KAREL V EN ZIJN RECHTEN OP DE 'SPAANSE' TROON
Uitgaande van zijn vele bezittingen moet keizer Karel V die op 24 februari 1500 te Gent geboren werd en op 21 september 1558 te Yuste in het huidige Extremadura in Spanje stierf, beschouwd worden als dé heerser uit de zestiende eeuw. Hij had het voor het zeggen in grote delen van Europa (de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, Oostenrijk, Hongarije, het Heilig Roomse Rijk, het zuiden van het Italiaanse schiereiland en Sardinië en Sicilië), het grootste deel van Midden- en Zuid-Amerika en deeltjes van wat nu de Magreb genoemd wordt.
Dat bezit is er niet zomaar gekomen. Karel heeft het te danken aan zijn ouders of beter nog aan de ouders van zijn ouders. Zijn ouders waren Filips de Schone en Johanna van Aragón, ook wel de Waanzinnige genoemd, of Juana la Loca.
Zijn vader was de enige zoon van Maria van Bourgondië en Maximiliaan van Oostenrijk. Het verwerven van de eigendommen van zijn ouders is op een vlotte wijze gebeurd.
Toen Maria in 1482 na een val van haar paard stierf, erfde Filips de bezittingen van zijn moeder. De Nederlanden werden zijn effectief bezit. Bourgondië, het erfland van zijn geslacht langs moederzijde, echter erfde hij slechts op papier. Na de dood van Maria’s vader Karel de Stoute, was het immers door de Franse koning Louis XI bij Frankrijk aangehecht. Toen Karel V’s vader Filips' vader in 1506 in Spanje stierf, erfde Karel zijn bezittingen.
Toen Maximiliaan in 1519 stierf, erfde Karel de Habsburgse erflanden Oostenrijk, Hongarije en Milaan. Maximiliaans keizerskroon kreeg hij pas nadat de rijksvorsten hem tot keizer gekozen hadden. De kroon zou tot het einde van de Habsburgs-Oostenrijkse monarchie in 1918 in het bezit van zijn nakomelingen blijven.
Zijn moeder was een dochter van Fernando van Aragón en Isabel van Castilië, de Katholieke Koningen. Ze hadden 5 kinderen: Isabel uit 1470, Juan uit 1478, Juana die la Loca zou genoemd worden, uit 1479, Maria uit 1482 en Catarina of Catalina uit 1485. Het verkrijgen van zijn erflanden langs moederskant zou Karel V aan geluk, veel geluk te danken hebben.
Maria en Catarina hebben in het verhaal van Karels erfenis geen rol gespeeld. Maria zou trouwen met de Portugese koning Manuel en de moeder worden van Karels nicht én vrouw Isabel van Portugal. Catarina zou het grootste deel van haar leven slijten in Engeland, eerst als vrouw van troonopvolger Arthur en na diens dood als vrouw van Henry VIII, Arthurs broer en koning van Engeland.
Juan was als enige zoon voortbestemd om zijn ouders in hun respectievelijke koninkrijken op te volgen. Fernando heerste over een statenbond, bestaande uit Catalunya, Aragón en Valéncia, en over de Balearen, over het zuiden van het Italiaanse schiereiland, Sardinië en Sicilië en enkele kleine gebieden in Noord-Afrika. Isabel was koningin van Castilië, Granada en delen van het pas ontdekte Centraal-Amerika. Dat overzeese rijk zou zich tijdens haar leven en erna in zuidelijke richting uitbreiden. Juan zou de eerste heerser over een verenigd Spanje worden.
Juan was getrouwd met Margaretha van Oostenrijk, zuster van Filips de Schone. Die was op zijn beurt getrouwd met Juana, één van Juans zusters. Dit dubbelhuwelijk dat in 1495 opgezet was, paste perfect in de huwelijkspolitiek van Maximiliaan en de Katholieke Koningen, die later onder Karel V verder ‘geperfectioneerd’ zou worden. Juana werd door een Spaanse vloot naar de Nederlanden gebracht. Met die vloot zeilde Margaretha naar Spanje. Filips en Juana trouwden in 1496 te Lier terwijl Juan en Margaretha dat een jaar later te Burgos deden.
Lang zou het huwelijk van Juan en Margaretha niet duren. In april 1497, nauwelijks 6 maanden na zijn huwelijk, stierf de negentienjarige Juan te Sevilla. De Katholieke Koningen waren hun gedoodverfde troonopvolger kwijt. Enkele maanden later beviel de amper achttienjarige Margaretha van een dochter. Het kind werd dood geboren.
Men gaat ervan uit dat de oorzaak van het overlijden van Juan die aan tuberculose leed, te wijten was aan te vurige eerste huwelijksweken. Dat dit geen fabeltje of hofroddel was, blijkt uit het feit dat Karel V zijn zoon Filips net vóór zijn eerste huwelijk waarschuwde voor een te wild huwelijksleven en daarbij verwees naar Filips’ grootoom Juan.
De Katholieke Koningen legden alle hoop op hun oudste dochter Isabel. Ze was getrouwd met de Portugese koning Manuel. In 1498 werd Miguel de la Paz geboren. In tegenstelling tot zijn nichtje, de dochter van Juan en Margaretha, bleef hij in leven. Zijn moeder echter overleefde de bevalling niet. De vreugde van de Katholieke Koningen kon niet op: niet alleen omdat ze hun troonopvolger hadden, maar omdat die ook zou heerser over Portugal en haar overzeese gebieden. Hun geluk was echter van korte duur. Op 20 juli 1500 stierf Miguel. De Katholieke Koningen waren hun tweede troonopvolger kwijt.
Het loont de moeite om even stil te blijven staan bij de figuur van Manuel. Hij die geboren was in 1469 en zou sterven in 1521, zou met maar liefst 3 familieleden van Karel V trouwen. De eerste was de reeds vermelde Isabel met wie hij in 1495 huwde en die in 1498. stierf. Reeds in 1500 hertrouwde hij met Maria, Isabels zuster, die in 1517 stierf. Ze gaf hem tal van kinderen onder wie Isabel, nicht én vrouw van Karel V, en João II en Henrique I, opvolgers op de Portugese troon. Nauwelijks één jaar na Maria’s dood hertrouwde hij het Eleonora, nicht van zijn overleden vrouwen Isabel en Maria en zuster van Karel V, die hem overleefde. Eleonora zou later nog trouwen met de Franse koning François I, erfvijand van haar broer.
De hoop van de Katholieke Koningen op een troonopvolger ging over op hun dochter Juana. Hun gebeden werden verhoord. Te Gent werd op 24 februari 1500 Karel die hen zou opvolgen, geboren. In 1503 werd Karels broer Ferdinand geboren zodat er in geval van Karels dood een alternatief was.
Toen de Katholieke Koningin Isabel in 1504 stierf, werd ze in haar koninkrijken opgevolgd door haar dochter Juana. Filips regeerde in haar plaats. Toen Filips op 20 oktober 1506 te Burgos stierf, werd het bestuur in afwachting van Karels meerderjarigheid waargenomen door haar vader en later kardinaal Cisneros.
Fernando had het niet begrepen op Karel als opvolger. Daarom trouwde hij in 1505 met Germana of Germaine de Foix, een ver familielid van hem en een nicht van de Franse koning Louis XII. Zijn bedoeling was om bij haar die pas 17 was terwijl hij met zijn 57 oud en versleten was, een zoon die hem zou opvolgen, te verwekken. Er moet oefening nodig geweest zijn, maar op 3 mei 1509 werd Juan geboren. Enkele uren na zijn geboorte stierf hij echter.
Ik wil de lezer een fragment uit “Het Geuzenboek” van Louis Paul Boon uit 1979 niet onthouden:
Ook in Spanje bezweek de zestigjarige Ferdinand aan het te overmatige liefdesspel. Zijn echtgenote, koningin Germaine, leefde erop los alsof het vuur der hel binnen in haar moest geblust worden. De haren ontbonden, zo dronken als een huursoldaat, de schoenen ergens in een hoek geschopt, zwaaide ze met hooggeheven rokken van het een feest naar het ander, en sloeg ze een zo gemene taal uit dat legerhoeren er zich zouden om geschaamd hebben. (…) koningin Germaine kon niet ophouden met pret maken en zette het feest voort met lakeien, met jonge meiden en met leeglopers uit de straten van Burgos. Ze zwierde rond met een bekende huurmoordenaar en duwde die weer van zich af om de hete mond te pletten op deze van een jong hulpje uit de keuken.
Koning Ferdinand zelf vervloekte God en al zijn Spaanse heiligen, omdat hij nog steeds geen mannelijke troonopvolger kon verwekken. ‘Wat ontbreekt me? Kijk, kijk dan toch, wat ontbreekt me hier?’ En gulzig greep hij naar de rotsmakende medicijnen die er de brand moesten inslaan. Het was een reeds veel te zwaar en giftig goedje, en de brand sloeg niet in zijn teeltballen, maar in zijn gal, lever en nieren. Hij kroop nog naar de dronken koningin Germaine toe, reeds op handen en voeten, en haar voor de laatste wanhopige keer willende omvatten en berijden–‘Heilige Geest, die het zo wonderbaarlijk bij Maria deed, laat het een zoon en troonopvolger worden! –stierf hij, binnen in haar.
Boon heeft uiteraard een beroep gedaan op zijn literaire vrijheid. Toen Fernando stierf, was hij geen 60, maar 64. Hij stierf niet te Burgos, maar te Madrigalejo.
Toen Fernando in 1516 stierf, werd hij in zijn rijk opgevolgd door zijn dochter Juana. Karel kwam uit de Nederlanden over om niet alleen de bezittingen van zijn grootvader, maar ook die van zijn grootmoeder langs 'Spaanse' kant over te nemen.
Heeft Karel V lang over ‘Spanje’ geregeerd? Heeft Karel V lang en alleen over ‘Spanje’ geregeerd? Het antwoord is simpel: nee. Tot en met de dood van zijn moeder Juana te Tordesillas waar ze eerst door haar vader en later door haar zoon opgesloten werd gehouden, op 12 april 1555, regeerde hij samen met haar of bij haar gratie over ‘Spanje’. Gedurende slechts iets meer dan 11 maanden, vanaf 12 april 1555 tot en met 16 januari 1556 toen hij in Brussel afstand deed van zijn ‘Spaanse’ bezittingen, was hij alleenheerser.
Is Karel koning van Spanje geweest? Feit is dat Karel nooit de titel van koning van Spanje gevoerd heeft. Hij was ‘slechts’ heer van een statenbond die bestond uit onder meer de koninkrijken Castilië, Leon, Aragón, Navarra, Granada en Toledo, de graafschappen van Barcelona en de Rousillon en zoveel meer. Spanje is nooit in een opsomming van zijn titels opgenomen geworden. Wel werd al eens geschreven dat hij koning van de Spanjes was. Zelfs 300 jaar later liet Isabel II die van 1833 tot en met 1868 regeerde en betovergrootmoeder van Juan Carlos is, op een munststuk van 8 maravedís, in 1855 te Barcelona geslagen, vermelden dat ze "Reyna de las Españas" was.
-o-o-o-o-o-
Verschijningsdatum: 11 februari 2011.
Uitgiftegegevens: http://historiek.net/overig/karel-v-en-zijn-rechten-op-de-spaanse-troon-4196.
Extra-gegevens: het citaat is ontleend aan: BOON, Louis Paul. Het Geuzenboek. De Arbeiderspers, Amsterdam. 1979.
MALAKON [gedicht]
