Kunst: reliefs en schilderingen

Het hiernamaals was voor de Egyptenaar de voortzetting van het aardse leven.
Dit werd benadrukt door het 'mondopeningsritueel' waarmee ook de kunstenaar zijn creaties leven inblies. ( zie voorgaande artikels)

 Opvallende kenmerken waren;
*'hoe groter des te belangrijker',
*de combinatie van opeenvolgende episoden in één beeld,
* het ontbreken van  juiste onderlinge ruimtelijke verhoudingen   tussen voorwerpen.

Voor de uitbeelding van onderwerpen waren er vaststaande, typische modellen:
*een zittende schrijver,
*een vergoddelijkte mummie,
*de dode voor een tafel met broden.

Voor de afbeelding van figuren waren er strenge proportievoorschriften.
Er werd gewerkt in laagreliëf, waarbij de afbeelding tegen een lage achtergrond stond,
en verzonken reliëf, met figuren die in een hoog gelaten achtergrond stonden.
 Hoogreliëf bestond niet.

Weinig kunstenaars zijn  bij naam bekend omdat "Kunst"  gelijk stond aan vakmanschap !
Het vak was erfelijk van vader op zoon.

 De kunstenaars werkten in de tempel of het paleis. De farao was persoonlijk betrokken bij de controle van het resultaat.
 Sommige kunstenaars stonden hoog op de sociale ladder en genoten  dan ook allerlei voordelen.

Aanvulling met afbeelding op vorig en volgend artikel:

Maat was de godin van de waarheid en de justitie.
Ze ging ook rampen tegen zoals zandstormen en aanvallen van vreemde volken. Maat was de godin van de orde.

Maat werd afgebeeld als een godin die een veer draagt.
De veer werd vergeleken met het gewicht van het hart van een dode. Dit bepaalde of de dode naar het dodenrijk mocht gaan.

Het was de taak van de farao om de orde te handhaven door Maat te aanbidden.
Dit werd gedaan door dagelijkse rituelen te volgen die bestonden uit het offeren van voedsel en drank. .

 Soms wordt Maat ook afgebeeld met vleugels, maar meestal met gewone armen.

 De reliëfs tonen de hoogtepunten van Horemhebs carrière voorafgaand aan zijn koningschap
 Vooral de militaire successen van de generaal worden breed uitgesmeerd. Lange stoeten van gevangenen uit Syrië en Palestina, maar ook van Hittieten uit het verre Anatolië en Nubiërs, trekken voorbij. Geboeid worden die door Egyptische soldaten meegevoerd.

Impressies van  gevoerde gesprekken met verslagen opperhoofden en rapporten over Horemhebs' leger aan Toetanchamon  zijn door de kunstenaars levendig en kleurrijk in beeld gebracht. 

Het belanrijkste moment van het hele beeldverhaal is de huldiging die Horemheb te beurt valt in aanwezigheid van de farao 

 Omhangen met gouden banden - 'het goud van eer', dat voor bijzondere prestaties aan hoge functionarissen werd uitgereikt - heft de generaal zijn armen omhoog. 
Hij draagt een lange, ceremoniële pruik. Op zijn voorhoofd prijkt het koninklijk attribuut, de uraeusslang.

 Evenals op andere afbeeldingen in het graf is die slang later, toen de generaal al farao was, nog aan het reliëf toegevoegd geworden.

De rest van deze huldigingsscène bevindt zich gedeeltelijk nog op de zuidelijke wand in het kleine binnenhof van het graf.
 Daar zijn de koning en de koningin te zien op een troon onder een baldakijn, en een dienaar die de treden van de troon afrent, Horemheb tegemoet.

Even Horemheb situeren in de tijd:
Behoorde tot het Nieuwe Rijk  1550-1070
Meer bepaald tot de 18e dynastie  1550 tot 1307 v C
Tot deze dynastie behoorde ook Toetanchamon die regeerde van 1333 tot 1323 v C
Horemheb regeerde van 1319 tot 1307

Een van de spectaculairste graven in  het Nieuwe Rijk te Sakkara is dat van Horemheb.
Horemheb was de leider van een kleine groep van topambtenaren die onder Toetanchamon  de feitelijke macht uitoefenden. Hij was generaal en droeg de titel 'plaatsvervanger des konings'.

 Onder Toetanchamon was hij aan zijn graf begonnen, maar hij liet het werk stoppen toen hij, rond 1319, zelf farao werd en daardoor recht had op een graf in de Vallei der Koningen in Thebe.
 Dat koningsgraf behoort tot de mooiste farao-graven in de vallei. Daarin is hij  ook begraven.

In de jaren twintig van de 19de eeuw is een aantal reliëfs uit graf van Horemheb in Sakkara verwijderd.
 De beste en grootste stukken werden in 1830 door de Italiaanse kunsthandel voor het Rijksmuseum van Oudheden verworven.
Dan gebeurde er enige tijd niets meer...

De ligging van het monument is daarna in vergetelheid geraakt.
 Men kon dus van een herontdekking spreken toen het graf in 1975 door een gemeenschappelijk opgravingsteam van de Engelse Egypt Exploration Society en het Rijksmuseum van Oudheden werd teruggevonden.

 De architectuur van het graf :

De bovenbouw van het graf van Horemheb heeft de vorm van een tempel, 52 meter lang bij 20 meter breed. De ingang heeft een 4,5 meter hoge poortconstructie en een pyloon die gericht is naar het oosten.

 In westelijke richting  treft men een groot binnenhof aan met een zuilengaanderij  en vervolgens drie naast elkaar liggende, lange ruimten.

 De middelste was bestemd voor de beelden van Horemheb en gaf toegang tot een kleiner binnenhof.
 Deze kleine hof is aan de westkant begrensd door drie kapellen.
 
De muren van het gebouw zijn gemaakt van in de zon gedroogde kleistenen .. 
 Op de muren zijn hier en daar nog grote delen van de originele wandreliëfs van witte kalksteen bewaard.

Vier schachten in de vloeren van de hoven en in de muren leiden naar verscheidene kamercomplexen diep in de rotsbodem.

Het hoofdcomplex, dat oorspronkelijk voor generaal Horemheb bestemd was, ligt op een diepte van 25 meter.

In een kamer op 30 meter diepte zou Horemhebs vrouw, koningin Moetnodjemet, begraven zijn.
 

In het oude Egypte droeg iedereen een linnen haarband.
Koningen beschikten over een diadeem van edelmetaal.

 Dit kostbare voorwerp stond lange tijd bekend als het 'Diadeem van Koning Antef': een farao uit de 17de dynastie. Recent onderzoek van het voorwerp heeft echter uitgewezen dat toeschrijving aan een  farao  niet mogelijk is.

Oorzaak 
De lokale bevolking van Luxor, die letterlijk op en tussen de monumenten en oudheden leeft, was gewoon om door hen in verschillende graven gevonden voorwerpen te combineren en zo de verkoop aan verzamelaars aantrekkelijker.
Daarom is het zeer goed mogelijk dat we hier met een kunstmatig samengestelde vondstengroep te maken hebben.     

Het voorwerp kan geweest zijn van een koning of  van een andere koninklijk persoon.
 Daarbij moet zelfs nog worden afgevraagd of dat van een man of een vrouw was omdat zulke hoofdversieringen gedragen werden  door beide seksen

De faraonische tijd in Egypte duurde van 2575 tot 1085 voor Christus, en wordt onderverdeeld in drie periodes:
het Oude Rijk,
 het Middenrijk
 en het Nieuwe Rijk.
De cultuur van de oude Egyptenaren was geconcentreerd in steden langs de Nijl en in de Nijldelta.

Eeuwig leven

Deze kringloop was een gevolg van een godenstrijd, die nooit definitief gewonnen kon worden door het goede of het kwade.

Zo geloofden de Egyptenaren dat de zon iedere avond stierf; de godin Noet slikte hem in.
 Daarna volgde een nacht in de onderwereld waarin de zonnegod strijd moest leveren met de machten van het kwaad.
's Ochtends werd de zon terug geboren. Het ochtendrood werd aanzien voor het bloed dat bij de geboorte vloeit.

De cartouche, een koord waarvan het einde aan het begin is gebonden, is het symbool van de eeuwigdurende kringloop. In Egyptische teksten is de naam van een farao dikwijls omcirkeld door een cartouche.
Door de magische kracht die de Egyptenaren aan het hiëroglyf toekenden, zou de farao op deze manier van het eeuwige leven verzekerd zijn.

Tijdens de 18de dynastie kreeg Bes in sommige vormen ook vleugels.
De geest wordt vaak met de Sa-strik als beschermsymbool uitgebeeld (dit lijkt heel erg op een ank-teken - zie berichten hieronder) en hij draagt verschillende voorwerpen bij zich.
Messen dienen voor de afweer van demonen en gevaarlijke dieren,
 muziekinstrumenten moeten de goden gunstig stemmen en opvrolijken en kwaadwillende wezens moesten erdoor verdreven worden.

Een bepaald aspect van Bes werd Aha genoemd, wat strijder betekent. Hij is dan ook vaak te zien in gevecht met slangen of met gazellen die aan de god Seth gewijd zijn.

Waar Bes in eerste instantie verantwoordelijk was voor het tijdstip van geboorte en de bescherming van mensen  tegen gevaarlijke dieren werd hij later tegen meer dingen ingezet.

Hij werd dan op hoofdsteunen afgebeeld om de slaap te beschermen en op spiegels en cosmetica-artikelen om het Boze-Oog af te weren.
Het is dan ook begrijpelijk dat hij tot het gevolg  god Hathor behoorde, die ondermeer verantwoordelijk was voor de vrouwelijke schoonheid.

Kwaadafstotende kwaliteiten had Bes gemeen met andere goden, zoals Amon en de kindgoden Horus en Chonsoe.
Het is daarom, vooral in de eindfase van de Egyptische beschaving, dat mengvormen van dit soort goden veel voorkomen.

Tot een van die mengvormen behoort de uiterst zeldzame terracotta beeldengroep van Harpokrates (afbeelding) met fallusdragers.
Dit beeld is een zeer aanschouwelijke uitbeelding van een Laat-Egyptisch vruchtbaarheidsritueel.

 Op een pilaarvormig voetstuk zit de god Harpokrates gehurkt.  
Op zijn schouder zit  een aap .
Zijn enorme fallus wordt door vier figuren ondersteund: voorop twee Bes-goden en daarachter twee vrouwen met ontbloot bovenlichaam.

De groep herinnert aan de beschrijving door klassieke schrijvers van vruchtbaarheidsrituelen in Egyptische boerendorpen, waarbij enorme, beweegbare fallussen door vrouwen worden rondgedragen.

Men geloofde dat Bes door zijn merkwaardig lichaam en schrikaanjagend uiterlijk kwaad en onheil afweerde.
 Daarom was hij de beschermgod voor iedereen die gevaren kon verwachten.
  Hij werd ook in verband gebracht met het ontstaan en de bescherming van het nieuwe leven: met vruchtbaarheid, seksualiteit en erotiek. Bes was de behoeder van de aanstaande moeders en van zuigelingen. (zowel voor goden als gewone mensen).
Bij de Egyptische tempels staan trouwens bijgebouwen waar de moedergodin haar kind ter wereld bracht. Deze geboortehuizen, of mammisis, waren het domein van Bes, die met zijn kwaad afstotende toverkracht de goddelijke bevalling gunstig deed verlopen.

 Inscripties in de tempels van de godin Hathor in Dendera en Philae uit de Ptolemaeïsche periode bevatten de passage:
 Ik [Bes] dans voor Uw majesteit om Uw hart te behagen. Ik voer een danspas uit voor de twee kinderen [de jonge god en zijn Ka] in hun geboortehuis. Ik geef ritme aan mijn passen voor de twee nieuwgeborenen om hen blij te maken.

Bes werd niet alleen in tempels, maar natuurlijk ook bij de mensen thuis vereerd.

De god is naakt. Zijn grote, platte gezicht met diepliggende ogen is omkranst door een grote baard en gestileerde leeuwenmanen. De wijd opengesperde mond met de opgetrokken bovenlip, die een vervaarlijke rij tanden blootlegt, en de ver uitgestoken tong moeten de afschrikwekkende verschijning van de god benadrukken.

 Ronde dierenoortjes staan haaks op de schedel.
Het zware lijf wordt gedragen door korte, mollige, naar buiten staande leeuwenpoten. Onder de bolle buik hangt een fallus in de vorm van de kop van een dier.

De vorm van de shabti's en de materialen waarvan ze zijn gemaakt + de technieken die daarbij zijn gebruikt, geven zeer veel informatie over veel aspecten van de faraonische beschaving.

 Daarnaast vormen ook de shabti-spreuk en andere inscripties die erop zijn geschreven, en de manier waarop de shabti's in het graf zijn opgeborgen, een belangrijke bron voor de kennis van namen, ambten en beroepen in het oude Egypte.

In de 21ste en 22ste dynastie maakte men mannelijke en vrouwelijke beeldjes, ongeacht de sekse van hun eigenaar, wat overeenkomt met het mannelijk en vrouwelijk personeel dat iemand gedurende het leven op aarde bezat.

 Ten slotte kreeg men voor elke dag een beeldje mee. De 365 figuren waren ingedeeld in groepjes van tien, die elk door een opzichter werden geleid.
 Een complete 'groep' van shabti's bestond dus uit meer dan 400 beeldjes.

 De Egyptenaren vereerden talrijke goden. In hun mythologische verhalen en godsdienstige teksten komen honderden goden en wezens voor.
 Steden, nederzettingen of heilige plaatsen hadden allemaal hun eigen beschermgoden.
Voor de eenvoudige gelovigen was het leven van de goden een afspiegeling van de wereld der mensen, met al hun lief en leed.

 Zo stelde men zich ook voor dat,  zoals in een menselijke gemeenschap, de kern van een godenfamilie gevormd werd door een vader, een moeder en hun beider kind.
Amon, Moet en Chonsoe vormden de godenfamilie van Karnak  en Ptah, zijn vrouw Sachmet en hun zoon Nefertem de godenfamilie van Memphis.

Volgens eeuwenoude afspraken beeldde men goden en hun attributen vrijwel steeds op dezelfde wijze uit.
 Zo heeft de sympathieke god Nefertem altijd een open lotusbloem op het hoofd.
 Deze kindgod is de personificatie van de  lotus , waaruit de schepping is voortgekomen.
 Hij was tevens een heilig kind, dat met zijn magische krachten het kwaad kon overwinnen, een eigenschap die hij met de jonge Horus gemeen had.

Een andere god die in de godenkring van Memphis thuishoort is Imhotep. Volgens de overlevering was hij de architect van het grafcomplex van farao Djoser, de Trappenpiramide van Sakkara uit de 3de dynastie (ca. 2630 v.Chr.).
 Behalve bouwmeester was deze man een universeel geleerde, die zijn  talenten en wijsheid aan zijn tijdgenoten ten goede deed komen. 
Door de Grieken werd Imhotep vereenzelvigd met de arts Asclepius. Imhotep is dan bij uitstek een god van de geneeskunst.
Beeldjes van hem offerde men in tempels, maar men droeg die ook als amuletten om de hals.
 Imhotep wordt uitgebeeld als een zittende geleerde met een uitgerolde papyrus op zijn schoot.  
Evenals Ptah, die als zijn vader werd beschouwd, draagt hij een glad kapje op het hoofd.

In de grafkuil( na het nomadenleven dus - toen men leefde in boerendorpen) legde men een aantal gebruiksvoorwerpen .

 Men vond vooral potten en schalen voor voedsel en drank.
 Ook werden er vuurstenen wapens en werktuigen, kralen, kettingen en haarsieraden gevonden. 
Blijkbaar geloofde men in het voortbestaan na de dood waarbij de dode deze aardse behoeften nog nodig zou hebben.
 Men beschikte nog niet over het schrift, zodat teksten over deze hiernamaals -opvattingen ontbreken.
 Voorwerpen uit deze tijd kunnen alleen een tipje van de sluier oplichten.

 Op deze  voorraadpot zijn schepen met roeiriemen afgebeeld. De veronderstelling dat het om een begrafenisstoet gaat, wordt gewekt door vergelijkbare potten met rouwafbeeldingen. 

Dat deze interpretatie juist zou zijn, blijkt uit een klein aantal andere scheepsmodellen uit die tijd, soms met een mens-figuurtje aan boord. 
 Er was dus een schip nodig om de Nijl( zie dodenschip) over te steken voor de begrafenis, omdat veel grafvelden op de westelijke oever lagen. Daar situeerde men immers de ingang van het dodenrijk.
Wellicht was het schip - zoals de andere bijgaven - bestemd voor gebruik in het hiernamaals.

De oudste Egyptenaren begroeven hun doden in kuilgraven en gaven ze eenvoudige gebruiksvoorwerpen mee. Een intrigerend voorwerp  is de afbeelding van dit dodenschip.

 In het midden van dit bootvormig model ligt een naakte persoon met een spitse baard. Hij ligt gevouwen op zijn zij, in slaap- of embryohouding.

Aan de voorkant van het 'schip' is het lichaam van een kikker te zien, symbool van de geboortegodin Heket. Blijkbaar diende het dodenschip voor wederopstanding uit de dood.