Categorie: RUIMTE

Supermaan van december grootste van de eeuw

We hebben net een supermaan achter de rug, maar we hebben er dit jaar nóg twee tegoed: een op 14 november en een op 14 december.

Die van december zal de grootste van deze eeuw zijn, tot nog toe. Een volle maan is op zich al bijzonder, maar als die op het dichtste punt van onze planeet staat in de ellipsvormige baan die de maan rond de aarde maakt, dan spreken we van een supermaan.

2016 eindigt met drie van zulke verschijningen, waarbij de maan tot 14 procent groter en tot 30 procent helderder kan zijn dan de maan bij apogeum. Dat is helaas onder meer door wolkenvorming wel niet altijd even goed zichtbaar. Heel bijzonder is dat de maan op 14 november tot dan toe nog nooit zo dicht bij de aarde zal gestaan hebben in de 21ste eeuw dan op dat moment.

Doordat de baan die de maan rond de aarde maakt een ellips is, treedt er een afstandsverschil tijdens apogeum (het verst) en perigeum (het dichtst) op van zo'n 48.000 km. Eigenlijk zal de maan op 14 november een tweetal uur vol zijn op het moment dat de maan het dichtste punt bij de aarde bereikt. Gemakshalve spreken we toch van een extra-supermaan.

Op 14 december gebeurt er ook iets speciaals.

Het licht van de supermaan zal dan het zicht op het anders fantastische natuurfenomeen van de geminiden-meteorenregen verstoren. Maar we krijgen dus wel een supermaan in de plaats.

Hou je vanavond klaar voor allermooiste sterrenregen

Als het even meezit, zijn er vanavond en vannacht veel vallende sterren aan de hemel te zien van de meteorenzwerm Geminiden. Maar daarvoor hebben we wel een klare hemel nodig.

De Geminiden, vernoemd naar het sterrenbeeld Tweelingen (Gemini), is een meteorenzwerm die jaarlijks zo'n 35 vallende sterren per uur oplevert. Bij heldere condities dan toch. Niet alleen flink wat bewolking maar ook de (bijna) volle maan kan nog roet in het eten kunnen gooien. Het felle licht daarvan werkt volgens sterrendeskundigen flink verstorend. De grootste kans om de sterrenregen te zien is waarschijnlijk tussen 23.00 uur en 1.00 uur morgen. Maar ook enkele uren daarvoor zouden de sterren zichtbaar moeten zijn.

Elk jaar trekt de aarde in december door de baan van de uitgedoofde komeet Phaeton. Stukjes gruis en stof die de komeet achterlaat, veroorzaken de vallende sterren.

Morgenochtend is de grootste supermaan sinds 1948 te zien.

Er wordt al lang over gesproken en geschreven, maar morgenochtend is het zover. Dan kan u - als de bewolking wat meezit - een supermaan zien. En die supermaan wordt niet zomaar een supermaan, het wordt de grootste sinds 1948. Bovendien krijgen we eenzelfde groot fenomeen niet meer te zien tot november 2034.

Eerst de feiten.

Morgenochtend krijgen we een zogenaamde supermaan te zien. Daarbij staat de maan ruim 48.000 kilometer dichter bij de aarde, dan op het verste punt. Bovendien gaat het om een volle maan, waardoor de maan in totaal 30 procent helderder en de maanschijf 12 procent groter zal zijn.

Een supermaan komt wel vaker voor, vorige maand op 16 oktober nog, maar een dergelijke grote en heldere maan is heel zeldzaam. Zo zeldzaam dat het sinds 1948 geleden is dat de maneschijn dergelijke proporties aannam. En de volgende keer dat het gebeurt zal pas op 25 november 2036 zijn.

Behoorlijk indrukwekkend, toch? De Amerikaanse astronoom Neil deGrasse Tyson plaatst het enthousiasme rond de supermaan echter in perspectief. Want de cijfers lijken dan wel indrukwekkend, in werkelijkheid kunnen wij mensen het verschil tussen een gewone (super)maan en de supermaan van morgenochtend helemaal niet zien. 

Maar hoe komt het dan dat we telkens bij een supermaan prachtige foto's te zien krijgen van een enorme maan aan de horizon? Opnieuw psychologie, zo luidt het antwoord. Ons brein ziet vooral verhoudingen, waardoor een verre wolk schijnbaar in het niets valt met een enorme maanschijf.

Wanneer kijkt u het best?

Om de supermaan te bewonderen is het het beste om direct rond de maanopkomst om 17.21 uur naar het noordoosten te kijken. Omdat die dan dicht bij objecten staat, zoals een boom of een gebouw, lijkt de maan veel groter.

Dinsdagochtend rond 07.17 uur gaat de maan weer onder. Ook dan lijkt de maan ineens een flink stuk groter. Maandag om 12.21 uur staan de aarde en de maan het dichtst bij elkaar.

Supermaan van volgende maand grootste van de eeuw

Een beeld van de supermaan van begin deze week in de buurt van Heathrow.  

We hebben net een supermaan achter de rug - die van zondag op maandag - maar we hebben er dit jaar nóg twee tegoed:

• een op 14 november en een op 14 december.

Die van volgende maand zal de grootste van deze eeuw zijn, tot nog toe. Een volle maan is op zich al bijzonder, maar als die op het dichtste punt van onze planeet staat in de ellipsvormige baan die de maan rond de aarde maakt, dan spreken we van een supermaan.

2016 eindigt met drie van zulke verschijningen, waarbij de maan tot 14 procent groter en tot 30 procent helderder kan zijn dan de maan bij apogeum. Dat is helaas onder meer door wolkenvorming wel niet altijd even goed zichtbaar.

Heel bijzonder is dat de maan op 14 november tot dan toe nog nooit zo dicht bij de aarde zal gestaan hebben in de 21ste eeuw dan op dat moment.

Doordat de baan die de maan rond de aarde maakt een ellips is, treedt er een afstandsverschil tijdens apogeum (het verst) en perigeum (het dichtst) op van zo'n 48.000 km. Eigenlijk zal de maan op 14 november een tweetal uur vol zijn op het moment dat de maan het dichtste punt bij de aarde bereikt. Gemakshalve spreken we toch van een extra-supermaan.

Op 14 december gebeurt er ook iets speciaals. Het licht van de supermaan zal dan het zicht op het anders fantastische natuurfenomeen van de geminiden-meteorenregen verstoren. Maar we krijgen dus wel een supermaan in de plaats.

Zeldzame zwarte maan valt precies rond Halloween

Omdat een nieuwe maan niet te zien is hier een foto van een volle maan.  

Liefhebbers zitten klaar voor de Black Moon, ofwel de zwarte maan, die vrijdag zijn opwachting maakt in een deel van de wereld.

De speciale maan zien, is niet zo gemakkelijk: er valt namelijk geen zonlicht op het deel dat naar de aarde is gericht. Een zwarte maan betekent dat er in een kalendermaand voor de tweede keer een nieuwe maan is, de schijngestalte van de maan die niet te zien is. "Dit gebeurt ongeveer één keer in de 36 maanden. Het is vergelijkbaar met een blauwe maan (blue moon). Dit is een tweede volle maan in een kalendermaand en komt ook niet vaak voor", legt meteoroloog Raymond Klaassen van Weerplaza uit.

Hij vervolgt: "Voor een blauwe maan wil je zo min mogelijk wolkenpartijen hebben om te kunnen kijken, maar bij een zwarte maan maakt dat niet uit. Een zwarte maan is namelijk helemaal niet te zien. Tijdens een nieuwe maan valt er geen zonlicht op dat deel van de maan dat naar de aarde is gericht", aldus de weerman.

Er is sprake van een zwarte maan in Noord-, Midden- en Zuid- Amerika. In België, Azié en Australië valt de zwarte maan net een dag later, waardoor er geen sprake is van een tweede nieuwe maan.

De maan laat zich zaterdag om 2.12 uur zien, en dan is het 1 oktober. "Toch hoeven wij niet lang te wachten op een zwarte maan want op 30 oktober komt het wederom tot het natuurverschijnsel en hebben we toch een tweede maan in een kalendermaand.

Deze zwarte maan valt precies rond Halloween, extra spannend dus", aldus Klaassen.

Tweemaal geen zonnevlekken deze maand: kleine ijstijd op komst?

Al twee keer deze maand liet de zon zich zonder donkere vlekken zien. "Een vlekkeloze zon kondigt het volgende zonneminimum aan", zegt Dorian. "De komende jaren zullen we meer van die dagen zonder zonnevlekken zien." De zon was op 4 juni 'vlekkeloos' en dat duurde vier dagen lang. Het was de eerste keer sinds 2011. Daarna blééf de zon redelijk kalm, om dan opnieuw te verschijnen zonder zonnevlekken.

"In het begin houdt de vlekkeloze zon maar een paar dagen per keer aan", schrijft Dorian in zijn meest recente verslag. "Daarna zal het weken duren, en uiteindelijk maanden, wanneer de zonnecyclus het punt van de laagste activiteit bereikt. Het volgende zonneminimum wordt verwacht rond 2019-2020."

Doorgaans zien we dus duidelijk donkere zonnevlekken op het zonneoppervlak. Die vlekken zijn donkerder dan de rest van de zon omdat de temperatuur ervan lager is. Zonnevlekken kunnen vele keren groter worden dan de Aarde. Normaal volgt de zon een cyclus van ongeveer elf jaar, gekenmerkt door afwisselend verminderde en verhoogde activiteit.

De zon tijdens een periode van verhoogde zonneactiviteit

We zitten nu in de 24ste cyclus sinds 1755, het begin van uitgebreide metingen. Bij maximale activiteit zien we de meeste zonnevlekken, bij minimale activiteit nagenoeg geen. Het verschil tussen deze zonnen zie je in de foto's. Het laatste zonnemaximum, waarbij ook grote zonnevlammen optreden, vond plaats rond 2000-2001. Het omgekeerde daarvan is de periode van het zonneminimum, die we nu ongeveer beleven.

Die fases in de zonnecyclus kunnen invloed hebben op het klimaat. Volgens sommige experten staan we opnieuw voor het Maunderminimum. Een gelijkaardige periode begon in 1645 en wordt de "kleine ijstijd" genoemd. Toen was het zeventig jaar lang zo koud dat zelfs de Thames bevroren raakte. Tientallen jaren later - ergens tussen 1790 en 1830 - vond het Daltonminimum plaats, een iets minder intense ijstijdachtige periode. Paul Dorian ziet in de geschiedenis argumenten om te stellen dat "een zwakke zonneactiviteit gedurende een langere periode de algemene temperaturen doet dalen in de troposfeer, de diepste laag van de atmosfeer van de Aarde en waar we allemaal leven".

Sterren steeds minder goed te zien door lichtvervuiling

Vanuit de ruimte is goed te zien in welke delen van de wereld er in de nacht lichten aan blijven staan. 

Ruim tachtig procent van de wereldbevolking kan 's nachts nauwelijks sterren zien door lichtvervuiling. Dertig procent van de wereldbevolking kan zelfs helemaal geen sterren onderscheiden. Oorzaak is kunstmatige verlichting op de aarde, zo blijkt uit onderzoek.

"Wat een afschuwelijk idee dat we altijd leven in permanente schemer en dat we de sterren over een aantal jaren niet meer kunnen zien." Uit eerder onderzoek bleek dat de afgelopen halve eeuw de lichtvervuiling in Europa en Amerika met zes procent per jaar is toegenomen. In West-Europa zijn alleen in Schotland, Zweden en Noorwegen nog gebieden te vinden die 's nachts compleet donker zijn.

Met name de lucht boven Singapore en San Marino is het meest vervuild door licht. Ook in de regio rond Nederland, België en Duitsland is de Melkweg nog maar moeilijk te zien.

In Afrika is de sterrenhemel juist goed te zien: de top tien landen die de lucht het minst vervuilen, bevinden zich allemaal op dit continent.

De sterrenhemel gefotografeerd vanuit Israël. 

Volgens onderzoeker Fabio Falchi heeft de lichtvervuiling sterke invloed op dieren en mensen. "Sterke kunstmatige verlichting kan ervoor zorgen dat vogels bijvoorbeeld eerder hun eieren gaan leggen.

Mensen die te lang blootstaan aan licht kunnen volgens Falchi meer melatonine gaan produceren, wat leidt tot een verstoord slaapritme en een verhoogd risico op bepaalde vormen van kanker". "We kunnen de schade zeker verlagen. Maar de schade die we al hebben aangericht kan niet worden teruggedraaid."

De onderzoekers zeggen dat het gebruik van afgeschermd straatlicht en bewegingssensoren de lichtvervuiling kan tegengaan. Ook zouden kantoren hun lichten uit moeten doven tijdens sluitingstijd.

Landen waar de Melkweg moeilijk te zien is:

- Singapore en San Marino (100%)

- Malta (89%)

- West Bank (61%)

- Qatar (55%)

- België en Koeweit (51%)

- Trinidad, Tobago en Nederland (43%)

- Israël (42%) Afrika, Australië en Canada zijn het minst vervuild.

KUNST MET WOLKEN

ALLES WAT U MOET WETEN OVER DE MERCURIUSOVERGANG

Vandaag vindt een zeldzaam natuurfenomeen plaats, de Mercuriusovergang.  De overgang in vier vragen.

Wat is het?

Een Mercuriusovergang is een astronomisch verschijnsel waarbij de planeet Mercurius, vanaf de Aarde gezien, voor de zon door beweegt. Het gaat om een micro-zonsverduistering, want u ziet slechts een klein zwart 'vlekje' dat langzaam over de zonneschijf beweegt. Ook Venus, de andere binnenplaneet, kan een dergelijke overgang maken.

Hoe vaak komt het voor?

Mercuriusovergangen zijn vrij zeldzaam en komen ongeveer 13 à 14 keer per eeuw voor. De laatste dateert van 9 november 2006. Heeft u vandaag geen tijd, dan zult u moeten wachten tot 11 november 2019.

Is het zichtbaar?

Ja. Met het blote oog kunt u het schouwspel niet waarnemen, maar wel met een verrekijker of telescoop (mét zonnefilter). Voorzichtigheid blijft geboden, want door naar de felle zon te turen, kunt u ernstige beschadigingen aan het oog oplopen.

Liever op veilig spelen?

U kunt alles live volgen op de website van ruimtevaartorganisatie NASA. Om 13.12 uur begint de overgang. Mercurius zal dan de rand van de zon raken en om 20.37 uur bereikt de planeet de andere kant. Het hoogtepunt van de overgang vindt plaats rond 16.56 uur.

De planeet trekt voorbij met een een snelheid van 48 kilometer per seconde. De oversteek van Mercurius zal in grote delen van Noord- en Zuid-Amerika, West-Afrika en West-Europa zichtbaar zijn. In andere delen van onder meer Noord-Amerika en Europa zal de overtocht maar gedeeltelijk zichtbaar zijn.

Wat zijn de gevolgen voor het leven op aarde?

Aangezien Mercurius een kleine planeet is (de kleinste in ons zonnestelsel), wordt er amper zonlicht geblokkeerd. Er zal slechts 0,004 procent minder licht op onze planeet vallen, het gewone aardse leven merkt niets van de Mercuriusovergang.

Drie mogelijk bewoonbare planeten ontdekt op slechts veertig lichtjaar van aarde

Een internationaal team van astronomen onder leiding van wetenschappers van de Luikse Universiteit heeft op slechts veertig lichtjaar van ons in het sterrenbeeld Waterman drie levensvatbare exoplaneten gevonden. Dat hebben de ULg en de Europese Zuidelijke Sterrenwacht ESO meegedeeld. Het zijn tot nu toe de beste plaatsen om (met de huidige technologie) te zoeken naar leven buiten ons zonnestelsel.

De astronomen vonden het planetair systeem met de TRAPPIST-robottelesoop van het ESO-observatorium in het Chileense La Silla, waarna andere telescopen de ontdekking bevestigden.

De drie planeten draaien rond een ster die veel kleiner, kouder en roder is dan onze Zon. .

Het hemellichaam, 2MASS J2062928-0502285 alias nu ook TRAPPIST-1, is nauwelijks iets groter dan "onze" Jupiter. Dergelijke ultra-koude dwergsterren komen in onze Melkweg zeer frequent voor, meer dan sterren die op onze Zon gelijken. Tot nu toe waren er rond dergelijke dwergsterren geen planeten gevonden (omdat de onderzoeksprogramma's zich richtten op grotere, zwaardere en warmere sterren, zegt de Luikse Universiteit).

De drie gevonden exoplaneten lijken qua grootte en temperatuur op Venus en de Aarde. In theorie bestaat de mogelijkheid dat er vloeibaar water op hun oppervlak is. De twee dichtst tot de - met het blote oog niet zichtbare - ster staande planeten hebben slechts 36 en 58 uur nodig voor een omloop.

Van de derde is de afstand nog niet uitgemaakt, maar één baan zou ook slechts 4,5 tot 73 dagen duren, aldus de ESO. Volgens de Luikse wetenschapper Julien de Wit kunnen er temperaturen heersen die, althans op minstens een deel van het oppervlak, leven mogelijk kunnen maken.

De massa van het drietal is nog onbekend, waardoor ook hun interne samenstelling onzeker is. Maar volgens teamleider Michaël Gillon "mag men zich aan van alles verwachten". De ontdekking is des te meer van belang omdat de studie van de atmosfeer van deze planeten buiten ons zonnestelsel binnen het bereik is van de huidige generatie telescopen.