Hugo Schiltz

Hugo Schiltz was zonder twijfel de meest invloedrijke Vlaams-nationalistische politicus van de 20ste eeuw. Samen met o.m. Wilfried Martens en Jean-Luc Dehaene was hij één van de architecten van het federale België.

Schiltz werd geboren op 28 oktober 1927 in Borsbeek. Hij studeerde aan het Vlaamsgezinde Xaveriuscollege en werd tijdens de oorlog lid van de Nationaal-Socialistische Jeugd Vlaanderen (NSJV). Tijdens de repressie verbleef hij daarvoor als 17-jarige enkele maanden in de gevangenis.
Hij ging in Leuven rechten, economische wetenschappen en thomistische wijsbegeerte studeren. Hij kwam er in contact met gelijkgezinde studenten zoals Manu Ruys en Karel Hemmerechts. Tijdens die periode kreeg zijn Vlaams-nationalisme stevig vorm.

In 1953 vestigde Schiltz zich als advocaat in Antwerpen. In ’58 werd hij dankzij een akkoord tussen de CVP en de VU verkozen in de gemeenteraad als onafhankelijke op een CVP-lijst. In 1963 werd hij officieel lid van de VU. Reeds twee jaar later werd hij verkozen als Kamerlid, wat hij ook tot 1991 zou blijven. Daarna zetelde hij tot 1994 in de Senaat.

Hugo Schiltz liet zijn invloed op de partij al snel duidelijk gelden. Hij introduceerde meer linkse Vlaams-nationalisten zoals Maurits Coppieters en Nelly Maes in de partij en verruimde het programma van de VU met aandachtspunten die het communautaire overstegen. Het zou dan ook niet lang duren eer Schiltz zich naar de top van de partij zou werken. Ondanks de morele autoriteit die hij in die jaren had opgebouwd verliep dat niet van een leien dakje.

In 1973 besliste de partijraad van de VU om een vernieuwing aan de partijtop te laten plaatsvinden. Frans Van der Elst en Wim Jorissen waren immers al bijna 20 jaar respectievelijk voorzitter en secretaris van de partij. Na al die jaren stonden een heleboel jongere figuren klaar om door te stomen naar de top. Van der Elst en Jorissen zouden tot 1 januari 1976 hun functies behouden, maar intussen zou de partijraad wel een voorzitter en secretaris van het partijbestuur kiezen.

Voor het voorzitterschap kandideerden Hugo Schiltz en Evrard Raskin. Raskin was op dat moment Kamerlid en Eerste Schepen in Eigenbilzen. Hij was ook de favoriete kandidaat van Van der Elst en Jorissen. Hugo Schiltz daarentegen had zich op eigen kracht naar boven gewerkt. Hoewel zijn staatkundige ideeën helemaal in de lijn van Van der Elst lagen, verschilden zijn stijl en aanpak grondig van de oude voorzitter. Hij was dan ook een figuur die niet bij iedereen in de smaak viel.
De partijraad van oktober 1973 kende een dramatische uitslag. Schiltz en Raskin behaalden precies evenveel stemmen. De statuten schreven in dat geval voor dat de oudste het pleit won, en dat was Schiltz. Raskin werd secretaris van het partijbestuur.

Op weg naar het algemeen partijvoorzitterschap lagen voor Schiltz nog meer wolfijzers en schietgeweren. Toen de VU in 1974, ondanks licht verlies, door Leo Tindemans werd uitgenodigd voor regeringsonderhandelingen, vergde dat van de meeste partijleden een grote mentale omslag. Schiltz had altijd al volgehouden dat regeringsdeelname de enige weg was om het federalisme te realiseren. Maar de gesprekken in Steenokkerzeel over een toetreding tot de regering liepen spaak op de Franstalige eis om van Brussel en volwaardig gewest te maken en de VU-vraag om amnestie. Tindemans verkreeg wel dat de VU en de RW een minderheidsregering zouden steunen. In ruil daarvoor zou de dialoog van gemeenschap tot gemeenschap worden voortgezet. Voor Schiltz was het alvast een overwinning dat de VU de stap had gezet van eeuwige oppositiepartij naar potentiële regeringspartner.

Toen in 1975 een nieuw partijbestuur zou verkozen worden kreeg Schiltz met name van de rechterzijde van de partij hevige tegenwind. In de loop der jaren hadden er zich te rechterzijde allerlei ongenoegens opgestapeld: Steenokkerzeel, ethische kwesties, de pacifistische opstelling van de partij. Schiltz’ pragmatisme werd in die kringen dan ook afgedaan als ‘besluiteloosheid’ en ‘machtsgeilheid’. Maar ook aan de top van de partij had men problemen met Schiltz. Van der Elst en Jorissen bezorgden de partijraadsleden voor de verkiezingen nog een vertrouwelijke brief waarin zij zich uitspraken tegen Schiltz. Ondanks alle tegenkantingen versloeg Schiltz zijn tegenstanders Vic Anciaux en Hector De Bruyne met sprekend gemak.

In mei ’78 werd de VU opnieuw uitgenodigd om over een staatshervorming te onderhandelen. Samen met de CVP-PSC, de socialisten en het FDF werd het Egmontpact uitgewerkt, dat onder meer de rechtstreekse verkiezing van de gewestraden en een eigen executieve (regering) voor gewesten en gemeenschappen voorzag. Schiltz was een fel verdediger van het pact en hij overtuigde zijn partij om in de regering Tindemans II te stappen om het pact te kunnen uitvoeren. Toen in het najaar van 1978 het Egmontpact strandde en de VU een zware verkiezingsnederlaag liep, nam Schiltz ontslag als partijvoorzitter.

In 1981 keerde hij al terug als ondervoorzitter van de partij. Hij werd minister van begroting in de eerste Vlaamse Executieve die na de grondwetsherziening van 1980 van start ging. In de tweede helft van de jaren ’80 werkte hij samen met Jean-Luc Dehaene een nieuwe staatshervorming uit. Hij leidde zijn partij opnieuw in de regering en werd vice-premier en minister van begroting. Wilfried Martens kreeg de staatshervorming echter niet rond. Een rel over de uitvoer van wapens was voor de VU de aanleiding om de deur achter zich dicht te slaan en de regering Martens VIII te doen vallen.

In 1992 werd Hugo Schiltz samen met PSC-voorzitter Gérard Deprez covoorzitter van de dialoog van gemeenschap tot gemeenschap. Die mislukte echter, maar vormde niettemin de basis voor het Sint-Michielsakkoord van 1993.

Schiltz trok zich terug uit de nationale politiek en legde zich toe op Antwerpen, waar hij met de lijst ‘Antwerpen 1994’ een dam probeerde op te werpen tegen het Vlaams Blok. Hij slaagde er niet in zijn grote droom te verwezenlijken, burgemeester of havenschepen van de stad te worden.

Toen in 2001 de Volksunie ten onder ging aan interne ruzies koos Schiltz zowel uit persoonlijke als ideologische overwegingen de kant van Spirit. Hij trok zich terug uit de actieve politiek en stortte zich terug op de advocatuur. Hij overleed vrij onverwacht in 2007 aan de gevolgen van leukemie. Schiltz weigerde testamentair een staatsbegrafenis, waarop hij als minister van staat recht had. Tijdens de uitvaartdienst in de kathedraal was zijn kist bedekt met een leeuwenvlag. Hugo Schiltz kreeg een laatste rustplaats op het Schoonselhof.

Albrecht Rodenbach

Albrecht Rodenbach (1856-1880) geldt als de grootste bezieler van de katholieke Vlaamse studentenbeweging en als boegbeeld van het romantisch Vlaams-nationalisme. Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met de strijdkreet “Vliegt den blauwvoet? Storm op zee!”

Albrecht of Berten werd in 1856 geboren in de bekende Roeselaarse familie Rodenbach. Zijn overgrootvader Ferdinand migreerde in het midden van de 18de eeuw van Duitsland naar Roeselare. De Rodenbachs speelden een voorname rol in de Belgische omwenteling van 1830. Alexandre Rodenbach, grootoom van Albrecht, richtte in Roeselare de brouwerij op die we nu kennen als Rodenbach.

Albrecht studeerde aan het klein Seminarie te Roeselare waar hij onder invloed van zijn leraars belangstelling kreeg voor de West-Vlaamse taalbeweging en de neogotiek. Vooral zijn leraar Hugo Verriest, zelf nog oud-leerling van Guido Gezelle, wist Berten en zijn klasgenoten te motiveren voor de zogenaamde herleving van het rijke, ontwikkelde en godsdienstige Vlaanderen. Als tiener droomde Rodenbach er dan ook van ten strijde te trekken “voor God, Taal en Vaderland”.

In het schooljaar 1874-1875 werd Rodenbach secretaris van de lettergilde van het Klein Seminarie. In die functie zorgde hij ervoor dat er, in tegenstelling tot de gebruiken, meer Nederlandstalige dan Franstalige werken zouden worden voorgedragen in de gilde. Op het einde van het schooljaar bij het jaarlijkse superiorsfeest, besloot Rodenbachs poësisklas enkel Nederlandstalige liederen te zingen. Voor die gelegenheid componeerde hij het bekende Lied der Vlaamsche Zonen. Het enthousiasme voor de Vlaamse zaak werd zodanig fanatiek dat er een conflict ontstond tussen Rodenbach en zijn medeleerling Jules De Vos enerzijds en de schooloverheid anderzijds. Dit conflict werd bekend als De Groote Stooringe. Het gevolg daarvan was dat Jules De Vos van school werd weggestuurd.

Wanneer Rodenbach in 1876 in Leuven ging rechten studeren (in het Frans) trachtte hij er met de Mechelaar Pol De Mont de Roeselaarse geest ingang te doen vinden bij de studenten. Berten kon zich niet vinden in de bestaande studentenorganisaties en richtte in 1877 de Vlaamsche Studentenbond op, waarvan hij voorzitter werd. Hij bedacht ook een volledig nieuwe organisatiestructuur voor de bond die model zou staan voor alle volgende pogingen om de Vlaamse katholieke studenten te verenigen.

Via het tijdschrift van de Vlaamsche Studentebond , Het Pennoen, ontwikkelde en verspreidde Rodenbach zijn blauwvoeterideologie. Geheel in de tijdsgeest van het laatste kwart van de negentiende eeuw was die ideologie erg romantisch gekleurd. Rodenbach was ervan overtuigd dat enkel een stevig katholiek en Vlaamsgezind verweer een dam kon opwerpen tegen de verfransende loge. Hij riep zijn medestudenten dan ook op zich bewust te zijn van hun “zending” om dit doel te bereiken.

In zijn derde academiejaar kwam het tot een breuk tussen Rodenbach en De Mont. Albrecht begon zich meer en meer in (Franstalige) liberale kringen op te houden. Zijn bevlogenheid die hem tot dan toe kenmerkten verzwakte enigszins, wat to speculaties leidde alsof hij zich zou distantiëren van zijn verleden. Niettemin publiceerde hij in de zomer van 1879 nog een oproep tot meer Vlaamsgezindheid onder de studenten. Een aanslepende longaandoening kostte Albrecht Rodenbach echter het leven in 1880, op 23-jarige leeftijd.

Albrecht Rodenbach schonk de Vlaamse Beweging een symboliek die door zijn tijdgenoten en de daaropvolgende generaties werd overgenomen. Door zijn vroege dood werd hij zelf ook onderdeel van die symboliek. In 1909 kreeg hij zowaar een standbeeld in Roeselare. Tot in de jaren ’50 gold Albrecht Rodenbach, de “wonderknaap van Vlaanderen” als boegbeeld en lichtend voorbeeld voor de Vlaamse studenten. Naarmate de studentenbeweging in Vlaanderen een ander karakter kreeg, en ook het romantisch Vlaams-nationalisme zijn beste tijd had gekend, slonk de belangstelling voor Rodenbach sterk.

Frans Van der Elst

Deze week zetten we een reeks over prominente figuren uit de Vlaamse Beweging in beeld. Onder het motto ‘Ken uw geschiedenis’ zetten we elke dag een bekenden man of vrouw uit de mooie en helaas soms minder mooie historie van ons politiek gedachtegoed in het licht. Vandaag: Frans Van der Elst.

Frans Van der Elst (1920-1997) was één van de stichters van de Volksunie en jarenlang voorzitter van de partij. Hij werd geboren in Neder-Over-Heembeek, een dorpje dat vandaag bij Brussel is gevoegd, maar waar in die tijd amper sprake was van verfransing. Van 1939 tot 1944 studeert hij rechten, thomistische wijsbegeerte en politieke en sociale wetenschappen aan de K.U.Leuven. Van 1944 tot 1958 is hij advocaat bij de balie van Brussel. Van der Elst was erg onder de indruk van de processen die vlak na de oorlog tegen collaborateurs werden gevoerd. Hij pleitte dan ook in verschillende repressiezaken, o.a. die van VNV-leider Hendrik Elias.

Als overtuigd Vlaams-nationalist kwam Frans Van der Elst snel tot de overtuiging dat er ondanks de collaboratie en de repressie – of eerder precies daarom – nood was aan een nieuwe Vlaams-nationale, democratische politieke partij. Vanaf 1948 gaat hij, samen met enkele medestanders, werk maken van de heropleving van de Vlaamse Beweging en het Vlaams-nationalisme. Bij de parlementsverkiezingen van 1949 staat hij in Brussel op de Vlaams-nationale lijst-Edmond van Dieren. Vanaf 1950 is hij een der hoofdrolspelers in het Vlaams Comité voor Federalisme, een studie- en drukkingsgroep die in 1954 een voorstel van federale grondwet voor België publiceert. In 1951 houdt hij zijn eerste publieke pleidooi voor amnestie.

In 1954 wordt Van der Elst medeoprichter van de Christelijke Vlaamse Volksunie, die nog tijdens datzelfde jaar de Volksunie wordt. Een jaar later wordt hij partijvoorzitter, een functie die hij maar liefst 20 jaar zal bekleden. In die periode heeft hij onmiskenbaar een grote stempel gedrukt op de koers van de partij en de Vlaamse Beweging in het algemeen. In 1975 moet hij zijn voorzittersstoel op enigszins dramatische wijze afstaan aan Hugo Schiltz.

Van der Elst zetelde van 1958 tot 1974 in de Kamer en van 1974 tot 1985 in de Senaat. In 1983 werd hij de eerste Vlaams-nationlistische minister van Staat. Van 1958 tot het einde van de jaren 1960 is Van der Elst de woordvoerder van zijn partij in alle belangrijke parlementaire debatten. Het vertrouwen van de Vlaams-nationalisten in Van der Elst komt voor het eerst onder zware druk wanneer de VU de Egmont- en de Stuyvenbergakkoorden ondertekent en toetreedt tot de Belgische regering (1977-1978). Na het Egmont-experiment trekt hij zich systematisch terug uit het politieke leven.

De grootste verdienste van Frans Van der Elst bestaat er zonder twijfel in dat hij het Vlaams-nationalisme terug binnen de democratische politieke structuren heeft gebracht, los van enige referentie aan de collaboratie.