amazonas blues

Bron en dank: Brazilië Nieuws

de bibliotheek


de koepel


de corridors bereikbaar via ijzeren trappen

Kaiapo Indios

zie video bijlage

© RWart 2019 _ The Kayapo people are indigenous peoples in Brazil who inhabit a vast area spreading across the states of Pará and Mato Grosso, south of the Amazon Basin and along Rio Xingu and its tributaries. They are one of the various subgroups of the great Mebêngôkre nation. music Memyrereme (Song of the Painted Men) kayapo Brésil Central: Chants et danses des Indiens Kaiapo – Central Brazil: Songs and Danses of the Kaiapo Indians ℗ 1989 VDE-GALLO

reportage van reporter ter plekke

....Hij was een oudere. Zijn volk, Araweté. Hij had rode urucum op zijn lichaam. Het haar in rondom geknipt. En hij zat rechtop, zijn handen knuffelen de pijl en boog voor hem. Het was dus bijna 12 uur. Hij wilde niet eten. Niet verbogen. Ik keek hem aan, maar hij had nooit oogcontact met mij. Vóór hem, inheemse leiders uit verschillende mensen, die getroffen zijn door de Belo Monte dam die om beurten bij de microfoon de naleving eisen van de afspraken door Norte Energia, de concessiehouder van de waterkracht bedrijf, en versterking van Funai. Hij, net als anderen, begrijpen het Portugees niet. Ik was er, zittend op een rode plastic stoel in het congrescentrum van Altamira, in Pará.

Wat hij zag? 40 jaar geleden, wisten hij en zijn volk niet eens dat er zoiets als Brazilië was. Misschien maakt het nog steeds niets uit, maar nu is hij daar, onder lichten, zittend op een rode plastic stoel, wachtend op zijn lot hetgeen in het Portugees wordt beslist. Wat zag hij?

Ik weet niet wat hij zag. Ik weet wat ik zag. Maar wat ik zag maakte dat ik niet een dimensie van hem bereikte. Maar mij. Of wij 'blanken'. Steeds wanneer ik schrijf over de technische en juridische complexiteit van de Belo Monte dam, en nu ook van Belo Zon, weet ik  dat ik een paar honderd lezers verliest, zelfs al vereenvoudig ik wat complex is. Omdat de taal van rechtvaardigheid, evenals de bureaucratie met al zijn acroniemen, maakt analfabeten zelfs van hen die een doctoraat heeft. Maar wat overblijft voor de inboorlingen die ernaar streven om zich uit te drukken in de taal van de mensen die hun vernietigen op hetzelfde moment dat het leven wordt vernietigd? Wat blijft er over voor de oude Araweté die daar bijna 12 uur zit?

Hij heeft geen keus, want het is met woorden dat zijn bestaan wordt vernietigd....

boek SURUCUCU

fragment schilderij en boekcover - olie op doek WaynP 2012

Storyteller met 'Branco'









Het is een zondag in het jaar 2000.
Als ik terug kom in het huisje van mijn vriendin ben ik strontnat, gelijk een straathond, ja, zo voel ik me. Was ik er maar een, dacht ik enigzins grimmig. Het was de zomerregen die me afkoelde en omhelsde want het was slechts 21 graden! Ik moest zonodig lopen, het waarom? Dat wil ik u besparen omdat dit verder ook van geen belang is voor het overige.
  Toen ik drie uur eerder de modderige straat opliep kwamen de geluiden van zingende gelovigen, van de Evangelische kerkjes, mij tegemoet. Iets té buitensporig, over-tikkeltje vals, teveel 'halleluja' en 'dank U God voor alles!'
               

Ik schud mijn hoofd en begin aan mijn eerste monoloog, terwijl een voorbijganger me vreemd bekijkt: -Dank voor alles? Zouden die kerkgangers het goed hebben? Anders dan de zwerver die onder een afdak ligt in zijn vettige kleren en oude paardendeken?             Of als diegene die geen discrete kleding hebben om zo een kerkje  met een bezoek te vereren? Die niets begrijpen van de  God's verering, zoals de man van de zus van mijn vriendin, die, als zij naar haar kerkje gaat, hij straalbezopen op de vloer ligt. Twee verschillende werelden, zij die bid voor zijn welzijn en hij die haar laat in het halleluja.-
    Verder weg hoor de geluiden uit de kroegjes waar de mens zijn bier of suikerriet pinga nuttigt, neen, geen gelovigen van de devotie-gemeenschap, want die drinken niet, roken niet en... nou ja, gezonden mensen, voor een betere wereld?

Ik loop en loop en de regen maakt me gelijk een verdwaalde in het grote amazonewoud. Op het plein van Itaborai (de stad nabij Rio waar ik woon) is zo goed als niemand te zien, wie zou ook? De bomen zijn nat, het witte katholieke kerkje glimt, de verliefde paartjes zijn ergens anders aan het strelen, de ronde hutachtige kroegjes op het plein zijn verlaten, het popcorn-mannentje wacht op beter weer en het lijkt alsof het beeld van de Braziliaanse patroonheilige Madonna Aparecida zwarte tranen huilt. Ja, een regenachtige Braziliaanse zondag zonder twijfel. Langs de de hoofdweg, genoemd de BR 101, die van het zuiden van Brazilië naar het noorden loopt, scheuren de auto's voorbij en regen spatterd terug de hemel in. Hier in deze stad is regen nog niet het grote euvel, maar hoe zouden de mensen het in de favela's maken?
  

2de monoloog: '... en de risicogebieden zoals men deze hier noemt. Ze zijn talrijk en door de regenval treden verzakkingen op in de heuvelmassa met gevolg ingestorte huisjes, schreeuwende kinderen en vele doden. De overheid heeft een advies: de mensen moeten vertrekken uit deze gevaar zones, maar naar waar, heren papier-koppen? Overheid? Kritiekloze ambtenaren, slaafs aan hun 'commedant', zonder enig besef van gevoel. Doch de sloppenbewoners hebben geen andere keus, regen, verdomme!

Dit buiten de drugstraficantes en politie die als doorgedraaide paljassen rondschieten. Waar is God! En men stelt ook nog dat Hij een Braziliaan is! Nondesju! Porra! De mens met en salaris van 220 reais, een aalmoes, waardoor er géén mogelijkheid bestaat, en huren is duur, dus blijven zij, met de gevolgen van dien!'
    De straathonden zijn beter af en ik zie ze liggen te dommelen op een welbewust gekozen plekje ellkander liefkozend. 'Dank u God voor alles', en de woorden blijven resoneren in mijn hoofd. Onderweg kom ik nog andere kerkjes tegen met muziek en handgeklap. zoals 'God is Liefde' of 'Assambleia de Deus', en dan de suikerzoete alles overtreffende 'Igreja Universal', de Universele kerk, de grootste in Brazilië. De Katholieke kerk kan aan een poepje ruiken! De Universele is een voorbeeld, een leidraad voor de pauselijken! Aha! En hoe kan dat nou allemaal?
                 

3de monoloog: '... halleluja!!!!!!!!! Ik zeg u dat 90% van de Brazilianen katholiek is, in God geloven, 83% zelfs in het paradijs en hoe rijker men is hoe meer men gelooft in reïncarnatie. Van die 99 zijn er weer meer als 60% die een macumba-cultus aanhangen, de Afrikaanse kracht ooit meegenomen door Afrikaanse slaven en waar Jezus het evenbeeld is van Oxalá, en Imanjá die van Maria.
     Mijn hoofd begint te tollen, ik word enigzins gek, ik wil naar de zweefmolen op de kermis, ik wil weg uit de zacht vallend regen, geef mij mijn zin want ben ik niet een 'usufructuarius'?      Liefhebber van fruit?

          Een paradijs voor iedereen? Allen? Het zal niet kunnen, het zou een warboel worden, een paradijs voor iedereen. Waar is God? De Heiligen? Beschermen zij hun territorium niet? Nada!!!!!!! Want in Rio de Janeiro werd zelfs de kerk van de heilige Santa Luzia, beschermster van de ogen, beroofd, ja, zelfs de gebedenhuizen zijn niet meer veilig en Santa Luzia kon niet voorkomen dat de dieven er met de offerte van die dag, nog wel van Háár viering, vandoor gingen, 10.000 reais. De bandieten punderden namelijk de kerk-kluis, en de duivel stond op de stoep en lachtte.
   'Hoe ver gaat men? Als men over gaat tot het beroven van kerken?' vroeg de krant. Maar wat is er met het beroven van de mens? Aha...'assalto's' in Rio... Ik denk weer aan het voorval in die bus toen een passagier, achter in de bus zich bedreigd voelde, en zag dat twee jongens een  andere passagier bedreigde met een mes. Hij trok zijn pistool en schoot de overvallers een lading lood naar binnen. Daarna schreeuwde de held-moordenaar om dit 'afval' de bus uit te smijten, hetgeen ook meteen gebeurde.
               De man ontkwam met een groep lijm-snuivende straatkinderen, en in de krant noemde men hem 'justiçeiro', de man van gerechtigheid. Niemand had iets gezien, ieder keek omhoog, uit angst en naar God. Velen mensen keuren zo'n actie goed, gerechtigheid, of misdaad loont niet, maar hier in Brazilië is criminaliteit een nasleep van onvermogen, van een tekortschietende corrupte structuur. De politie, die vindt dit in orde, want zij hebben werk in overvloed, en grotere problemen, zoals corruptie binnen het apperaat en drugs. Het justicieël systeem loopt traag en achter, het mechanisme is verroest, een speelpop waarvan de batterijen zo goed als leeg zijn.'
          

4de monoloog: ... Dwalingen? Neen, het heeft van doen met een beleid vol van denkstoornissen, een mega onderscheid tussen rijk en arm... Nooit zal er pariteit zijn, evenredigheid, zolang de geldelijke-hoogmoed bestaat en het kapitaal regeert. Sommigen doden om te overleven, anderen om zich te verrijken en God ziet dit alles gebeuren. God ziet toe, hoe kreupelen, mensen zonder benen zich voortbewegen in een wereld van beton, hoe moeders hun lamme kinderen op hun rug over de straat slepen omdat er geen rolstoel is, hoe mensen doodbloeden op straat op sterven voor de ziekenhuisdeur.
  Waar is dan gerechtigheid? Hoe omschrijft men zo een woord? Bevattingsvermogen? hersenen? Menselijkheid?'
  

Het is zondag in het jaar 2000 en in ben een doordrenkte kater, maar gezond. De vage straatlichten reflecteren op het asfalt, de dansende druppels, de tranen der engelen en ik loop het braakliggend stuk grond op waar de kermislichten kleur geven aan de donkere trieste avond. Ik koop een zak met honingzoete popcorn en zie de kinderen uit het gammele spookhuisje komen, de wereld rondom vergetend, die andere wereld en ik denk weer aan de witte mooie straathond 'Branco', mijn trouwe vriend, die verdween, toen ik laatst vetrok uit Brazilië. Weggelopen? Ontvoerd? Opgegeten? Neen... ik denk dat hij me was gaan zoeken. Ik die altijd met hem ging lopen en tegen de zigeuners vertelde dat Branco uit Rusland kwam, net als ik. Als ik bij het huisje kom hoor ik de kerkgangers nod steeds zingen, alsof ze nooit zouden ophouden, en extatisch scheeuwen: 'Te Amo Deus!!!!!!!' 'Ik hou van God!', en ik? Ik dacht aan een song van Lee Clayton met de nooit eindigende titel: 'And the dream goes on.'

storyteller Wayn

   

Dit verhaal is waar gebeurd doch met enige verdichting mijnerzijds. Het gebeurde in de plaats Itaborai, Rio de Janeiro, Brazilië 1998....

'Onder de tent zat Antonio met zijn vrouw Abuela en hun vier kinderen danuscha, Zerfi, Janko en Marcelino. De oranje tent was redelijk ruim, zeker vijf bij zes meter en binnen bevond zich de huisraad en het kermisbed. Anderen hadden echte bedden, dweperig wit met gouden soort ijsbollen op de hoekspits. Maar de meesten sliepen op de grond of in een hangmat. Het was vroeg in de morgen en Abuela ging naar buiten waar ze peut wierp op het klein wakkerend vuur, wat een penetrante reuk verspreidde, maar er moest koffie komen en eieren en spek worden gebakken. Onder de oude kreupel boom hadden zich intussen de mannen verzameld en er ontstond een luidruchtige commotie. Er werd besproken wat er vandaag te gebeuren stond. De vogeltjes in hun kooitjes zongen al als engelen en wachtte dat hun bezitter zijn dagelijks morgenwandeling met hun ging maken, het kooitje op houdend met zijn rechterarm. Sommige hadden, als de zon te fel was, er een doek over het kooitje gelegd. Antonio ging met enkele vroeg op pad. Ze proberen horloges, sieraden te verkopen, maar ook auto's te verhandelen. De geruchten gingen dat ze ook andere dingen bekokstoofden, maar daar was geen bewijs voor. Abuela ging rond negen uur met andere vrouwen met een klein gehuurd busje naar de stad om de toekomst en het heden te verkondigen aan de mensen. De meesten maakte een verre omgang als ze de zigeunerinnen zagen, anderen werden een minuut meegesleurd aan de hun hand door de standvastige vrouwen. Weer anderen gingen op hun toe voor een analyse, want waren de zigeunerinnen  niet geboren met de gave de toekomst te zeggen? Waren de lijnen der handen niet als kloven der geheimen en mysteries die alleen door helderziende ogen van de zigeunerinnen konden worden geopenbaard. De kinderen bleven in het kamp onder de hoede van oudere vrouwen en seculaire mannen. De kinderen zijn de getekende zwerfvogels rennend met de honden en driepoot, de hond Mestiço, die even snel leek dan de anderen met vier poten. 

Soms sprak ik met de oude Dali. Hij had lange grijze haren gebonden in een staart rond zijn mager gezicht als schuurpapier en smal snorretje. "Het leven van de zigeuner is hard... er zijn veel stammen in Brazilië en we reizen door het hele land. Sommige stammen zijn rijk, zij die hung geld in leren zakken in de grond stoppen bij hunt tent..." en dan lachte de man terwijl hij zijn dikke vrouw Sarina met een een gewelfde rood, geel, groene rok op haar kont sloeg. Anderen waren arm. Zoals de familie van Antonio. Deze ging gekleed, zoals vele andere mannen in een fel gekleurd hemd, droeg cowboylaarzen, een leren riem met grote gesp en soms een stetson. Hij dronk graag en sommige barretjes onder aan de straat waren daar ge-eigend voor. Cachaça, de suikerriet jenever en Forro muziek uit het noordoosten waren naast verhalen van zielvreugde een dagelijkse kost. God, wat heeft de zigeuner meer nodig. Begrip?

Soms waren er problemen met leden van een andere familie uit een ander kampement. Er onstonden woordenwisselingen en mannen zwaaiden met hun revolvers en pistolen. Nu en dan klon er een schot en de kogels vlogen letterlijk langs de hoofden van de tegenstander. De vrouwen waren in staat van paniek en de oudere liepen dan schreeuwend rond met een stuk hout in hun geringde handen. Ze smeekten dan tot Santa Sara Kali, de patroonheilige van de zigeuners. Alles liep meestal goed af en keerde de rust weer. En werd de reuk van koffie en bonenpot weer verspreidt door de omgeving. Kinderen renden weer rond met de kippen en de wit zwarte drie-potige hond. Als ze niet weg was naar de stad om te handlezen liep Abuela naar de waterput, heupwiegend en blootsvoets waar ze kleding waste. Haar lange zwarte haren dan in een knot opgebonden boven haar getint gelaat, en Sophia Loren zou gebloosd hebben bij haar zien. Soms leek het of ze een blos had op haar wangen terwijl een witte orchidee haar zwarte haren sierde. In de avond was Antonio bezig met drinken van zijn pinga jenever in de namaak bar aan de overzijde van het kamp. Hij vertelde ook de mislukte acties van die dag en deed dit met grote gebaren. Verdomme! Wat kon het schelen, morgen was een nieuwe dag en het avondmaal zou veel goedmaken, de lach van de kinderen, zijn kanarie in het kooitje, de forro muziek en zijn vrouw die hem liefde kon geven als geen ander. Ze verwende hem steeds opnieuw.
  

Doch er gingen geruchten door de buurt over de slechtheid van de nomaden. Men zei dat de zigeuners een meisjes hadden verkracht, honden vergiftigden en zelf de gemene zwarte aasgier de Urubu roosterden. Dit alles maakte Antonio des duivels. Hij beloofde dan ook ieder mores te leren die dit recht in zijn ogen durfde te zeggen. Waarom? Het waren vooroordelen! Het was hún leven! Was er geen begrip voor? En als iemand iets uitvrat was het dan niet al te gemakkelijk om een zigeuner er voor te veroordelen. Prejudicie? Daarom waren ze niet overal welkom en hun aard van leven was nu eenmaal anders. Ze waren vrijmensen. Nonchalante levens-genieters. Doch waren ze ook niet het mystieke, de metafoor van 'de andere mens',  van de zigeunerin die danste als niemand anders, die een belangrijke rol had in de Semi-Afro cultus als Macumba en Umbanda. Was Pomba Gira, de vrouw van de goedlachse, maar dominerende duivel Exú, geen zigeunerin? De wulpse Pomba Gira, die mannen vele malen kon laten genieten, hun hoofd op hol kon brengen. Er bestonden vele liederen waar de zigeuner werd bezongen als het mystieke in de liefde. Bevallig waren de vrouwen in hun wijde zijde rokken, hun zwarte krullende lange haren, hun rond, ovaal of hoekig gelaat, zwarte ogen en geweldige oorbellen. Hun volle monden met uitdagende lippen en gouden tanden. Behangen met kettingen en kralen en paarden en- of panter tanden. Ringen aan de vingers in fonkelende kleuren als opaal en turquose. Ja dan kan er een ruiter komen om haar te nemen en op te tillen aan de flanken van zijn witte hengst om haar te vervoeren naar een plek onder het maanlicht waar kabouters op violen en zestiensnarige instrumenten spelen.

Toen werd het zondagavond. De eerste dag van November en de zigeuners verdwenen. De oorzaak was een moord. De moordenaar was Decimus, een jonge man die naar zijn tent lopend schreeuwde:
'...ik ga mijn revolver pakken...' Het bleek geen bluf. Enkele minuten laten klonken drie schoten en de oude zigeuner Rufus lag dood op de grond. De oudere man had geprobeerd zijn dochter te verdedigen die bedreigd werd door de jonge Decimus. Door voor haar te gaan staan ving hij drie kogels op. Decimus had zijn vrouw Lila verlaten en was alleen gaan wonen in het tentje, raakte aan de drank hetgeen hem in samenwerking met verdriet en haat manoeuvreerde in een onbekwame toestand. Ten minste daarin bevond hij zich frequent.

Er was commotie in het kamp. De politie, die gewaarschuwd was, verscheen pas een uur later samen met de eigenaar van het stuk grond. Deze beval dat de zigeuners onmiddellijk moest vertrekken. Doch de meesten waren al vertrokken of aan het inruimen en distantieerde zich van het gebeuren. Ook de familie van Antonio. De corrupte politie onderhandelde, ondervroeg de mensen, maar een zigeuner is geen verrader. De politie zocht naar wapens en wat er verder gebeurde bleef een mysterie. Voor hen was de zaak snel afgedaan; een zigeuner die een zigeuner doodde. De zaak was opgelost. De politie wist ondertussen wie de dader was en eiste geld om de zaak te maskeren. Ze zouden de moordenaar laten lopen voor een goede som, want ook zij wisten dat de zigeuners geld in leren buidels moesten hebben.

De dag erop, vroeg in de morgen, waren de meesten tenten allang weg, alleen het kleine barrakje van de jonge moordenaar stond er nog als een eenzaam attest van de moord, als een dwerg bewoning, alsof er nooit iets had plaatsgevonden. De zigeuners waren weg. Er viel een stilte. letterlijk en metaforisch. De kale plekken waren gestigmatiseerd, daar waar eens de tenten stonden die hen beschutte tegen de zon, regen en wind. Daar waar mooie Abuela rond liep te kibbelen, waar Antonio met mannen stond te roken en drinken onder de verlaten kreupel boom, waar de hond op zijn drie poten rond huppelde, kanaries zongen van achter ijzeren tralies. En daar waar kinderen speelden zoals alle kinderen in de hele wijde wereld.

Ik kan het navertellen want ik woonde aan de overzijde van het kampje'.
Wayn  

Het land van de Abacaxi 

De stoet trekt voorbij, die van reuzenhagedissen, glurend na alles wat enigszins beweegt. De vogels zijn een en al kleuren, rood, geel, blauw en groen, hier waar God schijnbaar het licht groener liet schijnen, gezegend zijn de dieren die sluipen, klimmen en vliegen. 'Hallo jij daar, 'onça pintada', waar naar toe? Klim de boom in, zie de Capybara, het oerbeest, waarheen gaan de kolonies mieren, groot, rap en rood, buig voor de Jacaré, Tamandoea, o Cobra, lach, lach luiaard. Zie de mensen van de wouden, trots lopen zij, de Xavante het best, de coureurs van het woud, gevolgd door de vele stammen met hun anderen vaardigheden. Zie, het is geen carnavalsstoet, het is de stoet van ruimte, vrijheid, weg van de witte mensheid, die opnieuw verdacht een sprong maakt. Zie daar de boeren hun troost zoekend bij de stammen, de weghelden, op zoek naar iets wat schijnbaar gemakkelijk te vinden is, maar verbloemd wordt door rancune. 

Zie? Brazilië de lichtjes van de vuurvliegen, ieder moment opnieuw schijnend, een baken voor de woudlopers, de mensen van de bomen, zoekend naar gerechtigheid. Gerechtigheid? Waar is die grote heerboer die klaagt? Maar zie de arme kleine boer in hun canvas tenten langs de wegen van het land, mensen in tranen, huilend om hun kinderen die ondervoed raken, het regent. Braziliaanse zigeuners, dat zijn ze allemaal, trekkend zoekend naar de plek die nooit gevonden zal worden, en ziet de Umbanda moeder behangen met kralen in de kleur van haar  moeder Oxum. O oude zwarte geef mij u wijsheid zoals u ze gaf aan zovele anderen, draag u steun over op de hulpeloze van de dagen, de mensen in de droge woestijnen van het Noordoosten, want bent u niet rijk aan gedachten, gegeven door de krachten van de Caboclos? Jurema, geef ons het vuur zodat Brazilië eens zal mogen zuchten van verlichting, weg onder het juk van de tiran, de privatisering, de ondergang. Dansen zullen de vuurvliegen rondom de pot bonen van de gelovigen, zij die denken dat deze verlichting kan brengen. 

God is liefde, maar Hij kan ook wreed zijn, onbuigzaam. De zon zal schroeien op de sertâo, de wildernis, en de emoties der bandieten der gerechtigheid, Cangaceiros, zullen opnieuw geopend worden en stralen bloed zullen de dagen vervroegen.  Antonio de raadgever zal wederom preken want de melancholieke mens gelooft immer in een Messias, een redder ook al is deze soms vol van fatalisme. Zie de toorn van de grote rivieren, vol van bloed en gif, zie de kale zwarte stompen van de eens zo trotse bomen, de reuzen van de wouden, van onze moeder, de smaragd der aarde. Zij zijn armelijk in naam van het geld, van de vol gevreten egoïsten, in naam van de consumptie.  Zie de dieren huilen en schreeuwen onder de verzengende vlammen, de hel in de groene hel. Zie de kaal geslagen bossen die nu verworden zijn tot soja domeinen, waar geen vlinder meer zweeft, geen mens meer ademt.

Neen! Laat ons dromen van een land dat haar naam waardig is. De goedheid van de mensen, die leven voor te leven, vandaag is niet morgen, honden die met de tong uit hun bek zuchten om enig medeleven, doch van wie? Brazilië kijkt hoe de aasgieren u proberen te vreten, vermomde personen, wachtend op het kadaver, zich nog aflikken van het laatste maal. Neen, het is geen carnavalsstoet, het is de tocht der verdrukten gekleed als in de felste kleuren die men zich kan voorstellen, de dieren als vrienden, de pelsen verruild en de koppen tegen elkaar, en zie de Makiritare, Kurripako, Wapishana, Wai-Wai, Apalai, Kayapó, Mundurucü, Catawishi, Yuma, Bocas Negras, Kawahib, Cinta Larga, Nambikuara, Bororo, Xavante, Paressi, Sherente, Acroa, Shacriaba, Cuyavava Indianen, zij dragen bereids hun oorlog kleur in het land van de Abacaxi.* 

* Ananas=geurend fruit

Wayn 

De teneergang van de PT, de arbeiderpartij... Lula als socialist-dictator... het gevolg is de opgang van een idiote extreem-rechtse bende...

Het Braziliaans volk verdient dit niet... maar armoe, niet funcionerende ziekenhuizen, slecht onderwijs en harde criminaliteit (60.000 moorden per jaar)  deden mensen twijfelen en naar rechts zwenken... ook dit is geen oplossing, veelal een val...

Door slecht onderhoud, achterstallige betalingen en corruptie van de staat is een belangrijke archeologish en etnologish erfstuk verloren gegaan.

Het droevige is wel dat het gebeuren als model staat voor hetgeen Brazil momenteel doormaakt, de vernietiging van de Braziliaanse samenleving in geheel. Het gaat niet goed.

zie video!