
De geschiedenis wordt geschreven door de winnaar, maar…
Alles begon op 18 juli 1936 met de Staatsgreep door Franco die eindigde (?) in april 1939. Wat zeker niet eindigde was het lijden van duizenden en duizenden slachtoffers. Wat evenmin eindigde was de bestraffing van de zogenaamde “verradersprovincies” (zoals Baskenland, pardon “Vascongadas” genoemd werd).
Midden 1939 waren er ongeveer 100.000 dwangarbeiders ondergebracht in verschillende bataljons over het hele schiereiland. Gedurende vele en vele jaren bleven deze praktijken geheim. Noch de gevangenen, noch hun familieleden werden vergoed voor de geleverde arbeid. Pas tijdens de voorbije jaren werd er stilaan harder gefluisterd over deze schandelijke periode.
Tussen 1939 en 1941 legden 2.000 gevangenen de weg tussen Igari en Bidankoze, Navarra, aan en dit in onmenselijke omstandigheden, met honger, ziekte en repressie.
Een paar jaar geleden gingen Fernando Mendiola, Edurne Beaumont, Hortensia Serrano en Maite Huarte samen zitten om “iets te doen met deze weg”. Later werd het groepje aangevuld met een aantal personen die ten persoonlijke titel deelnamen en verder kwamen er nog een dozijn gemeentebesturen uit Navarra en Bizkaia bij. Zij besloten een boek samen te stellen met getuigenissen. Later werd het plan uitgebreid met de productie van een video over deze weg en zo ontstond het collectief
Memoriaren Bideak
Wegen van herinnering
dat zou uitmonden in een monument, een herinneringssteen op de bergpas die ligt tussen de inmiddels “symbolische” dorpen Igari en Bidankoze.
Naast deze symbolische dorpen werden de krijgsgevangenen, onder dezelfde mensonterende omstandigheden, ook verplicht de wegverbinding tussen Bidankoze en het dorp Erronkari (Roncal) aan te leggen. Nu pas blijkt dat er naar de valleien Erronkari (Roncal) en Zaraitzu ongeveer 2.000 gevangenen werden overgebracht: uit Bizkaia (245) Granada (211) Jaén (16) Asturië (126) Córdoba (78) en uit overige delen van Spanje. Bijna allen waren gevangen genomen republikeinse soldaten.
Drie gevangenen kwamen om door kogels, vijf door ziekte, maar in Navarra verloren nog 50 andere dwangarbeiders het leven. De behandeling was verschrikkelijk. Steeds was er honger. Ook op andere plaatsen in Navarra werden dwangarbeiders misbruikt bij:
-De treinverbinding in de vallei van de Irati
-Wegen en straten in Azagra, Milagro, Zarrakaztelu en Aibar.
-Afwatering- en rioleringssystemen in Tutera (Tudela)
-Kanaliserings- en bevloeiingwerkzaamheden in Cortes en Alesbes
-de wegverbinding tussen de dorpen Iragi en Egozkue.
-Herstellings- en restauratiewerken van verschillende spoorwegen. (Castejón, Altsasu, Olazti en Ziordi.
-De weg tussen Lesaka en Oiartzun.
-Fortificatiewerken in Bera, Amaiur en Erratzu.
-Afdammingen in Aiesa-Yesa.
Tot op heden durven de meeste oude mensen hierover nog niet te spreken. De jongeren weten er niets van. Intussen werd op de bergpas tussen Igari en Bidangoze een gedenksteen van 2.000 kilo onthuld om deze schandalige periode niet te vergeten..