en verhongerd keerden de soldaten terug naar de achterste linies om na een korte rust terug te keren naar de hel van de loopgraven. De naar de achterste linies terugkerende militairen soldaten waren gemakkelijk te onderscheiden van hun collega's van de aflossing. Naast de door modder doordrenkte uniformen camoufleerde een baard van twee weken de gelaten gezichtsuitdrukking. Deze mannen, die zich twee weken nauwelijks hadden geschoren, kwamen terug als 'bebaarden' ofwel 'poilus'.

Op 26 Juni 2006 huldigde de toenmalige Franse president Jacques Chirac nabij Verdun, op de heuvel van Douaumont,  een monument in ter nagedachtenis van de 87.000 moslims die gevallen zijn voor Frankrijk gedurende de Eerste  Wereld Oorlog. Dit was een  van de hommages  uit de serie van herdenkingsplechtigheden van de Slag om Verdun, negentig jaar geleden in 1916.

De 600.000 moslims die voor Frankrijk aan het Westelijk Front streden, waren ver van huis. Ze werden ingelijfd of gewelddadig geronseld in de voormalige koloniën en protectoraten van Frankrijk, zoals Marokko, Tunesië, en Algerije.

Er is al een grote militaire begraafplaats op Douaumont, dit met de graven van 15.000 geïdentificeerde soldaten, waaronder ook de graven van moslim soldaten. Op de top staat al sedert 1927 een Grafmonument voor de onbekende Christelijke (Ossuaire) en Joodse soldaten, die rond Douaumont gesneuveld zijn.

Het monument voor de moslimsoldaten is een rondlopende galerij van 25 bij 19 metermet een booggewelf en Arabische kantelen. Het bouwwerk kostte 370.000 euro en is betaald door de Franse staat. Tijdens de bouw was het moslimmonument al omstreden. Het monument is om politieke redenen pas 90 jaar na het gebeuren  opgericht en dit ondanks het  feit dat de koloniale troepen werden ingezet voor de zwaarste taken en dit vooral nabij Verdun en in 1917 op de Chemin des Dames.

Een van de meest aangrijpende monumenten die ik ken en ai tientallen keren heb bezocht is het Ossuaire van Douaumont. Het is een langgerekte monument, het is een bidplaats en kerk van 137 meter lang. Achttien grote nissen bevatten graftomben met daarin de beenderen en schedels van  gesneuvelden. Zij zijn bij elkaar gelegd volgens de sector van het Verdun-front, waar ze gevallen en gevonden zijn. Buiten aan de achterkant zijn raampjes gemaakt. Door die raampjes kan je naar binnen kijken en zie je  de knekelhopen en schedels liggen. Het is een gruwelijk en ontroerend zicht! Zo zijn er 45 van die ramen in de gevels aangebracht! Jammer genoeg vinden vele toeristen dit sensatie en gedragen zich hier dan ook vaak niet op de gepaste wijze, maar voor hen die wel de geschiedenis van Verdun kennen kijken wel vol eerbied door de raampjes

Tijdens een van onze vele zwerftochten (september 2006) in en door de velaten slagvelden nabij Verdun botsten wij op twee Duitse 7.7 cm artillerieprotzen, dit zijn munitiewagentjes van de Duitse artillerie. Onvoorstelbaar 90 jaar na de slag! zie foto's.

Negen dorpen "Herdenkingsdorpen"

Op 21 februari 1916 beslist het kanongebulder waarmee de slag om Verdun begint ook over het lot van meerdere dorpen!  Deze zullen tijdens de maanden van hevige bombardementen, waarin de Franse en Duitse granaten dit mythisch geworden maanlandschap creëren, geheel verdwijnen. In negen gemeenten van het kanton Chamy is geen levende ziel meer over, doch om ze op een echter symbolische wijze te laten voortleven, voor­ziet de prefectuur ze van een gemeentelijke commissie met een voorzitter in de functie van burgemeester. De Staat keert hun vergoedingen wegens oorlogsschade uit, die dienen om monumenten voor de doden en een herdenkingskapel te bouwen op de plek van de oude parochiekerk. Hiervoor krijgen deze gemeenten enkele percelen terrein en de wegen er naar toe. De heer Sponville, burgemeester, laat zo in 1924 het monument voor de Doden van Vaux bouwen. Hij zal nagevolgd door andere burgemeesters.

Negen dorpen en de omliggende landbouwgronden zijn dermate verwoest dat wederopbouw onmogelijk word geacht!

1. Beaumont 186 inwoners  
2. Douaumont 288 inwoners
3. Louvemont 183 inwoners
4. Bezonvaux 149 inwoners
5. Fleury 422 inwoners
6. Ormes 718 inwoners
7. Cumières 205 inwoners
8. Haumont 131 inwoners
9.  Vaux 287 inwoners

Tot 16 maal toe veroverd en heroverd is Fleury wel het sprekendste voorbeeld van totale verwoesting. Duitse Alpenjagers veroveren het dorp op 23/6. Op 24 en 25/6 heroveren de Fransen de uiterste oostkant (kant chapelle Sainte-Fine).           

De 27^e heroveren elementen van het 241e R.I. het centrum maar worden teruggedrongen naar oost- en westkant. Op 11/7 slagen de Duitsers erin het gehele dorp + station (waar zich nu ook het memoriaal museum bevindt) te veroveren. Verliezen het terug op 4/8 en heroveren het op 5/8.    Op deze manier gaat dit nog een tijdje door.Het R.I.C.M. (Régiment d'Infanterie Colonial du Maroc) herovert Fleury definitief op 18/8.

Waar vroeger een ganse gemeenschap leefde staat nu nog enkel een naambord, een gedenkteken en een kapel. Tussen de bomen van het bos zien we het oorspronkelijke stratenplan netjes afgebakend. Naamplaten geven de plaats aan waar zich vroeger de Mairie, ecole, cordonnier, menuisier, enz... bevonden. Het is stil geworden in de Rue Saint-Nicolas, patroon­heilige van het dorp, ter ere van wie nog altijd op 6/12 een dienst wordt opgedragen in de kapel.

OUVRAGE DE FROIDETERRE

Het fortificatiewerk van Froideterre speelde op 23 juni dezelfde rol als Souville aan de oostkant op 12 juli, en dat was de aanval stuiten. Froideterre beschikte nochtans niet over de grote middelen waarmee de andere delen van de vestingsring waren uitgerust. Het was een fortificatie van middelbaar belang, in 1887-88 gebouwd en in de jaren 1902-05 vervolledigd. Het bezat enkel een kazerne in beton, een kazemat de Bourges als westelijk bolwerk aan de kant van de fortificatie van Charny, een toren voor 75 mm-geschut ter flankering aan de oostkant in richting Thiaumont en twee mitrailleurtorens. De diverse onderdelen waren helaas niet onderaards verbonden

Wel had men vanuit de twee gepantserde uitkijkposten een uitstekend zicht. De Duitsers bereikten de toegangsgracht in de morgen van 23 juni.

Ondanks de regen van artilleriegranaten, die twee dagen lang op de bovenbouw was ingeslagen, bleven de torens toch in werking. Zij konden met hun vuur de vijand afslaan.
(Evenals de commandoposten 118-119, Quatre Cheminées, Thiaumont en Poudriere, is Froideterre door de A.N.S.B.V. met medewerking van het Leger ontruimd en voor bezoekers toegankelijk gemaakt).

DE LEGENDE
La Tranchée des Baïonettes

Op 12 juni 1916 maakte dit stuk loopgraaf deel uit van de posities die ten westen van Douaumont een vooruitspringende uitloper vormden, welke de Duitsers, alvorens op 23 juni hun hoofdoffensief te ontketenen, wildenl uitschakelen. Twee bataljons van net 137ste Regiment Infanterie, die sinds 10 juni ter plaatse waren, doorstonden een vreselijk bombardement en bevonden zich vlug geïsoleerd. Het was waarschijnlijk dat manschappen van het 137ste Regiment hier, zoals helaas vaak voorkwam, verpletterd en levend begraven geweest zijn. Anderen, gedood, verstikt, bleven op de bodem van deze loopgraaf liggen, terwijl de geweren nog boven de rand uitstaken. De Duitsers, die de positie overrompelden, dichtten deze grafkuil voorgoed.

 In januari 1919 deed de kolonel van het 137ste op deze plaats een klein houten gedenkteken oprichten. Later zou de grootmoedige Amerikaanse mecenas RAND de thans bestaande laan laten aanleggen, die met een fraaie smeedijzeren poort op de weg uitkomt. Dit monument is op 8 december 1920 door Alexandre Millerand, president van de Republiek, in tegenwoordigheid van de Ambassadeur van de Verenigde Staten, ingewijd.

De militaire begraafplaats van Faubourg Pavé

Buiten de Faubourg Pavé, in richting slagveld, ligt de militaire begraafplaats van Faubourg Pavé, met daar­vóór een door het Comité de Verdun du Souvenir Francais aangelegde tuin. Op het einde van de centra­le laan is in 1947 een monument ter nagedachtenis van de gefusilleerden en gefolterden opgericht, dat de martelaren en het lijden van alle conflicten evoceert. Midden in het nationale kerkhof, dat nagenoeg 5000 zerken telt, be­vindt zich het vierkant van de onbekende soldaten, waaruit men in de citadel die ene heeft gekozen die thans onder de Triomfboog te Parijs rust en die de 1.700.000 Fransen symboliseert die in de oorlog 14-18 zijn gestorven..Nabij de toegang tot het burgerlijke kerkhof, naast het na­tionale, herinnert een granie

ten gedenkteken aan de pioniers van de luchtvaart: Nieuport, Thierry de Ville d'Auvray en Bresson, die respectievelijk in 1911, 1912 en 1913 bij het uitvoeren van een opdracht werden gedood. Men herdenkt aldus ook alle andere te Ver­dun gesneuvelde vliegeniers.

OUVRAGE DE THIAUMONT

Tijdens de offensieven van mei en juli 1916 worden de sectoren van het kleine fort, ouvrage van Thiaumont,  de commandopost 118-119, Froideterre,  de schuilpost Quatre Cheminées het hardst beproefd. Die fortificaties bevinden zich namelijk op een heuvelrug welke vanuit Douaumont in zuidoostelijke richting naar de hoogten van Belleville loopt, de laatste natuurlijke hindernis voor de Maas en Verdun. Bovendien betekende het bezit van deze langgerekte hoogte, van waarop men de linker oever overziet, dank zij zijn flankerende positie, dat men de aanvaller kon verhinderen Fleury achter zich te laten. Dat verklaart waarom men op 23 juni tegen het fort Froideterre zulke hevige aanvallen ondernam. Attaques die pas op het binnenplein van het fort tot stilstand konden worden gebracht. Thiaumont was een klein tussenstuk ter verbinding van Douaumont en Froideterre, een eenvoudige betonnen en gemetselde vierkante blok (waarvan het dak, als gevolg van de bombardementen, thans ingezakt is). Niettemin was het uitgerust met een kazemat van Bourges, twee 75 mm-kanonnen, machinegeweren en een uitkijkpost. Zodoende kon men van daaruit eventueel naar Fleury oprukkende aanvallers de pas afsnijden. Commandoposten 118 en 119 waren oorspronkelijk slechts schuiloorden en opslagplaatsen zonder georganiseerde bewapening. Met gewapend beton versterkt, midden in het strijdgewoel, werden zij noodgedwongen weerstandsnesten, die in allerijl met machinegeweren werden uitgerust en door de troepen van de sector werden bemand.

De onderaardse Citadel

Wanneer de verhitte gevechten zich ontspinnen op de Côtes de Meuse, trekken soldaten vanuit heel Frankrijk naar het Gare de l' Est in Parijs, van waaruit zij naar Bar-Le­Duc worden vervoerd. Daar aangekomen nemen zij de enige toegangsweg, 75 km lang, die nog rest om Verdun te voorzien van nieuwe manschappen en materieel. Deze weg zal later door de schrijver Maurice Barrès tot de La Voie Sacrée (de gewijde weg) gedoopt worden. De soldaten verblijven er in de gangen van de onderaardse citadel alvorens ze naar het front trekken. Deze citadel geld als een onmisbare logistieke basis die haar gasten absolute veiligheid garandeert.

Gedurende de eerste wereldoorlog heerst in die 4 ki­lometer onderaardse gangen, gegraven tussen 1888 en 1893, een hevige activiteit.

Behalve zes kruitdepots, zeven munitieopslagplaatsen, een molen en uitgestrekte magazijnen, een telefooncentrale en een waterpompstation is er plaats om 6.000 (sommige bronnen vermelden 10.000 man) manschappen te laten verblijven, rusten of wer­ken. In deze hoogst belangrijke logistieke basis leveren de bakkerijovens, die dag en nacht werken, 28.000 bro­den voor het front van Verdun. In de citadel is er uiteraard ook er een hospitaal.

Bovendien verblijft ,de hele oorlog lang, in deze citadel een afvaardiging van de gemeenteraad van Verdun, dit met de bedoeling de permanente aanwezigheid van de stad de verzekeren. De rest van de gemeenteraad heeft men in Pa­rijs, in de rue de Bellechasse, in veiligheid gebracht.

Vlak na de oorlog overheerst de herinnering, de inkeer, het medeleven.

Een ontroerende plechtigheid lijkt hiervan het begin. In de citadel wordt op 10 november 1920 in tegenwoordigheid van minister MAGINOT, oudstrijder van Verdun, uit acht naamloze en op alle slag­velden opgehaalde doden, de onbekende soldaat ge­kozen die in de Triomfboog te Parijs zal worden begraven.

Op 10 november overhandigt André Maginot, minister van oudstrijders, aan Auguste Thin, belast met het aanwijzen van de Onbekende Soldaat, een boeket in de kleuren van de Franse driekleur. Voor hem staan de grafkisten van acht onbekende soldaten, opgegraven op acht verschillende slagvelden.Na de cijfers van zijn regiment bij elkaar te hebben opgeteld, het 132^e R.I. (Infanterie Regiment ), legt Auguste Thin zijn boeket neer op de zesde kist.Na afloop van deze ceremonie verlaat de rouwstoet het station van Verdun richting Parijs. Daarna wordt de Onbekende Soldaat begraven bij de Arc de Triomphe. Met dit graf herdenkt men alle soldaten die het leven lieten tijdens de Grote Oorlog. De andere zeven onbekenden worden begraven op de militaire begraafplaats van Faubourg Pavé