Dwaallicht in Antwerpen
Dwaallicht in Antwerpen
"En réalité, c'est Anvers,
mais évocatoirement c'est tout autre chose" (Emile Verhaeren in zijn bespreking van Elskamps eerste bundel "Dominical"; "Nation", 27/3/1892)
Doutes-tu encor ?
Il n’est de réel
Au chemin qu’on suit
Pour trouver un port,
Que les pas qu’on fait
Que le sable essuie,
Et soleil ou pluie
D’hiver ou d’été,
Au monde où l’on va
Dans l’instant qu’on porte
Et que l’heure emporte
Dans le jour qu’on a.
« Chansons Désabusées », (1922) , Heures, V
Max Elskamp maakte in Vlaanderen vooral naam met “La Rue Saint-Paul”: de beschrijving van het leven in zijn geboortestraat in Oud-Antwerpen rond 1870. Maar het is opmerkelijk dat nergens in dit gedicht, en trouwens nergens in zijn gehele oeuvre, de namen “Anvers” of “Escaut” voorkomen. Naar welke plaatsen op zijn atlas verwijzen dan “Le fleuve” en “La ville”? En waar lag voor hem “La Rue Saint-Paul” ? Ooit droomde Max Elskamp ervan de stad Antwerpen te verlaten en een kasteeltje te bouwen in Ecaussinnes, het geboortedorp van zijn moeder in Henegouwen. Albert Mockel raadde het hem af en wees hem op het gevaar dat hij daar “Ecaussinnes” niet zou vinden. (brief van 14/3/1921)
Max Elskamp beschreef vele malen zijn lotsbestemming; zo ook in het postuum verschenen “Les Fleurs Vertes”: “Va vers de bleus oasis ceuillir les lys blancs de ton destin.”. De geografische termen die Max Elskamp hierbij gebruikt zijn te vaag ( “la mer”, “ l’ile”, “le chemin”, “le port”) om er onze GPS mee te activeren. Die zou overigens van geen nut blijken want de dichter onderneemt een “reis naar binnen”. We hebben te maken met een “voyageur immobile” (*1) die, zeker in zijn latere jaren, zijn hoofdbivakplaats op de “Belgiëlei 138” zelden verlaat, en die, als hij het doet, zelf oriëntatieproblemen heeft. Zo blijft Max Elskamp, voor zichzelf en zijn stadsgenoten, een “dwaallicht” in eigen stad: « Rue où tu t'en vas, Comme un étranger, En cherchant ta voie, Pourtant de chez toi … ». (het slotgedicht van “La Chanson de la Rue Saint-Paul”).
(*1) De term 'voyageur immobile" is ontleend aan de studies van Paul Gorceix over Elskamp.
L’ île
Une île est en toi
Aux mers de tes rêves,
Souvent que tu vois
Quand le jour s’achève,
Et mort le soleil
Sur les flots en bleu,
Montant sous les cieux
Comme oiseaux en ailes;
Une île est en toi
Lointaine en toi-même,
Qui te donne émoi
Comme aux jours qu’on aime,
Dans l’instant qui vient
Auquel on prend foi,
Et puis qui s’éteint
Souvent sous des croix.
Une île est en toi,
Dont le port s’avère,
Par un phare au loin
Qui dit sa lumière,
Et que tes yeux voient
Sans être certains,
Blanche comme foi
Entrée dans ta chair,
Et lors doute allé
Qui te donne joie
Comme d’une paix
Qu’on aurait en soi
Dans la vesprée luie
Et vêtue de moire
Qui attend la nuit,
Elle, en robe noire.
Or ton âme est là
Et dans tes pensées,
Et qui parle en toi
Dans le jour allé,
Et te dit : tu rêves,
En ce que tu vois,
Ce n’est que la grève
Qui se dit là-bas,
Et faite de sable
Où vient la marée,
A l’entour des câbles
Des nefs amarrées,
Et elle est plus loin
L’ île que tu choies,
Et sise hors de toi;
Car dans le divin
Un jour ce sera
Moi, en toi restée
Qui boirons en foi
Vin d’éternité.
Het Eiland
Het is een eiland dat in u ligt
In de zeeën van uw dromen
Die tot u komen vaak
In het avondlicht
Als de zon gestorven ligt
Op de golven in blauw,
Strevend onderhemels
Als vogels op vlucht.
Het is een eiland dat in u ligt
Ver weg in uzelf
En het brengt u in verwarring
Als in dagen van minne,
Op dat ene moment
Dat het u bezielt
En daarna gaat het over
Vaak in een lijdensweg.
Het is een eiland dat in u ligt
Met de haven in zicht
Door een vuurtoren in de verte
Die toont zijn licht,
En uw ogen zien het
Zonder zeker te zijn,
Het is wit als het geloof
Dat in u gekomen is,
En dan is alle twijfel weg,
En dat maakt u blij
Als bij een vrede
Die men hebben zou
In de avondschemering
Als die in moiré gehuld
Wacht op de nacht
En zijn zwarte vacht.
Maar uw ziel is daar
En is in uw gedacht
En spreekt u aan
In de vergane dag
En zegt: ge droomt,
Wat ge ziet
Is slechts het strand
Dat daar ligt
En bestaande uit zand
Waar getij op belandt
Tussen de kabels
Van aangemeerde schepen,
En het is veel verder,
Het eiland dat ge koestert,
En het ligt gevat buiten u,
Want in het goddelijke.
Op een dag zal het zo zijn:
Ik, in u gebleven
Ons lavend
Aan wijn van eeuwig leven.
Bron: «Les fleurs Vertes» (1934) ” Œuvres Complètes », « Le Cri », 2000. Bladzijde 422,
Sur les eaux, L’ île
La Mer Noire
C’est dans un jour en toi
Qu’il pleut, qu’il gèle et vente,
Et sous un ciel sans foi
En des heures démentes;
C’est ton cœur comme nef
Sur les flots blonds du rêve,
Perdu dans le vent bref
En le jour qui s’achève,
Et soir alors qui vient
Rouge du sang versé
Par le soleil plus loin,
Lui, qui s’en est allé.
Des flots sont comme en toi
Et c’est la mer qui pleure,
Et tes yeux qui se leurrent,
Dans un amer émoi,
Des larmes que tu vois
Comme dites en vert,
Au lointain qui s’avère
Sous les vergues en croix,
Où ne sont des Jésus,
Mais voiles qui balancent,
Pâles, blanches et nues
Et criant leur souffrance,
Blessées par leurs armures,
Et liées par les ris
Pour le vent qu’on a pris
Et dont elles endurent,
Et en eux, les agrès
Comme cordes tendues,
Brise, ainsi qu’un archet
Chantant des airs perdus.
Or une île est là-bas
Mais pourtant si lointaine
Que la mort qui viendra
Un jour te dire peine,
Ne pourrait l’approcher
Qu’en se donnant des ailes,
Mais qui d’éternité
Ne lui furent jamais,
Et c’est la terre élue
Que tu avais cherchée,
Jadis en tes jours nus
Et sur les nefs, allé,
Et pour te rédimer
Aux douces quiétudes
Qui se disent de paix
Et dans la solitude,
De tes amours et folles
De jadis, périmées,
Et comme oiseaux s’envolent,
Dans la nuit des passés.
De Zwarte Zee
Het is in één dag in u
Dat het regent, vriest en tempeest,
Onder luchten zonder geest,
In warrige getijden.
Het is uw hart dat als een schip,
Op de blonde golven van de droom,
Uit koers is door de val van de wind
In de dag die eindigt
En dan de avond die komt
Rood van het bloed verderop,
Vergoten door de zon:
Zij, die is onder gegaan.
De golven zijn als in u,
En het is de zee die schreit,
En uw ogen zien wazig,
Misleid door de ziltigheid.
Gevuld met tranen,
Is het al groen wat ze zien
Opdoemen in de verte
Aan het kruishout van de masten
Waar het niet de Jezussen zijn
Maar zeilen die flapperen,
Bleek, blank en bloot ,
Schreeuwend van pijn,
Gewond in hun halzen,
Ingesnoerd tegen de wind,
Vastgesjord met rifbanden
Waar ze van afzien.
En in hen is het takelwerk
Met koorden vastgesjord
Als op een strijkstok
En de bries zingt erop verloren zijn lied.
En daarachter ligt een eiland,
Maar wel zo ver af
Dat de dood die U op een dag
Zal komen zoeken,
Niet dichterbij zou kunnen komen,
Tenware hij zich vleugels gaf
Maar dat lukt hem
Niet in eeuwigheid.
En het is het beloofde land,
Dat ge hebt opgezocht,
Eertijds in uw argeloze dagen,
Op de schepen van vroeger,
Om daar in zachte zaligheden
Van vrede en eenzaamheid,
U vrij te kopen
Uit uw liefdes,
De dwaze van weleer,
Verjaard, en als vogels
Gevlogen in de nacht
Op de wiekslag van de tijden.
«Les fleurs Vertes» (1934) , « Œuvres Complètes », « Le Cri », Bladzijde 417 , Sur les eaux, II, La Mer Noire