Berichten van 8 mei 2017 tot 14 mei 2017

Ik Cuiabá verlaat vanaf het betonnen 'rodoviaria'. Naast mij zit een soort Pantanal-cowboy. De man zijn hoofd hangt naar beneden en hij heeft doorlopend de hik daar tussendoor maakt hij geluiden als een kermende hond. Hij geneerd zich  voor mij en stopt hij zijn hoofd steeds tussen zijn benen. Hij heeft teveel 'cachaça' genuttigd, de suikerrietjenever die het hoofd soms doet tollen. Hij heeft in Cuiabá inkopen gedaan, en na een miljoen hikken verlaat hij de bus drie kwartier later en verdwijnt ergens in een niemandsland tussen palmbomen en halfwoud, waar af en toe een hutje te zien is. De bus gaat verder richting Cáceres, nog dik 2 uur zwevend over de asfaltweg met in de verte de geweldige bergketen van de 'Chapada dos 'Paracis.' De bus is bevolkt met veelal oudere mannen met cowboyhoeden, die hun dagelijks leven argumenteren. Verder met vrouwen en kleine kinderen waarvan de voorouders ooit vrije Indianen waren of samengingen met de inlanders. Hier is het gebied waar ooit de Paracis stam vreedzaam leefden, maar zij leken nu verdwenen uit het zicht. (Ik vernam dat er onder de Paracis heden ten dage op de hoogvlaktes zendelingen bezig zijn met de stam te leren schrijven en lezen in eigen taal. Laat ik zeggen positief, maar de bijbel heeft weer een te grote betekenis en is de hoofdzaak. Het is een feit dat deze 'kruisgezanten' de Indiaanse bevolking willen  helpen, maar... hún God is natuurlijk de leidraad).

Het is rond het middaguur als ik het kleine busstation bereik van Cáceres waar hele families met hun weinig bezit wachten op een verdere bestemming, of aankomen vanuit naburige plekken. Toen ik ooit hier eerder aankwam in de avond leek het me een westernachtige sfeer toe, ook door de felle lichtreclames en de zuipende mannen met cowboyhoeden in de bars, waar ze speelden op snookertafels. Nu overdag is de stad benedenwinds en leek meer de basiliek het hoogste punt in de 75.000 zielen tellende plaats. Van hieruit is het een halfuur lopen naar het mooie huis van de broeders aan de 'rua dos caçadors', oftewel, de straat der jagers.

Als ik aanklop doet frei Jamuru me open. Ik had geen bericht gestuurd dat ik op weg was en zou langskomen, dus was het een verrassing. Ze waren er er allemaal, de acht broeders en één pater, Grignion. Verder bleek er een kleine delegatie vanuit Indonesië aanwezig te zijn, dit om de ontwikkelingen van de orde te overdenken. Ja, in Indonesiá schijnt de orde nog te bloeien, maar in Nederland verbleekt ze: '... we zijn van de oudere generatie, jonge opvolgers van uit Nederland zijn er helaas weinig...' zei ooit een broeder tegen me. En dat geldt voor de meeste ordes, daarom probeert men in Brazilië zelf broeders en paters te werven voor deze doelen. Het is een drukte in het grote huis, dat in degelijke Hollandse stijl is gebouwd is en lijkt op een soort villa, met geweldige trappen en geboende gangen. Aansluitend is er een geweldige tuin, met de schitterende manga-boom, met zijn lederachtige blaren. Broeder Jan staat zijn kamer aan mij af wat ik waardeer, en mijn stelling dat ik op welke plek dan ook mijn hoofd te ruste leg wordt radicaal van de hand gewezen. Hoe het met mij ging?  Ik kan optimistisch zijn, want ik was weer aan het reizen, met einddoel Rio Branco in de staat Acre waar ik op zoek ga naar de rubbertapper-cultuur.

Om 5 uur in de morgen is de eerste broeder al aan de ontbijttafel en vóór halfzeven is iedereen vertrokken naar zijn werkplek. Ik noem het werkplek, maar het is meer een 'opdrachtsplek';  het lepra-hospitaal, de bouwplaats, het gymnasium, de diocesane groepen, de timmerwekplaats of het college. Padre Grignion is dan al op zijn fiets op weg om de mis te doen en mensen te bezoeken, zij, die hem nodig hebben. Als iedereen vertrokken is ligt de grote de grote hond, een 'braziliaanse fila' met de e bizarre naam Rambo te waken naast zijn baas broeder Matheus, die maar al te trots op hem is. Hij heeft hem goed afgericht, want er waren wel eens problemen in het huis met overvallers.

Cacéres ligt aan de Paraquay rivier en ik loop langs haar oevers bij een plek waar het mogelijk is het 'Pantanal' te bezoeken per boot. Ik loop langs een weggetje vergeven van termietenheuvels of mooier gezegd 'burchten' want dat zijn het, zo hard als steen en soms twee meter hoog. Het leven van deze witte-mieren is zo interessant dat ik er wel een boek aan kan wijden. Het gebied staat verder vol met palmen, wilde struiken en vruchtenbomen. Het is 4 uur in de middag en de warmte valt als het ware omlaag en ik zoek schaduw, daar waar de 'pernilongos' muskieten hun aanvallen inzetten. In deze tijd tussen oktober en februari is veel regen en het paradijs voor de muskieten. De beste periode is tussen mei en september als het water laag staat en voor diegene, op zoek naar de flora en fauna van het Pantanal, een betere tijd. (Ik herinner me het eerste bezoek in 1990 hier in Cáceres toen we per boot en jeep het gebied ingingen en ik bij terugkeer vol zat met steekbulten toegebracht door de duivels en er was geen middel tegen buiten het nuttigen van veel knoflook of alle lichaamsdelen goed beschermen.)

wordt vervolgd....

De broeders van Huybergen, met broeder-gasten uit Indonesië in hun tuin te Cáceres met links boven frei Martinus ernaast frei Jamaru, op de achtergrond frei Matheus, dan frei Vitorio, ernaast frei? lang werkend in Amazonas, dan frei Mauricio, ernaast padre Grignion, links onder zittend frei Jan en rechts onder gehurkt broeder Bertrant, de bouwmeester...
foto Wayn 1995

Het was begin 18de eeuw dat de Bandeirantes vanuit Cuiabá verder opdrongen naar het noorden. Daardoor kwamen ze in het bron gebied van de Tapajos rivier en voeren als ware ze de onschuld zelve stroomafwaarts tot aan de Amazone. Daar werden de onheilszoekers waarachtig teleurgesteld want ze vonden géén goud en niet de beloofde mijnen, die overtreffelijker zouden zijn dan die van Peru. In de 19de eeuw brachten de expedities van Karl von der Steinen de eerste uitvoerige berichten over midden-Brazilië. Die Von der Steinen had vanuit Cuiabá het brongebied van de Xingu rivier ondekt en voer deze eveneens af tot waar hij uitmondde in de Amazone.

Doch een belangrijk gegeven was het jaar 1890, toen Cándido Rondon, een luitenant met Bororo-bloed, een telegraaflijn aanlegde van de staat Goias naar Cuiabá. Deze ging door het woeste gebied van de Bororo Indianen en werd later vanuit Cuiabá doorgetrokken naar de plaats Corumba in het zuiden van het Pantanal. Het was Rondon die contact wist te leggen met de Nambikwara Indianen. Hij was een curieuse man en vriend van de Indianen. Toch het was óók de periode van de onherroepelijke vernieting van de stammen in centraal-Brazilië en de openlegging van hun land. Het was ook de tijd van de vrienschap en begrip die de broers Claudio en Orlando Vilas Boas toonde tegenover de stammen.

(Zij waren met drie gebroers.) De oudste, Orlando, was pionier wat betrof de openlegging van centraal Brazil en de Xingu rivier. Hij was de leider van de Roncador expeditie in 1948 en verdediger van de aanleg van het Xingu reservaat. Claudio wist contact te leggen met de Xavante Indianen en pacificeerde verschillende stammen waaronder de Txucarramaes. Leonardo, de derde broer nam ook deel aan de Roncador expeditie en aan alfabetiserings-projecten in centraal Brasil. De broers hadden de hardheid van de idealist en het besef van wat hun hart zei. Ze waren de amigos van de Indianen, in een tijd dat de antropologie-Indiaan die de godheid aanbad, de blanke zijn wil, hun ziektes, drank en sommigen zelfs hun hebzucht aanvaarde. De Vilas-Boas waren in dit opzicht tussenpersonen, redders van een cultuur, die langzaam zou verbleken.

Orlando stierf in 2002 op 88 jarige leeftijd, Claudio in 1998 en werd 82, Leonardo stierf in 1961 op 43 jarige leeftijd.

wordt vervolgd....

De volgende foto's zijn geleend van het Wikipedia archief, obrigado!

De broers Vilas Boas, Orlando, Claudio en Leonardo


Dorp van de Kamaiurá stam (Xingu)


'Kuarup' ceremonie in Xingu dorp

Januari 1996,

Vanuit  Rio de Janeiro ben ik aangekomen in Cuiabá, de hoofdstad van de deelstaat Mato Grosso, met tussenstops, 37 bus uren.
De groene papegaai Joca kruipt als een trage oude vogel langs het ijzeren traliehek van de hotelvoordeur op en neer. Af en toe stoot hij klanken uit thuishorend in het bos en hoewel de hoteldeur wijdt openstaat haalt hij het niet in zijn hoofd weg te vliegen. Hij is al oud, misschien wel 70 jaar en te lang opgesloten, waardoor zijn contact met de mensen hem heeft geleerd gehoorzaam te zijn.
Hij heeft de intelligentie, om net als de mens zich aan te passen aan een vaak onnatuurlijke omgeving.
Ik neem de kleine kamer met gescheurde gordijnen en de grote propeller als luchtverplaatser en het lijkt, wanneer ik wakker wordt alsof een helikopter boven mijn hoofd zweeft en ik me bevindt in een rebellenoorlog.
Maar voor mij is hotel met de ironische naam 'O Presidente' voldoende, ten minste na de lange busreis.
Terwijl ander steden hun naam danken aan een heilige, een natuuraspect of Indianenstam, heeft de stad Cuiabá een andere verklaring en blijkt het in de naam van de Guarani-taal 'rivier der glanzende otter' te betekenen.
Dit wil ik nader verklaren: het moet een voortvloeisel zijn der volgende geschiedenis.
Die verteld dat de eerste blanke die het gebied betrad een zekere Manuel Bicuda was, een Paulista.
Dit was in de periode 1637-1680. In 1719 komt Pascoal Cabral aan, een bandeirante met zijn brute medegenloze bende.
De 'bandeirantes' hadden géén ander doel dan Indianen tot slaaf te maken, en in dit geval de Coxipones. Het lot bepaalde dat de bende goud vond en daardoor de interesse voor het menselijk goud, Indianen verloor.
Het schijnt dat die Cabral de plek Cuiabá noemde.
Maar wat betekende de naam eigenlijk.
Zo werden er door de tijden verschillende namen aan gegeven:
Gente caidá - vallende mensen
Cuiabasen Indios, mensen die farinha maken
Pantanal Indiaan
plaats om met harpoen te vissen
sterk volk
Indiaan van het water
en zelfs, alhoewel zéér opmerkelijk: dappere vrouw.

Nu werd er een brief ontdekt die was geschreven door een Jezuïeten pater genaamd Castanares, aan de provincie van Paraquay. In deze brief komt het Guarani woord 'Kuyaverá' voor.
Na een danig onderzoek door een zekere Brasilides Farincé, een professor gespecialiseerd in de grammatica der Guarani bleek het volgende: Kuya, betekende otter, in het Portugees en Verá, glanzende huid.
De glanzende huid kwam voort uit het feit dat wanneer de otter, nadat hij had gedoken, met een natte glanzende huid door de fonkelende zon uit de rivier kwam.
Door etnologische omstandigheden werd het woord Cuyaverá, dus met een 'C' geschreven, en later door de bandeirantes vervormd tot Cuiavá, en weer later tot Cuiabá.
Dus 'rivier van de glanzende otter'.
Zover het ontstaan van de naam van de stad in het gebied waar men in de 18de eeuw het eerste goud vond. Naar het zuiden ligt het 'Pantanal', een open moerasland dat groter is dan Frankrijk. (kom ik later op terug) 

--Ik bleef maar een dag in Cuiabá (waar ik al enkele malen eerder vertoefde), en zou de volgende dag verder reizen naar Cáceres, zo'n 230 kilometer westelijker, niet ver van de Boliviaanse grens.---
In de middag slenter ik door het centrum waar zich alles hoofdzakelijk afspeelt op het 'Praça Republica', waar verkopers actief zijn, hippies, als trage 'luiaards' hun spullen aan de man proberen te brengen en waar het leven banaal is en net zoals de Xavante Indianen houd ik van waterijsjes en net zoals de zigeuner wil ik verder trekken, naar een andere plek.
wordt vervolgd...

zicht op Cuiabá    f. archief Wikipe


Op de hotelkamer bij een later bezoek aan de Cuiabá in 2002