Amazonia 5

Storyteller met jeugd in Manicoré






Het is acht uur in de avond als we arriveren in Manicoré, Amazonas, een plaats met zo'n 30.000 inwoners halverwege Manaus.
We krijgen te horen dat we van boot wisselen en morgen om twaalf uur verder zouden gaan. Ik maak mijn hangmat los, neem de rugzak en stap over op de nieuw boot, de Iriri.
Daar span ik mijn hangend bed op een geschikte plek en besluit samen met Amorin en Francisco aan wal te gaan om enkele flessen bier te nuttigen.
Het is een zwoele avond met 32 graden en de hoertjes tippelen of zitten aan tafeltjes wachtend op klandizie. Mooie vrouwen, jonge halfbloeden met glanzend zwart haar.
In plaatsen als deze zijn de boten die aanleggen soms de enigste afwisseling in de dagelijkse sleur.
De vrouwen kijken hitsig, een blik die de ouwe Francisco wel aanspreekt.
Als we verder het stadje in lopen horen we muziek uit een danstent komen, nou ja, muziek... De klanken zijn enigzins onzuiver en de zanger probeert, schijnbaar door teveel witte rum,  de laatste Braziliaanse hits te zingen, weemoedige deuntjes vol van verlangen naar liefde.
In de danstent is het volle bak, want de tafeltjes zijn bezet in de duistere ruimte. Ik zie de vrouwen met donkere ogen, die drinken en roken en onrustig wachten op het verdere verloop van de avond. Ook ontwaar ik enkele blondines met een getinde huid, en weer denk ik aan de  vikingvrouwen, de geschiedenis van de Amazonas, de vrouwen die de man alleen gebruikten om een kind te verwekken.
Of waren ze nakomelingen van avonturiers, die hier hun heil zochten nog niet zo lang geleden? Ik heb het hun maar niet gevraagd.
Het zijn de mysteries van Amazonas.
Er lopen een zestal uitsmijters rond met soort honkbalknuppels, klaar om bij de geringste opstoot te meppen. Anderen dragen verborgen revolvers, je weet maar nooit. Er wordt me gezegd dat hier regelmatig de orde verstoord wordt en dat dit dan wordt gedemonstreerd door bloedige gevechten en enkele doden. Na een tijdje krijgt de ouwe Francisco het aan de stok met een neger en een van de knuppelmannen moet eraaan te pas komen. Francisco wordt nu behoorlijk lazerus en begint met zijn been te slepen, waarvan de voet nu verticaal  staat.
Hij is in zichzelf aan het bazelen en gooit verwensingen naar het verleden , of personen die hij in het heden danig haat. We besluiten het voor gezien te houden en verlaten de tent, meer om de noord-oostenling te beschermen. Buiten komt Francisco de neger weer tegen en er ontstaat een nieuwe woordenwisseling, waarbij Francisco zijn mes trekt, ondertussen de neger beschuldigend dat deze zijn beurs wilde roven. De woorden worden nu feller, maar samen met Amorin kan ik Francisco verder slepen. 
Als we de boot bereiken staat daar een oude caboclo met een klein karretje vol met tapiocakoeken (zachte maniokkoeken met geraspte cocos en romige zoete melk over heen). Ik koop de witte heerlijkheid en vraag hem of er hier in de buurt ook goud te vinden is, verdomme, een chaotische vraag mijnerzijds midden in de nacht. Ik ben u eenmaal nieuwsgierig, buiten dat had ik het gevoel dat ik die vraag moest stellen. De oude man kijkt mij bizar aan en ik hoor hem denken: weer zo'n gringo, zonder hersenen, op zoek na zijn ondergang.
"Neen, senhor... hier is geen goud, maar wel veel grond... verstaat u, grond te koop...!" is zijn devies. Ik geloofde hem niet ten minste wat het goud betreft, maar dank hem lachend voor de overheerlijke tapiocakoek en laat het er bij.
Francisco loopt nog steeds te vloeken wanneer we de loopplank opgaan en ieder zijn hangbed opzoekt. Ik zie Teolina in de hare liggen te schommelen, slurpend aan haar pijp, misschien zich afvragend waar haar zoon kan uithangen. Of was ze op zoek naar iets anders? Is het leven geen roulette, een verdomde, een schijn van geluk? De nacht is helder en sterren hangen als reuzenvuurvliegen aan het hemelgewelf. Het resultaat van enkele flessen bier doet mij slapen als op een verenbed, met géén verleden en géén toekomst in mijn hersenpan. Een van de sporadische nachten dat ik mijn droom niet kon reguleren, doch weet ik dat ze aanwezig waren, filmpjes die mijn verdere leven zouden tegemoet treden, want een droom kan niemand ontvluchten en het onderbuste beinvloed ongemerkt het gemoed, de realiteit, bedoel ik.

wordt vervolgd...

"Badende vrouwen" olie op papier 2005







Het is halfzes in de morgen.
De meeste mensen lopen al rond te dwalen op het dek.
Anderen zijn op weg naar WC of douche. Het laatste lijkt op een gaskamer, ijzeren wanden en een naar binnen komende pijp, waar het vanuit de rivier opgepompt water de mens moet zuiveren, waarna het weer wegloopt door een gat in de vloer.
           De w.c is van dezelfde omschrijving en de menselijke resten vloeien direct naar de Madeira, een goede voeding voor de de rivier, maar na enkele uren stinkt het hok als een beerput.
De meeste passagiers houden zich bezig met eten, en om zes uur is de lange tafel bezet voor de droge koekjes, boter en zwarte koffie. Om elf uur is het middageten: rijst, bruine bonen, brokken kip of vis, aangevuld met farofa, geroosterde maniok.
Mensen zijn soms beesten, ze schrokken alles naar binnen zoals uitgehongerde wolven en als Don Quichotes paard, Rossinant aanwezig was geweest dan was dit gelijk een varken verdwenen.
Na het eten kruipt bijna iedereen weer in zijn hangmat en een vreemd stilte is de atmosfeer. Alleen de dieselmoter is hoorbaar als een dikke reuzenbij.
De bossen glijden voorbij en zo nu en dan zie ik een witte reiger opstijgen, doch langs de oever is geen beweging te bespeuren, geen dier... buiten de mooie vogels.... alleen groene bomen, bomen en nog eens bomen. Dan onverwachts zie ik kale plekken en in de rivier dobberende boomstammen, terwijl in de verte olietankers liggen te wachten op een lading. Als ik aan de reling sta komt een gast van rond de dertig op me toe die zich voorsteld als Otavio. De gefrustreerde man heeft  in mij schijnbaar een persoon ontdekt die hier op zoek is naar een reportage, nadat ik hem vertelde dat ik een 'storyteller' was.
"Kijk, Hollander, dit is nou Brazilië,' oppert hij cynisch als we langs de schamele hutten van de oeverbewoners varen.
"Woon jij ook in zo'n schamele hut, amigo,' vraag ik sarcatisch.
"Ik niet gringo...In Manicoré ga ik van boord en probeer daar mijn auto aan de man te brengen, die ik op het onderdek heb staan,' zegt hij lachend.
Ik schud mijn hoofd en denk dat de arme sloebers langs de rivier beter af zijn, ik bedoel wezenlijk, dan deze arrogante persoon met zijn betonhart.
Hij bekijkt het maar, de hypocriet.
Ik kruip weer in mijn lichtgroene hangmat. Ze was gaan dienen als een soort hut, een plaats waar men een geborgenheid voelt, zoals toen ik kind was en het gevoel gewaar werd geborgen te zijn onder mijn beddendeken, het hoogaltaar van eenzame gevoelens, de hartwigwam, zoals duidelijke sentimenten van iemand, die al in de baarmoeder een 'loner' was.

We bereiken het kleine plaatsje Humaita om drie uur in de nacht. Er wordt vracht in en uitgeladen en nieuwe passagiers komen aan boord, die druk kletsend hun matten spannen. Ik ben klaar wakker en bekijk de mensen, caboclos en half-Indianen met slapende of huilende kinderen op weg naar een volgende halte in hun leven.
Het is een onduidelijke stap in een grote kermismolen, proberend een vaste voet te krijegen, maar alle beproevingen ten spijt belanden deze mensen in een nog meer reddenloze situatie, waar ziekte hun vaak de moed ontneemt en de bureaucratie een stigma op hen drukt, de kansloze, paria, de ongewilde van het systeem.
Ik kom in gesprek met José Joâo, een man die enkele vingers van zijn rechterhand mist, tevens enkele tenen.
"Het waren Piranha's... Ik was dronken gaan vissen en de rivier stond laag, toen ben ik voorover gevallen..."
Daar zijn hoofd een diepe wond had waren de vissen waarlijk gek geworden door het bloed en voordat hij de ondiepe rivier uit was hadden de hongerige, bij laagwater zijn ze gevaarlijker daar dan weinig aas is, rode piranhas hem goed te grazen genomen.
Doch het liet me denken aan dat ander visje, klein en dun als een naald, de Candiru. Ze dringen alle open plekken van het lichaam binnen. Er is mij een verhaal bekend van een jong Indiaans meisje dat was gaan baden en waar de Candirus de vagina binnedrongen. Men heeft toen op tijd de visjes chirurgisch, zover mogelijk in Amazonas, weten te verwijderen.
Verder blijken oren, neus en anus een favoriete plek van de naaldvisjes en het verhaal dat ze als kleine Tarzans tegen de straal van de in rivier pissende mannen inzwemmen, is een overleverig. Deskundigen zeggen dat dit onmogelijk is, maar er zijn meerdere bewijzen. 
Gebeurd dit dan is er maar een radicale oplossing voor het slachtoffer, de penis afhakken.
José verteld met een lach dat hij de Piranhas nog steeds lekker vindt, en dat hij nogmaals in de rivier gedonderd was, maar toen zoveel pinga had gedronken dat de visjes schijnbaar een omweg hadden gemaakt.
Hij lacht met zijn tandeloze mond waarmee hij een jeneverfles ontkurkt, die hij in zijn linkerhand houdt.

wordt vervolgd....

Rio Madeira


De spoorlijn werd aangelegd om Boliviaanse rubber te vervoeren, vanaf de rivieren Beni en Madre de Dios naar Porto Velho. Vandaar af was het mogelijk met vrachtschepen de Amazonas te bereiken. Het slavenproject kostte 6.000 mensenlevens. De meesten stierven aan malaria, gele koorts, gonorrhoe, syfilis of aanvallen van Indianen, wat vergeleken bij de ziektes een zachte dood was.
In 1908 werd begonnen met de aanleg van het 350 kilometer spoor, dwars door een ondoordringbaar gebied, afgelegen en ziekelijk.
    Al het materiaal moest van ver worden aangevoerd, per boot, muilezels of door dragers; de kolen kwamen uit Wales, het staal uit Pittsburgh en het hout, o ironie, uit Australië, want dit bleek het enigste geschikte voor de duivelsklus.
De werkzaamheden eindigden in 1913.
De schijnzegenpraal was behaald, het spoor was voltooid en kreeg de symbolische naam: 'Gekke Maria'.
'Maria Maluca' had in die tijd velen mensenlevens geëist en miljoenen goudstukken gekost, maar wat was een mensendood op de schaal van goud? De spoorlijn was tenslotte een fiasco en diende nergens meer toe, daar de rubber uit Bolivia te duur was geworden.
Ondertussen donderde de Braziliaanse rubberhandel in elkaar. De oorzaak daarvan was een Engelsman genaamd Henry Wickham, die zich had gevestigd in Santarém. De doordachte Engelsman liet rubberzaadjes naar Engeland smokkelen, waarna die, na te zijn ontkiemt werden doorgestuurd naar Azië, om daar te groeien tot bomen.
In 1914 produceerden de plantages daar 71.000 ton rubber. De rubberbaronnen van toen, die in Manaus leefden als vette koningen met hun opgedirke vrouwen, die de werkers behandelden als slaven moesten een stap terug doen.
En de arme rubberslaaf?
             Was er een alternatief voor hun? Neen. Ze werden nog armer en sommigen wisten te ontkomen en probeerden te overleven in de steden, anderen gingen noten verzamelen of bomen kappen. Weer anderen verdwenen in het grote woud, om te leven van wilde wortelen langs een van de zijrivieren, geteisterd door honger en ziektes.

Ik loop terug naar het centrum en de weg is één modderpoel. Ik koop wat fruit, sinasappelen, mangas en een voorraad bananen, dit als voorzorgsmaatregel op de bootreis.
Tegen vijven ben ik terug aan de dok waar de boot ligt afgemeerd: Santa Etelvina. Ondertussen wordt er druk gesjouwd met vracht en ik span mijn hangmat. Er zijn verder geen passagiers te zien behalve Amorin, een jonge man van tegen de 30, die op weg gaat naar Manaus om zijn broer een bezoek te brengen, een vijftigjarige vrouw Teolina, die op zoek is naar haar verloren zoon en Francisco, een grijzende man, die me verteld dat hij een handelsreiziger is. Niet dat hij zo uitziet, want in zijn sjofele kleding lijkt hij meer een zwerver, of gewezen goudzoeker. Hij loopt mank hetgeen een gevolg was van eentreinongeluk, ten minste dit is wat hij mij duidelijk maakt.
Op de kade is het een bedrijvigheid en kisten, jutten zakken met fruit en rijst worden ingeladen. Verder drank, wapens en ander onbekende inhoudskisten.
Teolina heeft een grote plastiekzak gevuld met geroosterde maniok, hard als kippevoer. Er tussen bevinden zich kippepootjes en vleugeltjes. Daar ik honger hebt doe ik ook een greep in de zak en ik hoor de harde korrels als ijzerkogeltjes kraken tussen mijn tanden.
De regen is gestopt.
De boot maakt zich los van de kade en glijdt de rivier op, terwijl de nu af en toe nog verschijnende zon,  langzaam verdwijnt achter grijze wolken en bossen, ten ondergaand aan het andere einde der wereld.
De duisternis kondigt zich aan en een andere wereld komt tot leven.

De nacht is donker en fris en harde slagregens donderen tegen het dekzeil dat inderhaast gespannen is. Ondertussen zijn er nieuwe passagiers bijgekomen, die opgepikt werden in Mutum, Cavalcante en Papaçaio, kleine nedrzettingen langs de rivier.
De meesten liggen in hun hangmat, denken, slapend, lezend of zoals ik, aantekeningen makend. Mijn gemoed doet mij filosoferen over liefde en de stroperige gekrulde lippen van een negerin, totdat de slaap mij treft en ik wegglijd in een bizarre wereld.

wordt vervolgd...

Haven van Porto Velho

MAART 1995
Ik had besloten de rivieren Madeira en Amazonas te bevaren, vanaf Porto Velho, hoofdstad van de staat Rondonia tot Belém in de staat Pará, aan de oceaanmonding. Vanuit Porto Velho zou ik dan de rio Madeira afvaren tot Manaus en verder naar Belém over de Amazonas.
Porto Velho, wat letterlijk 'oude haven' betekent, is goed bewolkt als ik aankom en regen kondigt zich aan. Nu is dat geen uitzondering, want de maand maart brengt meestal de meeste regens in deze regio. De stad telt zo'n 350.000 inwoners en ligt op de grens van de staten Rondonia en Amazonas. Porto Velho is in de laatse 20 jaar uitgegroeid van kleine plaats tot een grote stad, ook door de migratie van zwermen mensen op zoek naar naar grond, werk en vooral goud en tin. De stad is het handelscentrum voor tin en de vele mijnen trokken de avonturiers aan, maar ook veetellt bedrijven.
Nu is het gebied zo goed als leeg geroofd en is er geen voer meer voor de kippen.
Als ik door de straten loopt hoor ik nog steeds het geschreeuw van de goudopkopers, op zoek naar de nog weinige 'garimpeiros', die moegestreden en uitgemergeld zijn door het zwoegen. De goudzoekers werken alleen nog maar om naar de hoeren te gaan en suikerriet-jenever te zuipen, een behaaglijk vooruitzicht in een deslotate wereld, een wereld waar morgen ver weg is.
Mijn eerste indruk is treurigheid, een 'sadness', die de stad uitstraalt, een oorzaak die misschien de regen op mijn gemoed geeft, terwijl de 23 graden eigenlijk vreemd voor me waren geworden na de hoge temperaturen der laatste dagen. De regenbuien wisselen elkaar af en daar ik vroeg in de morgen was aangekomen had ik bedenkingen om langer te blijven. Ik zou wel een andermaal terugkeren naar de oude haven.
Ik was nu bezeten om de rivier op te gaan.
Ik besluit een broodje te eten en een guarana (frisdrank gemaakt van amazonebes) te drinken en dan op weg te gaan naar de dokken. Ik word al snel aangesproken door een 'handelaar in bootreizen'. Hij kijkt me aan en vraagt met een profetische blik: 'Para Manaus?'
      Manaus? Verdomme, natuurlijk wil ik naar Manaus, dus hoef ik niet lang te dwalen.
'Het kan ontzettend heet zijn in Manaus,' zegt de handelaar nog, en ik bedankt hem enigzins cynisch, want daar was deze gringo wel van op de hoogte. Ik koop een hangmat en een deken, daar de nachten op de middenrivier wel een fris konden zijn en een ticket voor de watertrip.

De boot zou 6 uur in de namiddag vertrekken, dus besluit ik terug te keren naar het centrum, terwijl de regen nu met bakken uit de hemel valt. Ik schuil onder een van de vele drankstallen langs de haven, oude houten keten, gevuld met jenever en bierflessen, deegbroodjes, gebakken varkenslever, ossenkloeten, vreemdsoortige gebraden ingewanden, en gebakken piranha's. Honden, katten en kippen schuilen zich naast mij onder het afdak, waar het water in bakken vanaf druipt en ratten lijken de samba te dansen. Het is een onbarmhartige aangelegenheid, die nog vertsterkt wordt als mijn gedachten zich verplaatsten wat ik weet betreffende de 'spoorlijn des doods', een geschiedenis die zich hier afspeelde in het begin van de 20ste eeuw.

wordt vervolgd...

bio-grafisch document over rubbertap-bond leider Chico Mendes vermoord in 1988 in opdracht van Darci Alves

Engels/ Portugees ondertiteld