ANATOMIE VAN EEN MOMENT - JAVIER CERCAS [boekbespreking]
ANATOMIE VAN EEN MOMENT - JAVIER CERCAS
Cercas heeft met “Anatomie van een moment” een boek geschreven over 23T, de afkorting waaronder de poging tot staatsgreep van 23 februari 1981 van Tejero, luitenant-kolonel van de Guardia Civil en franquist, gekend is. Die dag om 18.23 stormde Tejero aan het hoofd van troepen van de Guardia Civil de Cortes of het Spaanse parlement binnen.
De dag erna werden de beelden overal in de wereld uitgezonden. De beelden die slechts het begin van 23F weergegeven, moeten genuanceerd worden: van de vierendertig minuten en vierentwintig seconden durende opname worden steeds weer dezelfde 10 tot 15 seconden uitgezonden. Hoewel de beelden pas een later op antenne kwamen, denken de meesten die ze gezien hebben, nog steeds dat ze de poging tot straatsgreep live hebben ‘meegemaakt’. Meer zelfs, ze denken zelfs nog te weten waar ze toen waren. Het geheugen van de doorsneemens is overduidelijk feilbaar.
Cercas spitst zijn aandacht toe op de 3 enige personen die tijdens het in het wilde weg schieten van de opstandelingen niet in paniek en vol angst achter de zetels op de grond weggedoken zijn. Adolfo Suárez was eerste-minister en is onder meer leider van de Movimiento, de enige door Franco toegelaten partij, opvolger van de franquistische Falange en vertaald als Beweging, geweest. Manuel Gutiérrez Mellado was vice-eerste-minister, generaal en monarchistisch franquist. Santiago Carrillo was lid van de Cortes en leider van de Spaanse Communistische Partij. Alle 3 stonden ze aan het einde van hun politieke carrière: Suárez omdat hij voor de democratie gekozen had en door de andere 2 gesteund werd, Gutiérrez Mellado omdat hij door die steun niet meer kon rekenen op de sympathie van het leger en Carrillo omdat hij door voor het eurocommunisme te kiezen de steun van de jonge garde van de communisten verloren had.
De staatsgreep mislukte omdat er tijdens de eerste minuten onvoorziene dingen gebeurden:
Het eerste is dat de gijzeling van het Congres niet zo discreet verliep als de bedoeling was en in een schietpartij ontaardde, waardoor de coup, die ‘zacht’ had moeten zijn, het vuile aanzien van een ‘harde’ coup kreeg en de koning er nog moeilijk achter kon staan (…). Het tweede is dat de couplegers de naam van Armada hadden laten vallen nog voordat de generaal de kans had gekregen aan de koning uit te leggen om wat voor coup het ging (…).
Naast de 3 parlementsleden komen de 3 belangrijkste putchisten aan bod: Tejero, Millans del Bosch, generaal én franquistisch ikoon van de verdediger van het Alcázar van Toledo tijdens het begin van de Guerra Civil, en Armada, generaal en vroegere secretaris van Juan Carlos.
Elk van de 5 hoofdstukken begint met een samenvatting in cursief van de door de Spaanse tv opgenomen beelden van de vergadering van de Cortes op 23F. De bedoeling van de samenkomst was om een opvolger voor eerste-minister Adolfo Suárez die enige tijd tevoren zijn ontslag had aangeboden, te verkiezen. Suárez had het bij zowat elke politieke partij met inbegrip van de zijne, verkorven. De enige kandidaat om hem op te volgen was franquist Leopoldo Calvo-Sotelo, neef van José Calvo Sotelo wiens moord door Franco aangegrepen werd om de Guerra Civil te beginnen. Elk hoofdstuk eindigt met wat zich op 23F buiten het oog van de camera’s heeft afgespeeld. Ertussen probeert Cercas de aanleiding(en) en oorzaken van de staatsgreep te ontleden. Hij heeft zich daarvoor laten leiden door gesprekken die hijzelf met hoofdpersonen van de gebeurtenissen gevoerd heeft, boeken van betrokkenen en historici en tal van krantenartikelen.
Het boek is vlot geschreven. Soms kan het gebruik van erg lange, samengestelde zinnen die erg dicht bij het Castiliaans aanleunen, het de lezer moeilijk maken. Soms kan de lezer die niet of onvoldoende met de periode van de Transición, de overgang tussen franquisme en democratie, bekend is, het al eens moeilijk hebben om de verhaallijn te blijven volgen. Toch kan men er niet omheen dat “Anatomie van een moment” als een roman leest en vraagt, eist om uitgelezen te worden.
Cercas slaagt er niet in om alle geheimen te doorgronden. Verwonderlijk is dit niet. Tal van archiefstukken zijn nog niet openbaar gemaakt. Tal van hoofd- en nevenrolspelers hadden/hebben er belang bij om hun versie (nog) niet te verwoorden. Juan Carlos, het hoofdpersonage, leeft overigens nog. Wie is hij? Hij is de kleinzoon van Alfonso XIII, de laatste Spaanse koning vóór het franquisme, die door Franco die hij geregeld als leider van het land vervangen heeft, opgevoed is. 2 dagen na Franco’s dood op 20 november 1974, heeft hij die steeds verklaard heeft dat hij koning van alle Spanjaarden wou zijn, Franco opgevolgd door te zweren op de bijbel én de franquistische en dus ondemocatische wetten van de Movimiento. Was hij voor de staatsgreep? Een antwoord is niet gemakkelijk. Feit is dat hij Suárez weg wou als eerste-minister. Wie of wat wou hij in de plaats? Een militaire dictatuur? Een andere pseudo-democratische regering onder leiding van een nogmaals een franquist? Een echte democatische regering? Deze vragen worden niet beantwoord. Is het daarvoor wachten op de dood van Juan Carlos?
Niet weinigen die zich de beelden van op tv herinneren, waren getroffen door het stuntelige en improvisatorische van de poging tot staatsgreep. Toch was
de staatsgreep van Tejero volgens Cercas geen klucht, of niet helemaal, of alleen maar omdat het feit dat hij mislukte verhinderde dat hij een tragedie werd, of we beelden ons alleen maar in dat hij dat was omdat tragedie plus tijd gelijk is aan klucht.
Vreemd is dat slechts de poiging tot staatsgreep van 23F internationale aandacht gekregen heeft. Tijdens de Transición heeft het leger immers meer dan eens geprobeerd om het franquisme opnieuw aan de macht te brengen.
-o-o-o-o-o-
Cercas, Javier. Anatomie van een moment. De Geus, Breda. 2011. ISBN 978 90 445 1599 2.
o-o-o-o-o-
Verschijningsdatum: 22 februari 2011.
Uitgiftegegevens: http://historiek.net/overig/de-catalaanse-caganer-of-de-ongegeneerde-kakker-4392.
Extra-gegevens: bekijk de beelden op http://www.youtube.com/watch?v=YSemfaM3Odg&feature=player_embedded.
