Zegswijzen en uitdrukkingen deel 4.

III. LICHAAMSDELEN EN DAARROND 1

Hoofd

Ne kop dad’op een pinne stoët.

Dorvéir moeje ne kop op â laif èmme.

Mè-j-iet in â kop zitte.

‘n Vuëze roëp èmme.

Kop en kont.

Ne kop èmme gelèk ne mèrremit.

Manne kop sloëgd’aupen en toe.

Zanne kop auver iet bréike.

Zanne kop loëten ange.

Zanne kop ouitwèirke.

Ni wéite wordâ zanne kop stoët.

Immant zanne kop zot moëke.

Mè-j-â kop téige de mier luëpe.

Iet op de kop tikke.

Al stoët’n op zanne kop...

De koppe bè makandere stéike.

A-j-is op zanne kop gevalle en blaive botse.

Loitj manne kop gerist.

Mè zanne kop spéile.

Nen èrte kop èmme.

On iet ginne kop kraige.

Manne kop af as’t ni woër is.

Groot hoofd

Azuë’n roëp.

Nen dikkem bloëskop.

Azuë’n poëzèi.

‘t Is azuë nog giën klèin galèt vâ ne kop.

Ne fèrremen oebel.

Ne woëterkop.

Haar

‘t Schil gin oër.

Zjiër in zan oër èmme.

Immant kènne van oër of plouim.

Gin oër béiter zain.

Frans mè-j-oër op.

Oër op â tannen èmme.

‘t Is em bitsje bè’t oër getrokke.

Makandere in ‘t oër vliege.

Gin oër op manne kop datter op pèist.

Lange haren

Zanne kwaffuir is duët.

A spoër vèr e matras.

Onverzorgde haren

A lup mè zan oër tisse zan tande.

Ge kèn krokètte in zan oër bakke (vettig).

Ne vèttegen blès.

Een baard

A-j-éi zan jongeren opgefrèt.

Iëne mè ne louizenboërt.

Een kaalkop

Nem biljaarbal.

A-j-éide véiruëft tot in zanne nèk.

A droëg zan oër last binne.

Zanne kop is déir zan oër gegroejt. A-j-is déir zan oër gegroejt.

A kam zan oër mè ne zjiëmvel.

A-j-éid’in em bèdde gesloëpe dâ te kèrt was.

Ne schuëne klatsjkop is uëk ni liëlek.

Een ènneke d’n of op.

Ne kop gelèk as e vliegplain.

Goed geheugen

‘t Zit goed in zanne kauker.

A kan zan lès op zan deumke.

A-j-éi ne kop gelèk as ne kompjoeter.

Diën omtaafd’alles.

Vergéite stoë ni-j-in zanne waurdemboek.

Slecht geheugen

Zâ gat vergéite.

Omtave van’t snoenes tot om twèlf iere.

Iet grat vergéite.

Ouit â gedacht goën.

‘t Wild i mâ verstant ni schiete.

Sloëg me duët, ik wéit et nemiër.

‘k Wil et kwait zain.

Nadenken

On’t pèize zain dâ g’er nen dikke kop vâ kraigt

A-j-is zan èssene on’t kloetsje.

A kraigt er ginne kant oën.

A moet al zâ verstant bèjiënlègge.

Loitj de pèirde pèize, die-j-èmme ne gruëte kop !

Gezicht

A trèkt e langk gezicht.

Iëne mè twië gezichte.

Zâ gezicht stoëd’op omwéir.

Zâ gezicht verlieze.

Zâ gezicht stoë mè ni-j-oën.

‘k Em ‘t èm in zâ gezicht gezèit.

Immant in zâ gezicht spiëkele...

Bleek gezicht

Iëne mè-j-’n plattekoëssmoel.

Nem bliëkschaiter.

‘t Is zjust een opgewèiremt laik.

Zuë wit as de duët...

Blozend gezicht

Blauze gelèk nen appel, gelèk ‘n kriek.

Zuë ruët as nen oën (ne koekeloerenoën).

A zâ wel isj omploffe.

De vlam èmme.

Ze blaus gelèk as e ruske, mô ‘t komt ouit ‘n duske.

Gepoederd gezicht

Z’is mè-j-éir mouil in de blom gevalle.

Ge kèn et d’r afkrabbe.

‘t Is zjust ‘n schillerèi.

‘t Is pessies ‘n gevèirfde Madonnâ.

Lelijk gezicht.

E gezicht gelèk ne pèirdestront wordâ de kiekes in gepikt èmme.

‘n Smoel vèr op te schaite.

E gezicht vèr maskes van te moëke.

E gezicht vèr van te spauge.

Dië zouë’k ni gèire téigekomme in den dongkere.

Ne schoejndere liëlekoërt bestoët er ni.

Diën éid’uëk gi maske vandoen.

‘t Is pessies e gezicht van de Mini-Bazaar.

‘n Reméide téige de liefde.

Z’èmme vazzeléive ‘t kintsj weggesméite en de noëgeborte g’ave.

Azuë’n pombaksmoel.

E gezicht vèr de gazet auver te lègge.

‘t Is ‘t schoejnste van â liëleke bakkes ni.

Dâ’k e gat moest èmme gelèk as dâ gezicht, ik dift nimme gon schaite.

Sproeten

In de stront gebloëze.

Téigen ‘n strontkèrre geluëpe.

E gezicht dâ begint te roeste.

II. ONS LICHAAM.

We zain ammel gelaik as m’n in onzem bluëte stoën.

Ademen

Nor an oëssem snakke.

Op an oëssem trappe.

Vergéite t’oësseme.

Diën éid’oëssem gelèk as e pèirt.

Groeien

Groeje dâ ge’t ziet.

De groej schitj erin.

Beweeglijk (niet stilzitten).

De wintsj in zâ laif èmme.

Gië zittent gat èmme.

Van de miere gebéite zain.

A-j-éi zâ gat getingelt.

Onbeweeglijk

Ginne pingk veroere.

D’r stoën gelèk e stambiltj.

On de gront genoëgelt zain.

Van ’t Lam Gods gesloëge zain.

Moe

Afgejakkert zain.

Dem bak af zain, pompaf zain.

De batterie plat.

D’r zitj ginne poejer nimmer in.

Dem bliksem is in zam puëte gesloëge.

Zannen iëne puët véir zannen andere nimme kènne zètte.

De biëne sloege vanonder zâ gat.

Zuë slap as ‘n vodde vâ moegte.

Ze zèlle mè ni moete wiege.

Zuë moeg as e versléite pèirt.

Gaan slapen

In zannen tram goën (krouipe).

In zan koetsj, in zan schèllep, in zanne koffer, in zannen daudâ.

Tisse de loëkes krouipe.

Nô Bètlejèm goën.

Op zâ struët ligge.

Slapen

‘t Is tait vèr te gon sloëpe.

Eire pizzjemâ-j-oën en nô bauve.

‘k Uër mam bèdde roepe.

Zjiëzekke woërdâ.

Wâ dâ ge véir den twèlve slopt, tèlt dobbel.

As ge ni slopt, riste toch...

Nog zuëvéil kiëre sloëpe en ‘t is ...

Vast slapen

Sloëpe gelèk as ne mèrremot, gelèk nen os, gelèk een ruës.

Sloëpe gelèk as ne mojlder in’t méil.

Mè gin stokke wakker te kraige.

Ni wakker te kraige, nog mè gin onderduzent man.

Neffest zam bèdde mag em bom omploffe.

Lang slapen

Sloëpe tot as de zonne in â bèdde schaintj.

Em moeten ouit zam bèdde sléire.

Tot ‘t snoenes in â bèdde ligge stingke.

Op zan èm geléige.

E gat in den dag sloëpe.

Inslapen

Vertrokke zain.

Verkocht zain.

Zitte knikkebolle.

In sloëp valle.

A-j-is afgekapt.

Korte lichte slaap

‘n Eulke vange.

Rèzzekes zouile.

Ne kèrten trok doen.

Snurken.

E kaske déirzoëge.

Rongke gelèk as e vèirke.

Nem buëm déirzoëge.

Wakker worden

Ouit â bèdde valle.

A-j-éid’ in zam bèdde gepist zéiker ?

Op, mô ni wakker.

‘t Soëvest ni kènne sloëpe van den onger en ‘t smèires ni kènnen éite van de voëk.

Dromen

Druëme zain bedrog.

‘k Em gedrumt dâ’k...

Het volkse taalgebruik is onuitputtelijk, kleurrijk, expressief en zeer gevarieerd. Er bestaan een enorm aantal uitdrukkingen en gezegden, alsook woorden om bepaalde toestanden  en begrippen te omschrijven. De meeste uitdrukkingen en/of gezegden ontstaan uit de eigen mening die velen erop nahouden. De ervaring leert ons dat sommige mensen vele dingen heel treffend kunnen verwoorden, waar anderen het misschien minder opzienbarend doen. Men moet maar eens de mening vragen aan sommigen over de krisis, de werkloosheid, de tijd en over menig politici.

Veelal ervaart men dan een verrassend taalgebruik.

Ons Dendermonds dialect kent vanzelfssprekend ook een aantal eigen uitdrukkingen en gezegden. Weliswaar zijn een gedeelte ervan van eigen bodem en anderen overgewaaid uit andere regionen. Ook blijkt dat vele van deze uitdrukkingen en gezegden een diepe en onvergetelijke indruk op de mensen maken, die zij dan ook doorgeven aan het nageslacht. Het is opmerkelijk hoe sommige opmerkingen als pseudo-antwoord dienst doen en hoe de opvoedkundige volkswijsheden optreden.

Wij hebben een groot aantal uitdrukkingen en gezegdes kunnen verzamelen. Menig bierviltje werd door ons volgeschreven met de ‘rijkdom’ die wij hoorden gebruiken ‘toen we eens onder de mensen kwamen’.

Wij zijn ons echter bewust dat deze lijst zeker niet volledig is, daarvoor is onze volkstaal veel te rijk. Een andere reden hiervoor is het steeds aangroeien van onze taal.

Het te zéér gekruid taalgebruik werd enigszins geweerd, wat niet wegneemt dat niet alle uitdrukkingen in die aard werden weggelaten. Te dien gevolge zullen er toch wel enkele ontbreken, die vroeger misschien wel frequent werden aangewend.

Indien u meent een onjuiste klassering aan te treffen, zal u daarin veelal gelijk hebben. Er zijn vaak voor dezelfde uitdrukkingen verschillende betekenissen, vandaar dat dezelfde uitdrukkingen onder diverse rubrieken kunnen verschijnen. Wij hebben evenwel getracht een duidelijke klassering weer te geven.

Dat men soms de meest eigenaardige dingen hoort, staven wij met enkele voorbeelden.

-Aan tafel gezeten:

  Etj op, ‘t éi gèltj gekost!

-Wanneer men gedaan heeft met eten:

  Naa kènde téige de wintj.

-Voor iemand die te veel praat:

  Ze moet nor Bèlle, éir tong is te langk.

-Enkele antwoorden op: “Hoe laat is ‘t al ?”

  Tait vèr â te béitere. Em bitsje loëter as te straks. Zuë loët as gistere déizen tait...

Deel I handelt over ‘de mens’.

I. DE MENS.

Man

Drèi man en ne pèirdekop.

Op ne man min of miër komme’t ni-j-oën.

Zanne man stoën.

Ginne man auver zien.

Zanne man vinne.

De gewuëne man.
 

Vrouw

‘n Biltj van em vraa.

Van ‘n schuën vraa ètje ni.

Ge kèn ni-j-alles èmme, ‘n schuën vraa en véil gèltsj.

Dikke man.

‘n Bèirkouip.

‘n Dik vèirke.

A zwèmd’in zâ vet.

A-j-is zuë vet as e vèirke.

Ge kènd’èm rolle (bolle).

Dikke vrouw

‘n Dikke magochel.

‘t Fort vam Briëndonk.

‘n Dikke mossel.

‘n Dikke koej.

‘t Is zjust een aurlogsschip...

Magere man

Moëger en touë gelèk de bokke vâ Sinouë.

Ne lintwèrrem, ‘n aute spèlle, ‘n moëgere spille.

‘t Is zjust Pitsje de duët.

Ge kènd’èm déir em brievebis trèkke (déir e sléitelgat).

Ge kèn piejaanau spéile op zan rèbbene.

A-j-is ‘t vel auver de biëne.

‘t Is zjust ne gespierden èiringk (gespierde stillau)

A kan èm achter nem bèstel verstéike.

Azuë ne moëgere ripper.

A kan nog twië ziktes kraige, de velzikte en de biënderzikte.

Em plangk mè-j-’n ol in.

‘n Moëgere spèrrewèrre.

Z’is ‘t vel auver de biëne.

E rèil vraamènsj.

Ze kan op ne wasdroët sloëpe.

‘n Moëgere schèrre.

Groot persoon

A-j-éi vazzeléive véil schippen onder zan ol g’at.

Nen dobbele méiter.

Zouën d’r béiter twië vâ gemokt.

Is dâ ginter bauven uëk zuë wèirem?

A-j-éi zan lingde méi.

A moet op zan kniene zitte vèr zan oër te kamme.

Dië moet ‘n ènneken alliën sloëpe. (Vrouw is kleiner.)

Kleine persoon

Ne krèmper, ne knèddel.

We zèllen èm isj e poër wéiken in goeje gront zètte.

A-j-is te kèrt afgezoëgt.

A-j-is afgevrauze.

A-j-is d’r nen dop uëg.

Gèire gruët mô klèin gebléive.

Kèrt bè de gront is gaa gebikt.

Volk-Mensen

Ne mènsj is oërdeg.

‘t Kost stikke vâ mènsje.

Ginne mènsj zien.

Got en klèi Pirke.

D’r was ginne mènsj.

Ginne mènsj zain.

‘k Bèn d’r ginne mènsj van.

D’r was ginne mènsj nemiër.

Moedermènsj alliën.

Ginne mènsj op ‘t stroët.

Giën mènsje kènne.

Onder de mènsje komme.

D’r is miër volk as mènsje.

Mor mènsj toch...

Oe loëter op den oëvet oe schoejner volk.

Kind

‘n Iënnaneg kintsj.

A-j-is d’r kintsj on ouis.

Zuë-j-onnuëzel as e klèi kintsj.

Mô mâ kintsj toch...

Noch kintsj noch krouë in zanne weg èmme.

‘t Kintsj moe ne noëm èmme.

Dâ’t e kintsj woër...

E kinnjerant is gaa geviltj.

Klèin kinnjere, klèin zèrge, gruëte kinnjere, gruëte zèrge. ( Of krouise)

Giën kinnjerozzje zènne !

A wèr vedrom kintsj.

Klèine kinnjere wèrren uëk gruët.

‘t Zain oëpe vâ jongere.

Ach toe, ‘t zain kinnjere...

Mooi meisje

E fèrrem mokke, e prauper smoelke, e schuë poejlleke.

‘n Fèrreme poep.

E stauterikske.

Pessies em poepemie.

Z’is een duëtzonde wèirt.

Ze zouë’t mè nog mauge vroëge mè-j-’n abbe en ‘n snabbe.

‘k Frèit man schoenen op !

'k Zien d'r mè-j-al nèffest luëpe...
 

Noch mooi, noch lelijk

Ze mag méigoën mè d’n uëp.

‘t Zaa goën.

Ze mag er zain.
Ze goët er déir.
Ze mag nog zjust in mannem boek!