ROOSENS, E., Eigen grond eerst? Primordiale autochtonie. Dilemma van de multiculturele samenleving. Leuven/Amersfoort, ACCO, 1998, 227 pp. ISBN 90 334 3862 3
Het bewuste boek laat zich naar mijn mening niet gemakkelijk samenvatten. De gedachtegang was me op het eerste zicht niet erg duidelijk en inzichtelijk. Toch een poging.
In een multiculturele samenleving worden mensen geconfronteerd met minstens 2 vraagstellingen. De eerste betreft de definitie van het begrip cultuur, de tweede de (on)gelijkheid of (on)gelijkwaardigheid van verschillende culturen in een enkele samenleving.
Op de eerste vraag geeft volgens Roosens de idee van primordiale autochtonie een fundamenteel antwoord. Primordiale autochtonie kent aan individuen en groepen ten aanzien van een bepaald territorium een bijzondere kwalificatie toe, omdat ze afstammen van ouders en voorouders die als eersten op deze grond hebben gewoond. Om die reden hebben autochtonen meer rechten om er te zijn dan nieuwkomers. Primordiale autochtonie lijkt voor zeer veel mensen vanzelfsprekend, omdat deze constructie de onuitputtelijke solidariteit van de verwantschap en de vertrouwdheid met de omgeving van de kinderjaren symboliseert. Etniciteit en nationaal behoren worden daardoor als positieve waarden afgeschilderd en aangevoeld. Dit is ook wat de meeste mensen verstaan onder hun eigen cultuur als behorend tot hun identiteit.
Wanneer men echter van dit idee uitgaat, dan zijn andere culturen dan die van de eerste bewoners niet gelijk(waardig). Een multiculturele samenleving, zoals die zich in de meeste landen ontwikkelt staat dus voor een dilemma: ofwel erkent men alle culturen als gelijkwaardig, maar dan doet men afbreuk aan de primordiale autochtonie, die voor zoveel mensen de kern vormt van hun cultuurgevoel en identiteit, ofwel erkent men de primordiale autochtonie maar dan zit men in de knoei met de erkenning van andere culturen en identiteiten.
Bovendien zitten achter het streven naar erkenning van de eigen culturele identiteit altijd ook andere belangen: economische (bezit, handel, financiële middelen) en sociale (privileges, speciale rechten, ). Die belangen krijgen echter een nobele maar ondoorzichtige verpakking: het respect voor eigen volk en voorvaderen. Identiteit en cultuur staan dus voor nog wat anders.
De auteur onderzoekt de implicaties van (de nadruk op) primordiale autochtonie in twee verschillende situaties: waar de autochtone bevolking een minderheid is, en hun gebied(en) veroverd door allochtonen en waar de autochtone bevolking de meerderheid vormt en waar allochtonen in de minderheid zijn.
De eerste situatie doet zich o.a. voor in Canada, waar de Aboriginals (de Indiaanse bevolking) zich steeds meer van de eigen positie bewust worden, en rechten opeisen op grond van primordiale autochtonie. Deze situatie wordt grondig uitgewerkt. De tweede situatie doet zich o.a. voor in Brussel, met een complexe problematiek van enerzijds autochtone Brusselaars (Vlaams- of Franstalig?) en allochtone immigranten. De tweede situatie mocht naar mijn gevoel grondiger uitgewerkt zijn.
Een multiculturele samenleving zit met een inherent probleem, concludeert Roosens. Hij noemt het een dilemma. Wie gelijkwaardige erkenning vraagt voor alle culturen, tolereert meteen dat allochtonen hun primordiale autochtonie kunnen vieren op de grond van de autochtone bevolking. En wie denkt dat dit probleem na een paar generaties wel zal opgelost zijn, zal waarschijnlijk verkeerd uitkomen. Want er zullen steeds andere nieuwkomers zijn, die het dilemma weer zullen oproepen. De studie bij de Aboriginals in Canada toont aan dat dit probleem zelfs na eeuwen terug kan opduiken. Ik denk dat wij dat ook zien en gezien hebben in de recente conflictsituatie in het vroegere Joegoslavië.
De auteur presenteert geen oplossingen. De waarde van het boek ligt volgens mij in het aankaarten van het probleem, en het uitwerken van de verschillende facetten ervan. In elk geval is het een verdienste dat hij open kaart speelt: cultuur heeft te maken met identiteit van mensen, en dat kan men niet ontkennen. Het zal een (moeizame) zoektocht blijven naar een min of meer harmonieuze manier van samenleven waarbij ieders belangen optimaal behartigd worden.
MATTHIJS, K., De mateloze negentiende eeuw. Bevolking, huwelijk, gezin en sociale verandering. Leuven, UP, 2001, 296 pp.
Aan de hand van statistisch onderzoek op basis van de huwelijksregisters in 3 Vlaamse gemeenten, probeert de auteur een beter zicht te krijgen op de aard van de sociale veranderingen in de periode 1800-1913 en de achtergrond ervan. Hij spitst zich toe op de veranderende opvattingen over huwelijk en voortplanting in deze periode, geeft kritische commentaren m.b.t. andere verklaringsmodellen van dezelfde sociale fenomenen door andere onderzoeker, en wel voor dezelfde als voor de voorafgaande periode(s).
Gewoonlijk worden de sociale veranderingen in huwelijksgewoonten en gezinsvorming verklaard door de groeiende industrialisatie, en de scheiding van werk- en gezinsleven. Matthijs concludeert echter op basis van de verkregen statistieken dat economische processen slechts een deelverklaring uitmaken. Hij meent te kunnen aantonen dat de sociale veranderingen evenzeer gebeurden op basis van cultureel-antropologische achtergronden, nl. de waarden, normen en motivaties voor het huwelijks- en voortplantingsgedrag.
In zijn algemene conclusie stelt hij dat de veranderingen inzake huwelijk en voorplanting vooral door vrouwen werden geïnitieerd, alhoewel zij in de loop van de 19e eeuw steeds meer van de publieke arena werden verdrongen naar de intieme beslotenheid van het gezin.Ondanks deze evolutie daalde het gemiddelde aantal kinderen in een gezin met de helft tegen het einde van de 19e eeuw.
Het boek is eigenlijk een wetenschappelijk verslag, gestoffeerd met veel statistieken en grafieken. Er worden zeer veel vaktermen in gebruikt, wat het lezen voor een relatieve leek niet gemakkelijk maakt. Toch heb ik er een en ander uit geleerd om de huidige bevolkingssituatie beter te kunnen interpreteren.
MARGULIS, L., De symbiotische planeet. (Vert. The Symbiotic Planet) Adam/Apen, Uitg. Contact, 1999, 157 pp. ISBN 90 254 9633 4
Lynn Margulis is hoogleraar Geowetenschappen aan de Universiteit van Massachusetts. Zij heeft een theorie geformuleerdover de oorsprong van organismen met cellen met een kern en heeft daarmee de Seriële Endosymbiosetheorie (S.E.T.) gefundeerd. Deze theorie wordt nu algemeen geaccepteerd als de wijze waarop cellen met een celkern (eukaryoten) zijn ontstaan. Uit deze eencelligen zijn alle meercellige organismen, dus ook de mens, gegroeid.
In haar boek vertelt zij eerst hoe ze tot deze opvatting is gekomen. In de eerste hoofdstukken krijg je een onthullend en ontnuchterend beeld hoe moeilijk het is om in de wetenschappelijke wereld met een andere dan de gangbare visie voet aan de grond te krijgen. Met alle respect voor de vastberadenheid van Margulis, vind ik haar relaas toch vaak op een verongelijkte klaagzang lijken.
Vervolgens legt zij uit wat de S.E.T. inhoudt en welke argumenten deze theorie ondersteunen. Hierna volgt een poging tot samenvatting van deze ingewikkelde materie.
Al het leven dat wij nu kennen stamt af van de kleinste aller levensvormen, bacteriën. De S.E.T. stelt dat eukaryoten zijn ontstaan door fusie van bacteriën, die elk hun genetisch materiaal meegebracht hebben. Deze bacteriën verhielden zich tot elkaar in een symbiotische relatie, waarbij er een soort taakverdeling ontstond in de nieuwe cellen met een celkern.
Symbiose is het systeem waarbij de leden van verschillende soorten fysiek samenleven tot wederkerig profijt. Zonder symbiose kunnen de meeste levende organismen niet voortbestaan. Ook voor het ontstaan van soorten is symbiose nodig. Er ontstonden pas soorten toen bacteriën zich tot grotere cellen de voorouders van planten en dieren verenigden. Margulis legt uit hoe symbiose heeft geleid tot het ontstaan van complexe cellen en uiteindelijk ook tot organismen als schimmels, planten en dieren.
Dat planten- en dierencellen door symbiose zijn ontstaan staat nu nog nauwelijks ter discussie. Margulis is er echter ook van overtuigd dat nieuwe soorten ontstaan door samensmelting van oude soorten, uiteraard op cellulair niveau. Deze visie was in elk geval bij het verschijnen van haar boek nog controversieel. Op basis van haar theorie stelt zij ook een andere indeling van de soorten voor dan de gangbare. Deze indeling is in bijlage opgenomen.
Tenslotte gaat zij in op de consequenties van deze theorie voor onze kijk op de aarde als ecosysteem. Symbiose is ook de manier waarop de verschillende soorten zich tot elkaar verhouden in het ecosysteem van de aarde. Volgens Margulis zijn wij allemaal symbionten op een symbiontische planeet. Dit is de Gaia-hypothese, de metafoor die Dawkins bestrijdt omdat ze een eenzijdige en nepromantische voorstelling van zaken geeft.
In het laatste hoofdstuk ontkent Margulis echter deze interpretatie met kracht. Het beeld van Gaia staat niet voor het oude geloof in Moeder Aarde, maar voor het ecosysteem van de aarde, waarin de mens niet anders is dan zijn planeetgenoten: een meercellig organisme dat in symbiotisch verband leeft met alle andere organismen. Voor de natuur vormen wij geen bedreiging, maar voor onszelf wel. Het idee dat we al het leven zouden kunnen vernietigen, inclusief alle bacteriën die welig tieren in de waterbassins van onze kerncentrales en kokendhete bronnen, is belachelijk. (p. 135)
Daar kan ik het volkomen mee eens zijn. Het relativeert de opgeblazen Gaia-retoriek en het milieu-activisme en brengt het terug tot zijn ware proporties.
Het boek leest vlot, en de materie is op een begrijpelijke manier gepresenteerd. Boeiend is de weergave van het proces waarin de theorie is onderbouwd, door middel van experimenten, redenering en falsificatie.
De tekst wordt gevolgd door een lijst noten, tevens bronnenlijst, en een handig trefwoordenregister.
Op 22 november 2011 is Lynn Margulis overleden aan de gevolgen van een zware hersenbloeding. Haar baanbrekende hypothese over het ontstaan van de Eukaryoten werd lang omstreden maar wordt nu algemeen aanvaard.
STIGLITZ, J., Perverse globalisering. Utrecht, Het Spectrum, 2002, 285 pp. ISBN 90 274 7877 5
De globalisering van nu werkt niet: niet voor veel armen in de wereld; niet voor het milieu; niet voor de stabiliteit van de mondiale economie. Dit is de hoofdstelling van dit boek. De auteur, nobelprijswinnaar Economie van 2001, wil aantonen hoe dit komt. Hij analyseert vooral de werking van de internationale economische en financiële instellingen, en vooral het IMF. Deze instellingen (ook de Wereldbank en het WTO) voeren volgens hem een beleid dat is gebaseerd op de ideologie van simplistisch liberaal marktfundamentalisme, en vooral de financiële en handelsbelangen dient van wie al rijk is. Hij stoffeert deze stellingen met een analyse van gebeurtenissen en processen in verschillende landen op de wereld.
Goed economisch beleid moet volgens hem gericht zijn op totale effectiviteit, en moet rekening houden met de onderlinge verwevenheid van alle aspecten van een samenleving. Hij pleit niet tegen globalisering, die heeft veel mensen meer welvaart en betere leefomstandigheden gebracht. Hij voert wel een pleidooi voor een evenwichtige bijdrage van zowel overheid als privé-initiatief tot globalisering, die leidt tot een rechtvaardige en billijke verdeling van goederen en welvaart over de hele wereld.
Hiervoor geeft hij een aantal suggesties m.b.t. de werking en herstructurering van internationale instellingen. Er moet nog veel gebeuren, maar de ondertoon is voorzichtig positief.
Het werk is zeer ruim en diepgaand gedocumenteerd. Het lezen van dit boek heeft me veel bijgebracht over de economische en financiële mechanismen en processen, en de onderlinge verwevenheid ervan. Het toont ook heel goed aan hoe beslissingen die door internationale organen worden genomen, het leven van de gewone mens ingrijpend kunnen beïnvloeden. Dit werk is een goede aanvulling op het boek van Noreena Hertz, dat toegankelijker is, meer aandacht besteedt aan wat de gewone burger kan doen, maar veel minder diep ingaat op fundamentele achtergronden.
DIAMOND, J., Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren. Utrecht, Het Spectrum, 2000, 465 p. ISBN 90 274 7160 6
De auteur vertrekt van de vaststelling dat er aanzienlijke verschillen zijn tussen volkeren in de moderne wereld. Volkeren van Euraziatische oorsprong domineren de moderne wereld qua welvaart en macht. Andere volkeren hebben zich bevrijd van de Europese koloniale overheersing, maar blijven ver achter in welvaart en macht. Nog weer andere volkeren zijn niet alleen geen baas over hun eigen land, maar zijn bovendien gedecimeerd, onderworpen en in sommige gevallen zelfs uitgeroeid door Europese kolonisten.
Hij stelt dus vragen over de ongelijkheid in de moderne wereld. Waarom raakten welvaart en macht verdeeld zoals nu het geval is, en niet op een andere manier?
De auteur vat zelf de inhoud van zijn boek samen als volgt: De geschiedenis heeft voor verschillende volkeren een verschillende loop genomen als gevolg van verschillen in het milieu van die volkeren, niet vanwege biologische verschillen tussen de volkeren zelf.
Diamond zet zich dus duidelijk af tegen theorieën die biologisch bepaalde, m.a.w. raciale verschillen tussen mensen verantwoordelijk achten voor de verschillen in technologische ontwikkeling. Mensen hebben overal op de wereld dezelfde mogelijkheden, ze maken er alleen anders gebruik van, omdat het milieu waarin ze zich bewegen verschilt.
In zijn boek bespreekt Diamond achtereenvolgens 4 belangrijke milieufactoren met hun invloed op de culturele en technologische ontwikkeling van volkeren. De eerste factor omvat continentale verschillen in het aantal wilde planten- en diersoorten dat in aanmerking komt voor domesticatie. Domesticatie is belangrijk voor de voedselproductie. Deze heeft weer invloed op de omvang en complexiteit van gemeenschappen. Een tweede factor vormt de snelheid en verbreiding van migratie, die in hoge mate afhangt van klimaat en geografische breedte. Ook de verbreiding van technologische vernieuwingen is daarvan afhankelijk. Een derde reeks factoren heeft betrekking op het gemak waarmee verbindingen tussen de verschillende continenten tot stand konden komen. De vierde factor bestaat tenslotte uit continentale verschillen in oppervlakte of totale populatiegrootte. Deze hangen dan weer af van de mate waarin mensen zich konden aanpassen aan o.a. het klimaat en de geografie van hun natuurlijk milieu.
Het boek is zeer inzichtelijk en boeiend geschreven. De auteur maakt gebruik van een enorme hoeveelheid archeologische bevindingen. Hij past op het einde van zijn boek de voorgaande stellingen toe op de ontwikkeling binnen 5 streken: de beide Amerikas, Afrika, China, Polynesië, en Australië en Nieuw-Guinea. Het is een zeer interessant werk, waaruit ik heel wat nieuwe zaken heb geleerd, en vage vermoedens een duidelijk kader kregen. Ondanks de omvang toch echt een aanrader!
WATSON, L., De helse mens. Naar de bronnen van het kwaad. De evolutie van de biologie, antropologie en psychologie. Rijswijk, Elmar BV, 1997.
Als bioloog probeert de auteur de wortels van het kwaad in de natuur te achterhalen. Hij definieert Goed en Kwaad in ecologische zin, op basis van observaties en vaststellingen in de natuur. De natuur kent echter geen kwaad in morele zin, want wordt geregeerd door genetische wetmatigheden.
Met deze uitgangspunten benadert hij het kwaad in de mens vanuit verschillende standpunten. In mensen, die ook deel uitmaken van de natuur, huist zowel het goede als het kwade. Maar als enig levend wezen is de mens in staat morele waarden te leren en op grond daarvan te handelen. Hij is daardoor in staat het natuurlijke kwaad te overstijgen, en draagt zelf verantwoordelijkheid voor zijn eigen kwaad.
Een vlot geschreven boek, met een rijke inhoud, een aantal originele ideeën, en uitgebreid gedocumenteerd. De auteur legt verbanden waar je die op het eerste zicht niet zou leggen.
LOOTS, C., Ik verwacht een gehandicapt kind. Wat nu? Leuven, Davidsfonds, 2001.
Dankzij prenatale diagnostiek kunnen ouders al vroeg in de zwangerschap te weten komen of hun kindje een afwijking heeft. Als dit inderdaad zo is, kunnen ze kiezen tussen het afbreken van de gewenste zwangerschap en het leed van een gehandicapt kind.
Selectieve abortus na een positieve diagnose roept heel wat ethische vragen op. De auteur benadert het thema vanuit verschillende invalshoeken: de waarde van ongeboren leven, kwaliteit-van-leven, de gezinslast, de maatschappelijke rechten en plichten. Hij geeft geen pasklaar antwoord, maar reikt een aantal zinvolle argumenten aan voor reflectie over prenatale diagnostiek en haar consequenties. Hij eindigt met een aantal meer concrete vragen en richtlijnen voor de zorg voor ouders die met een dergelijke diagnose worden geconfronteerd.
Het essay is zeer ordelijk en systematisch geschreven en makkelijk te volgen. Het is goed en gevarieerd gedocumenteerd. De auteur schrijft wel vanuit een christelijk geïnspireerde visie.
Na elk hoofdstuk volgt een bronnenlijst. Jammer genoeg is deze nogal onduidelijk opgesteld. Belangrijk hiaat: een algemene bronnenlijst ontbreekt.
Positief is dan weer dat in bijlage een overzicht van medische vaktermen aangeboden wordt, alsook van ziektebeelden en uitleg over onderzoeksmethoden.
JOOSSE, J. (red.), Biologie en psychologie. Naar vruchtbare kruisbestuivingen. Adam, Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen, 2001. ISBN 90 6984 310 2
In deze bundel wordt vanuit verschillende invalshoeken een indruk gegeven van de huidige ontwikkelingen en mogelijkheden in het veld van de raakvlakken tussen biologie en psychologie.
De ontwikkeling van zeer geavanceerde nieuwe technieken om het functioneren van de hersenen te kunnen onderzoeken en de onverwacht snelle vermeerdering van onze kennis over de genetische en fysiologische achtergronden van het menselijk gedrag, hebben geleid tot nieuwe inzichten en belangwekkende resultaten over de biologische achtergronden van het menselijk gedrag. De aloude barrières tussen de onderzoeksbenaderingen van biologen en psychologen zijn aan het verdwijnen.
Deze dunne bundel bevat interessante bijdragen van onderzoekers aan Nederlandse universiteiten, voorgedragen op een themadag. Ze zijn zeer verschillend van opzet, en meestal inzichtelijk geschreven. Een paar voorbeelden: genen en gedrag, neuropsychologische factoren bij agressie, interactie tussen psyche en het immuunsysteem.
DEMYTTENAERE, B., Levenslang. Een blik achter de tralies van de Belgische gevangenissen. Apen, Manteau, 2002, 345 pp.
Dit boek zou iedereen gelezen moeten hebben. Wat zich afspeelt achter de muren van gevangenissen, met inbegrip van de instanties die betrokken zijn bij de begeleiding van gevangenen en wat het gevangenisleven voor alle betrokkenen betekent tijdens en na het verblijf, is voor de meesten van ons volledig duister.
Het boek bevat geen sensationele verhalen, maar een vrij nuchter relaas van de toestand van de gevangenissen en hoe het is om daar zijn dagen door te brengen. Uiteraard zou voor de volledigheid het boek eens zo dik moeten zijn.
Demyttenaere vertrekt vanuit de persoonlijke ervaringen van 5 langgestrafte gedetineerden. Vervolgens laat hij een aantal veldwerkers aan het woord: een gevangenisdirecteur, een aalmoezenier, enkele cipiers, een justitieel welzijnswerkster, een justitieassistent, en 2 medewerkers van de psychosociale dienst. De lezer maaktkennis met levensverhalen en getuigenissen van mensen die jarenlang achter de tralies verbleven of werkten. Heel positief is, dat de auteur geen standpunt inneemt, maar de nadruk legt op nuancering en demenselijke waardigheid.
Levenslang bevat ook de neerslag van een grootschalig onderzoek naar de beeldvorming over gedetineerden en gaat in op de rol die de media spelen bij deze beeldvorming. Verder vinden we ook een aantal ethische beschouwingen van een procureur en een strafpleiter, en een kritisch interview met de ministers van Justitie enWelzijnszorg.
Er is een begrippenlijst opgenomen van de meest courante termen in deze sector. Jammer dat er geen lijst is met adressen van bv. het Justitieel Welzijnswerk.
Toch een echte aanrader, ook al omdat het werk zeer vlot leest.
JORGENSEN, M. & P. SCHREINER, Vechtrelaties. Als kinderen zich tegen volwassenen afzetten: verklaringen en oplossingen. Rotterdam, Ad. Donker, 1992, 153 pp. ISBN 90 6100 371 7
Vechtrelaties wordt door de auteurs gebruikt als begrip voor relaties tussen kinderen en volwassenen die gekenmerkt worden door weigering en agressie. Dwinggedrag dus, zoals Peeters het zou omschrijven. Binnen dit soort relaties ontpoppen kinderen zich vaak als machtsbeluste en berekenende individuen. Meestal trappen volwassenen in de val, en bestendigen door hun reacties juist de weigering en agressie van het kind.
De auteurs presenteren in een eerste deel een aantal sluitende verklaringen voor het ontstaan en voortduren van dergelijke vechtrelaties. Zij gaan daarbij uit van de ervaring van het kind en van de volwassene, plaatsen deze in een model van relationele analyse, en bespreken verder op welke manier de kwetsbaarheden van zowel het kind als de volwassene de vechtrelatie onderhouden.
In het tweede deel gaan ze in op de veranderingsmogelijkheden. De kwetsbaarheden van beide partijen worden hier weer als uitgangspunt genomen. Zij beschrijven hoe men met behulp van gericht gesprek volwassenen kan helpen om de vechtrelatie te doorbreken.
Tot slot plaatsen zij enkele belangrijke kanttekeningen bij een veel genomen maatregel: de uithuisplaatsing.
Het eerste deel van het boek is knap uitgewerkt, en kan zowel voor ouders als professionele opvoeder verduidelijken waarom en hoe zij in een vechtrelatie met kinderen (kunnen) verzeilen. Het tweede deel is minstens even belangrijk, maar is vooral gericht op professionele hulpverleners, die volwassenen ondersteunen in het veranderingsproces.
Een bedenking: dit proces wordt hier toch vrij eenvoudig voorgesteld. Het geheel is vooral gericht naar ouders van jonge kinderen (kleuters), bij wie een verandering op deze wijze nog redelijk haalbaar is.
Toch aan te raden zowel voor opvoeders als begeleiders in opvoedingsondersteuning.
VERMEULEN, P., !? Over autisme en communicatie. Uitg. EPO,2001, 141 pp.
Een boekje in de bekende reeks over autisme van dezelfde auteur. In zijn vertrouwde, eenvoudige stijl bespreekt hij de problemen die mensen met autisme ondervinden in de intermenselijke communicatie.
Verhelderend, zowel m.b.t. het begrip communicatie zelf, als m.b.t. de communicatie van mensen met autisme. Het boekje eindigt met aanwijzingen hoe men op een efficiëntere manier kan communiceren met mensen met autisme.
van den BOER-van den Berg, H., Geen keuze zonder twijfel. Beslissen over een zwangerschap. Baarn, Ten have, 1999, 255 pp. (ISBN 90 259 4777 8)
De auteur is filosofe, en verbonden aan o.a. het Academisch Ziekenhuis te Rotterdam. In dit boek gaat zij in op de ethische implicaties van de keuzes die ouders maken t.a.v. het risico op de geboorte van een kind met een aandoening. Op een zeer toegankelijke wijze geeft ze een overzicht van de veranderende opvattingen over abortus, de waarde van het ongeboren leven, de kijk op mensen met een aandoening. Zij gaat ook uitgebreid in op de invloed die uitgaat van kerken, artsen en ethici op de opvattingen van mensen en de wijze waarop zij met de keuzemogelijkheden of beperkingen omgaan. Het boek is bestemd voor alle betrokkenen bij dergelijke keuze, en voor iedereen die geïnteresseerd is in de morele dilemmas van het erfelijkheidsonderzoek.
Naast de discussie over het eigenlijke thema, vond ik in de eerste plaats verhelderend de algemene uiteenzetting over moraal en morele beslissingen in het eerste hoofdstuk. In het laatste hoofdstuk dan gaat de auteur in op de verhouding tussen zelfbeschikking en solidariteit. Zij toont zeer duidelijk aan dat beide niet zonder elkaar kunnen: mensen kunnen slechts over zichzelf beschikken wanneer er solidariteit is van anderen ten aanzien van de keuzes die ze maken. Deze inzichten overstijgen het thema van het boek, en maken het voor mensen die niet onmiddellijk met het thema zelf te maken hebben, ook de moeite waard.
de WAAL, F., Verzoening. Vrede stichten onder apen en mensen. Utrecht, het Spectrum, 1988, 289 pp.
Tegenover agressie staan vrede en verzoening. Deze noodzakelijke tegenpolen worden in onderzoek over agressie nauwelijks in rekening gebracht. Nochtans kan inzicht in de wijze waarop mensen zich met elkaar verzoenen ons veel leren over hoe we vrede kunnen bewerkstelligen.
De Waal heeft bij 4 primatensoorten de wijze bestudeerd waarop ze zich na agressie verzoenen. Hij toont aan hoe deze naaste verwanten van de mens sterke remmingen op agressief gedrag bezitten, en niet alleen het mechanisme van verzoening kennen maar het ook op een intelligente wijze benutten. Hij legt veel verbanden met het menselijk gedrag, zowel in de persoonlijke als de maatschappelijk-politieke context.
MUIJSERT-van BLITTERSWIJK, C., Nieuwetijdskinderen. Het intuïtieve kind in gezin, onderwijs en hulpverlening. Deventer, Uitg. Ankh-Hermes, 2000. (ISBN90 202 8236 0) De auteur gaat uit van de stelling dat kinderen in onze tijd intuïtiever zijn dan vroeger. Zij houdt een pleidooi voor het respect en de herwaardering van de intuïtieve dimensie in het kind. Ze gaat er hierbij van uit dat kinderen zichzelf moeten kunnen zijn, dat ze eigen keuzes moeten kunnen maken, en dat ze hierbij moeten kunnen afgaan op hun aanvoelen. Ook al is haar eerste stelling discutabel, tot hier kan ik mij nog terugvinden in haar gedachtegang.
Deze stelling is echter vrij verwarrend en rommelig uitgewerkt. De auteur gooit volgens mij heel verscheidene zaken op één hoop. Intuïtie wordt nogal vlug als spiritualiteit afgedaan. Mensen die zichzelf zijn en willen zijn, worden dan spirituele mensen genoemd. Naar mijn mening wil iedereen zichzelf zijn, het lukt alleen velen niet om dat te realiseren.
Bovendien kan je je de vraag stellen wat "zichzelf zijn" moet inhouden. Daarop worden doorgaans eerder vage antwoorden gegeven, die bovendien gekleurd zijn door de invalshoek van de persoon zelf. Zo ook in dit boek. De auteur beweert dat alle mensen beschikken over intuïtieve vermogens (waarmee ik akkoord ben), maar daarna neemt ze voetstoots aan dat in onze tijd (de Nieuwe Tijd volgens haar) steeds meer intuïtieve kinderen worden geboren. Het lijkt mij eerder plausibel dat er nu meer aandacht wordt besteed aan intuïtie. Esoterische bronnen worden zonder meer aangenomen, niet kritisch bekeken. De auteur neemt bv. zonder meer aan dat kinderen ook in een vorig leven ervaringen kunnen hebben opgedaan.
Zo zijn er nog een aantal ongerijmdheden, die volgens mij de waarde van haar stellingen op zijn minst weinig geloofwaardig doen lijken. Als ik me beperk tot de stelling dat ieder kind de gelegenheid moet krijgen om de eigen mogelijkheden te ontplooien (ook intuïtief), en dat het zich pas dan optimaal kan ontwikkelen, dan zijn er andere invalshoeken en werken die dit met meer onderbouwing behandelen.
DEKKER, R. & L. van de POL, Vrouwen in mannenkleren. De geschiedenis van een tegendraadse traditie. Europa 1500-1800. Adam, Wereldbibliotheek, 1998, 167 pp.
In dit vlot leesbare boek wordt een fenomeen belicht, dat ons nu vrijwel onbekend is: travestie van vrouwen. In de besproken periode was dit echter helemaal niet zo uitzonderlijk. Op basis van rechtbankverslagen proberen de auteurs, beiden historici, een licht te werpen op de verscheidene achtergronden waartegen dit fenomeen begrijpelijk wordt.
Ook al worden die achtergronden naar mijn mening niet diepgaand besproken, toch maken zij ons duidelijk hoe onze vanzelfsprekendheden, bv. m.b.t. seksuele relaties en identiteit, helemaal niet zo vanzelfsprekend zijn. Dit is meteen de waarde van historisch onderzoek naar het dagelijks leven van de gewone mens: dat het ons laat stilstaan bij onze huidige opvattingen, ons deze in vraag doet stellen, maar tegelijkertijd ons ook aantoont, hoe menselijke gevoelens en drijfveren toch ook universeel zijn.
DIAMOND, J., Het leuke van seks. Over de evolutie van de menselijke seksualiteit. Adam/Apen, Uitg. Contact, 1998, 156 pp.
In dit boek, met een eerder misleidende hoofdtitel, wordt seksualiteit zoals die door de mens in de praktijk wordt gebracht, belicht vanuit een evolutionair perspectief. Met een schat aan voorbeelden en gegevens laat DIAMOND zien wat de menselijke seksualiteit uniek maakt, maar ook waarin wij juist niet verschillen van andere diersoorten.
De evolutie van seks blijkt samen te hangen met de ontwikkeling van andere eigenschappen. De auteur toont aan hoe de evolutie van seksualiteit samenhangt zowel met aanleg en genetische predisposities, als met het milieu waarin een diersoort leeft en moet overleven. Dit is niet anders voor de mens.
Een boeiende inhoud, aantrekkelijk en zeer leesbaar geschreven. Ik had het uit voor ik het wist.
Er is ook een uitgebreid register, en een lijst van aanbevolen literatuur. Jammer genoeg bevat deze lijst enkel Engelstalige werken.
BLAFFER HRDY, S,Moederschap. Een natuurlijke geschiedenis. Utrecht, Het Spectrum, 2000, 672 pp.
In dit lijvige boek probeert de schrijfster (antropologe) meer inzicht te verwerven in de processen en de geschiedenis zowel de recente als de heel vroege die ten grondslag liggen aan moederlijke emoties en kinderlijke behoeften. Naar haar oordeel is dit de eerste stap wil men een goede moederlijke zorg in elke gemeenschap uitbouwen en ondersteunen.
Ze vertrekt vanuit de evolutietheorie en meer bepaald de sociobiologie of evolutionaire psychologie. Ze situeert hierbij alles wat met zwangerschap en moederschap te maken heeft in de sociale en ecologische context waarin moeder en kind (moeten) (over)leven. De aloude mythe van de onvoorwaardelijke moederliefde wordt op een degelijke en coherente wijze doorprikt. Moeders hebben altijd al moeten afwegen tussen de zorg voor hun baby (reproductie) en een bijdrage in de gemeenschap (productie). Moederschap is dan ook de resultante van de afweging (vooral door de moeder) van kosten en baten. De ondersteuning van een sociaal netwerk is hierbij zeer belangrijk, en ze toont aan dat dit ook in de wereld van de dieren, en meer bepaald de primaten, het geval is. In dit licht worden fenomenen als verwaarlozing en verlating van kinderen, mishandeling en infanticide heel wat beter begrijpbaar. Wie dit doet is niet zomaar een ontaarde moeder, maar een moeder die een bepaalde afweging maakt binnen een heel specifieke context. Deze afweging is te begrijpen vanuit sociobiologisch perspectief.
Het werk bestaat uit 3 delen: het moederschap bij de dieren, moederschap bekeken vanuit de moeder zelf, en vanuit het standpunt van de baby. Door menselijke moeders en babys in een breder vergelijkend en evolutionair kader te plaatsen, biedt ze een nieuwe en verhelderende kijk op wat babys van hun moeders nodig hebben, wat moeders van anderen nodig hebben om dat te kunnen geven, en verklaart ze waarom dat zo is.
Ze maakt hiervoor gebruik van zeer verscheidene invalshoeken, staat kritisch tegenover vaak gangbare verklaringen en dogmas en introduceert originele zienswijzen. Het werk is gebaseerd op jarenlang antropologisch, historisch en literatuuronderzoek, en op studies op het gebied van ontwikkelingspsychologie en diergedrag. Zij heeft daarnaast ook haar eigen ervaringen als moeder, die moederschap met een job combineerde, ingebracht.
Het is een ambitieus werk, zeer rijk aan informatie, boeiend geschreven en zeer ruim gedocumenteerd. De omvang van het werk is een nadeel bij het lezen, je mag het niet te lang laten liggen. Toch heb ik ondervonden dat je het ook per hoofdstuk kan lezen, maar dan met niet al te lange tussenpozen. Omdat het boek zo lijvig is en zoveel informatie bevat kan volgens mij één lezing niet volstaan.Dit is een werk om regelmatig te raadplegen als je met het thema te maken krijgt.
MILLER, G., De parende geest. Seksuele selectie en de evolutie van het bewustzijn. Adam/Apen, Contact, 2001, 448 pp.
Over de herkomst van lichamelijke kenmerken zijn reeds sluitende theorieën opgesteld in de evolutiebiologie en evolutionaire psychologie. Veel minder eensgezind is men over de herkomst van het gedrag van dieren en mensen, en nog duisterder is dat voor de intellectuele eigenschappen van de mens.
In dit boek betoogt Miller dat de theorie van de seksuele selectie (de keuze van een partner heeft invloed op de voortplanting en het voortbestaan van een bepaalde genencombinatie) een plausibele verklaring vormt voor de oorsprong van een aantal typisch menselijke eigenschappen als creativiteit, moraal en taal. In dit opzicht is de ondertitel eigenlijk misleidend. Het bewustzijn omvat meer dan deze eigenschappen. In de oorspronkelijke Engelstalige uitgave is er geen ondertitel.
Vooraleer hij aan deze aspecten toekomt, geeft Miller een heldere uiteenzetting over de principes van de evolutietheorie. Hij baseert zich hiervoor op de nieuwste inzichten m.b.t. het onderwerp. Verder in het werk gaat hij dieper in op het mechanisme van de seksuele selectie bij de evolutie van kenmerken bij dieren en mensen. Dit mechanisme is o.a. verantwoordelijk voor een aantal kenmerkende geslachtsverschillen tussen mannetjes en vrouwtjes bij veel diersoorten. Hij bespreekt hierbij de belangrijke rol van de vrouwelijke voorkeuren bij de partnerkeuze.
In vroegere theorieën, zegt de auteur, heeft men het ontstaan en de evolutie van taal, intelligentie, creativiteit, moraal en andere zogenaamd typisch menselijke eigenschappen vooral verklaard door de overlevingswaarde van deze eigenschappen. Miller echter stelt dat deze eigenschappen vooral tot stand zijn gekomen door seksuele selectie, en wel door middel van wederzijdse partnerkeuze. Creativiteit, moraal en taal zijn volgens Miller fitnessindicatoren, die aangeven dat de bezitter ervan goede genen (eigenschappen) heeft. Ze zijn dus in wezen hofmakerijgedrag, dat in de evolutie is versterkt omdat partners van het andere geslacht daaraan de voorkeur gaven.
Deze stelling wordt door de auteur onderbouwd door confrontatie met andere verklaringsmodellen, analogieën en voorbeelden. Toch vind ik het laatste deel van zijn boek, waar het juist gaat over deze eigenschappen, het minst overtuigend. Ik denk dat hij (zeker gedeeltelijk) gelijk heeft met zijn stelling, maar er blijven nog heel veel vragen en onverklaarde zaken over, bv. m.b.t. de wisselwerking van genetisch bepaalde eigenschappen en de (veranderende) sociaal culturele context. Een aantal toch belangrijke aspecten van het menselijke gedrag en samenleven wordt slechts terloops behandeld, bv. het streven naar status en positie, de verschillen tussen mannen en vrouwen in de wijze waarop zij een invulling geven aan die eigenschappen. De auteur zet alle zeilen bij om zijn stelling te bewijzen, maar ik vind dat hij te vlug gaat over invalshoeken die deze zouden kunnen ontkrachten of minder belangrijk maken.
Toch heb ik in dit werk kennis gemaakt met een zienswijze voor de verklaring van verschillende vormen van menselijk gedrag, met inbegrip van intellectuele activiteiten, die mij heel plausibel lijkt. Deze biedt inzicht in het fenomeen dat mensen vaak zoveel tijd en energie investeren in activiteiten, die niet onmiddellijk een praktisch nut of doel hebben. Het boek is geschreven in een vlotte stijl, er is een zeer nuttige verklarende woordenlijst, een zeer uitgebreide bronnenlijst, en aanbevolen literatuur.
VERTOSICK, F.T., Pijn. De wetenschap van het lijden. Adam/Apen, Uitg. Contact, 2000.
Dit boek gaat over chronische pijn in verschillende vormen. De auteur is neurochirurg en specialist op het gebied van pijnbestrijding. Hij bespreekt verschillende situaties waarin pijn een belangrijke rol speelt (migraine, reuma, bevalling, ), legt uit hoe deze pijn veroorzaakt wordt en hoe men deze kan bestrijden. Er wordt ook een hoofdstuk besteed aan schaduwpijn, pijn die geen duidelijke lichamelijke oorzaak heeft, maar die mensen ook doet lijden (o.a. de zogenaamde simulanten). Hij neemt daarbij het verschijnsel pijn ernstig, en benadert het op een genuanceerde wijze. Het gaat immers niet alleen om lichamelijke pijn, maar om lijden, en dit is een veel ruimer begrip.
Het is een vlot leesbaar boek, waarin soms ongewikkelde processen op een heldere manier worden uitgelegd. Zeker voor wie regelmatig met (mensen met) chronische pijn te maken heeft is dit werk het lezen waard.
APTER, T., Zelfvertrouwen voor je kind. Praktisch handboek waarmee je kinderen opvoedt die in zichzelf geloven. (Vert. The confident child) Utrecht/Apen, Kosmos Z&K, 2001 (5e dr.), 287 pp. ISBN 90 215 8746 7
Zelfvertrouwen en eigenwaarde zijn sleutelbegrippen voor de succesvolle ontwikkeling van kinderen. Ze geven veerkracht en de kracht om frustratie te verdragen, zodat iemand inspanningen niet snel opgeeft. Kinderen opvoeden zodat ze zelfvertrouwen ontwikkelen en een positief gevoel van eigenwaarde kan dus gezien worden als een belangrijk, zoniet het belangrijkste doel van de opvoeding.
In dit boek wordt een zeer genuanceerde en doordachte visie gegeven op zelfvertrouwen. Apter maakt onmiddellijk duidelijk dat zelfvertrouwen duidelijk verschilt van nefaste zelfverheerlijking, narcisme of het simpele positief denken.
De auteur heeft als sociaal psycholoog, verbonden aan de universiteit van Cambridge, Massachusetts, verschillende workshops ingericht voor ouders met opvoedingsvragen. Met haar inzichten richt zij zich tot ouders van kinderen tussen 4 en 14 jaar. Wie echter met jongere kinderen of volwassenen te maken heeft kan er echter ook evenzeer veel uit halen.
Zij begint met een exploratie van het begrip zelfvertrouwen en hoe je dit bij kinderen herkent. Onmiddellijk daarna stapt ze over naar de praktijk: hoe je het zelfvertrouwen en gevoel van eigenwaarde van je kind kan ondersteunen en eventueel kan teruggeven. Apter bespreekt veel voorkomende opvoedingssituaties, waarin een kind zelfvertrouwen kan verwerven resp. verliezen: succes en falen, vriendjes, rivaliteit, de puberteit.Haar adviezen worden gefundeerd vanuit een goed gedocumenteerde visie. Apter besteedt een volledig hoofdstuk aan gezag. Veel ouders denken onterecht dat grenzen de ontplooiing van een kind kunnen in de weg staan. Gezagvol opvoeden levert echter een essentiële bijdrage aan de groei van zelfvertrouwen. Een kind heeft echter gezag en structuur nodig, het is echter niet eender op welke manier dit wordt uitgeoefend. Met de aandacht voor gezag in de opvoeding onderscheidt dit boek zich in positieve zin van veel andere werken die de zelfontplooiing van het kind als onderwerp hebben
De tekst is gedrukt in vrij grote letters, en leest heel vlot. De inhoud is zeer praktisch, en er worden veel sprekende voorbeeldengegeven. In alle opzichten ondubbelzinnig een aanrader!