Lijst abydos

DE BRONNEN 1

Manetho was een priester uit Sebennytos in de Delta, die zijn ambt echter uitvoerde in de tempel van Heliopolis. Hij leefde in de derde eeuw v.Chr. en schreef na 271 v.Chr. een geschiedenis van Egypte in opdracht van de toenmalige Griekse heerser van Egypte Ptolemaios II . Van de Griekse schrijver, Plutarchus, vernemen wij dat hij een van de twee geestelijke adviseurs van deze koning was en dat hij sterk verbonden was met de invoering van de cultus van de god Serapis (een versmelting van een Egyptische en Griekse god). Hij verdeelde in zijn \"Aantekeningen over Egypte\" de farao\'s van het begin 3100 v.Chr. tot de dood van de laatste inheemse farao, Nectanebo II, in 343 v.Chr. in dertig dynastieën. Alhoewel hijzelf als betrouwbaar geacht wordt -- hij beschikte immers over toen nog bestaande geschriften in bibliotheken van de tempels--, en hij ook reeds in de oudheid gewaardeerd was, werd geen enkele volledige tekst van zijn werk bewaard. Delen ervan zijn wel bewaard gebleven bij andere schrijvers die hem uitvoerig in hun, nog bewaarde boeken, aanhaalden en citeerden. De voornaamsten hiervan zijn de christelijke chroniekschrijvers Sextus Julius Africanus en bisschop Eusebius van Caesaerea (gestorven rond 340) . Van deze laatste zijn nog twee versies bewaard: een Armeense en een Griekse.

Men spreekt van pseudo-Eratosthenes omdat er wordt getwijfeld of dit werkelijk afgeschreven werd uit het werk van Erathostenes van Kyrene (  stad in Libië moderne Shahhat - vormde vroeger met vier andere steden een Griekse kolonie, de Pentapolis =vijf steden genaamd.) Het werk is bewaard bij Syncellus, die het overgeschreven had bij Apollodorus (tweede eeuw v.Chr.), die zelf beweerde het overgeschreven te hebben bij Eratosthenes (derde eeuw v.Chr.). U ziet vroeger werd om plagiaat niet zoveel heisa gemaakt. Belangrijk is dat ook Eratosthenes evenals Manetho gebruik kon maken van Egyptische documenten. Het feit dat er bepaalde koningen niet vermeld worden kan men waarschijnlijk daaraan wijten dat deze voor de tempel of stad waarop het document steunde minder van belang waren. We zullen verder nog voorbeelden van dergelijke praktijk bij de Egyptenaren tegenkomen. 

Hieronder vindt je een lijst van de koningen zoals ze bij de verschillende auteurs voorkomen met hun regeringsjaren en het totaaal van al die regeringsjaren samen. De vlugge rekenaars onder jullie zullen reeds gezien hebben dat er onderlinge verschillen zijn maar ook dat de totalen niet kloppen. Voor Africanus is het totaal 263 ipv 253 en voor Eusebius  Grieks 258 ipv 252 en Armeens 228. Maar erg ver uit elkaar liggen deze totalen toch niet en het zijn vooral de vier eerste koningen waar dit het meest tot uiting komt.

Wat betreft de namen ziet men dat er door het overschrijven fouten zijn gemaakt maar dat ze toch sterk gelijkend zijn.

WIST JE ?

Dat tot in 1895 de kennis van de Egyptische geschiedenis niet verder rijkte dan de regering van farao Snefroe, de eerste koning van de vierde dynastie.!

Tot in de negentiende eeuw de pyramide van farao Choefoe (Cheops), gebouwd in het derde millennium voor Christus, het hoogste gebouw in de wereld was. Hoogte 146 m.

Dat op het grondvlak van deze pyramide van 5,3 ha gemakkelijk de kathedralen van Milaan, Florence, St-Pauls Cathedral en Westminster Abbey in Londen samen met Sint-Pieter in Rome konden worden gebouwd en dat er nog plaats zou over zijn.

Dat de waarde van de puur gouden binnenkist van Toet-anch-Amon, alleen maar in goudgewicht gerekend 1,5 miljoen euro zou bedragen en dat Toet-anch-Amon maar een kleine onbelangrijke farao was. Wat moet er dan niet in het graf van de grote Ramses II gelegen hebben.

BRONNEN VAN DE KONINGSLIJSTEN
met als voorbeeld de eerste dynastie.

En gaan we nu eindelijk iets over de eerste dynastie zeggen? Inderdaad en we beginnen alvast met de vaststelling dat men het woord dynastie in de Egyptologie gebruikt voor een groep Egyptische vorsten zoals ze in de lijsten van Manetho* worden weergegeven. Men dient hier onmiddellijk aan toe te voegen dat er wel een zekere notie van familiaal verwantschap, zoals we die vandaag de dag aan het woord dynastie toekennen, aanwezig was maar dat deze zeker niet absoluut was. Zo kennen we voorbeelden waar de vader laatste koning van een bepaalde dynastie was en de zoon de eerste koning van de daaropvolgende dynastie. Bij onze notie van dynastie zouden ze beide in dezelfde dynastie thuishoren. In feite speelden bij Manetho toen hij zijn geschiedenis schreef en de dynastie lijsten opstelde naast familierelaties, ook de hoofdstad van waaruit de koning regeerde en waarschijnlijk ook nog andere factoren een rol.

Wanneer regeerden de vorsten van de eerste dynastie? Wat met een moeilijk woord de chronologie genoemd wordt. Chronologie stamt uit het Grieks chronos=tijd en logos=woord, kunde. Tijdskunde dus. Welnu de absolute chronologie van deze periode ligt verre van vast. Waarschijnlijk begon de eerste dynastie ergens tussen 3100 en 3000 v.Chr. en duurde ze ongeveer 200 jaar. Als we hier met een gemiddelde generatieduur van 25 jaar rekenen betekent dat dat er plaats is voor een achttal koningen.

Voor de eerste dynastie zijn of waren er twee grote problemen !

• Wie was de door Manetho aangehaalde eerste koning "Menes" van de eerste dynastie. Die volgens de legende de Twee-Landen verenigde en Memfis stichtte.
• Hoe kon men de namen van de archeologisch vondsten doen overeenkomen met de namen die Manetho gaf in zijn lijst en in welke volgorde waren ze elkaar opgevolgd.

Ja, ja beste lezers we kunnen nog niet echt beginnen aan de eerste dynastie vermits we eerst zullen moeten nakijken over welke bronnen we beschikken om de studie aan te vatten. Die bronnen delen we in in eigentijdse bronnen, die dateren uit het tijdperk zelf en de niet eigentijdse die dateren uit een later tijdperk

DE SA-RA NAAM, GEBOORTENAAM OF EIGENNAAM

De tweede naam die in een cartouche geschreven wordt is de zogenaamde sa-Ra of sa-Re naam. Dit is de naam die de koning voerde voor hij gebroond was en die hem bij zijn geboorte werd meeggeven. De titel bestaat uit een eend gelezen als " sa" en met betekenis "zoon" en daarboven het Re of Ra teken dat we reeds kennen. Het is dus de naam van de de zoon van Re (Ra). Zo eenvoudig is dat. Het is meestal ook de naam waaronder wij de farao's kenen. Zo vinden we voor Toet-anch-amon.

De pluim de rechthoek met de streepjes en het gegolfde lijn behoren bij elkaaar en kunnen worden gelezen als "Imen" of het ons beter bekende "Amon", de god Amon dus. Het kwarteltje met een broodje voor en broodje na kan men lezen alst "toet" met de betekenis "beeld, afbeelding" en het eigenaardige kruisteken helemaal achteraan is het levensteken "anch" met betekenis "leven, adem". We lezen dus Amon-toet-anch. Maar zoals we reeds eerder vermelden wordt de naam van de god uit eerbied vooraan geplaatst en wanneer die naar de juiste plaats wordt overgebracht lezen we dus Toet-anch-Amon.Wat betekent "beeld-leven-amon". Wanneer we daar wat grammaticale regels op toepassen (die ons momenteel te ver zouden leiden) lezen we "Het levende beeld van Amon". Ziezo nu hebben we de volledige namen van onze Toet-anch-amon: "Horus de sterke stier. Hij die in relatie staat met de twee meesteressen, voortreffelijk van wetten die de beide landen tot rust brengt. De gouden Horus die de diademen opzet en de goden tevreden stelt. Koning van Opper- en Neder-Egypte Neb-cheperoe-re, de zoon van Re Toet anch Amon. Soms volgt hier nog heerser van Thebe op. Zo, een mondje vol. Maar zijn vrouw noemde hem misschien wel Toet of Toetje !

DE NESOE-BITI OF TROONNAAM

Van de twee namen die in een cartouche voorkomen is de eerste de zogenaamde nesoe-biti of nisoet-biti naam. Voor deze naam staat het teken

De betekenis ervan is vrij eenvoudig "hij die behoort aan het riet en aan de bij". Waarbij het riet de heraldische plant is voor Opper-Egypte en de bij Neder-Egypte symboliseert. Dus terug wordt de nadruk gelegd op de dualiteit in het Egytisch koningschap

Grammaticaal is het echter een moeilijke brok en het heeft generaties aan Egyptologen gekost voor men de tekens correct kon lezen. We zullen daar nog op terugkomen. Hij die behoort aan het riet en de bij vrij vertaald  zouden we zeggen: "de koning van Opper- en Neder-Egypte".

In elk geval was de troonnaam de voornaamste naam van de koning al is het niet steeds deze waaronder de farao's aan ons bekend zijn (dat is meestal de vijfde naam). Dat het een voorname naam was kan men afleiden uit de diplomatieke correspondentie van buitenlandse vorsten met de farao waarbij steeds de troonnaam gebruikt werd. Het was in feite de naam die de koning officiëel kreeg bij zijn troonsbestijging en die van dan af zowel voor kleine als voor zeer grote gebeurtenissen werd gebruikt.

De troonnaam werd vaak op monumenten en officiële documente gevolgd door een drietal titels : "neb ta.oei " was daarvan de eerste. Het betekent "heer van de twee landen". Het korfje "neb" = "meester" kennen we reeds van de twee meesteressen naam en de horizontale balk betekent "ta" of "land". Ta is echter tweemaal geschreven dus een tweevoud.  De uitgang voor mannelijk tweevoudmet uitgang is "oei"  en dus lezen we "ta-oei", de beide landen.  Voor de zoveelste maal weer een bevestiging van de dualiteit van het koningschap. Ondertussen hebben we toch weer wat  het hiërogliefenschrift opgestoken.

De tweede tittel "netjer nefer" betekent de volmaakte god waarbij de vlag en vlaggestok "god" betekenen met klankwaarde "netjer" en het andere teken de klankwaarde "nefer" en de betekenis "goed, mooi, volmaakt".
 heeft . Nefertite zal dus wel een mooie vrouw geweest zijn ! De vlaggenstok als symbool voor god is niet zo vreemd want immers bij de tempel gaf een wapperende vaan de aanwezigheid van de god aan; zowat als in de een katholieke kerk het branden van het tabernakellichtje de aanwezigheid van Christus aanduidt.

De laatste titel betekent "de heer die rituelen volbrengt". Dat het om een heer gaat weten want we herkennen het mandje met klankwaarde "neb". De titel wordt dan  "neb iret chet" uitgesproken maar de ontleding ervan zou ons momenteel te ver leiden.

Zoals altijd geven we hier ook de troonnaam van Toet-anch-Amon. "Hij die behoort aan de bies en de bij: Neb-cheperoe-Re". Maar zult u opmerken het teken dat we kennen het mandje "neb" staat achteraan in de cartouche en in de lezing van de naam vooraan. Wel dit komt omdat het eerste teken de godheid Re voorstelt en uit eerbied tegenover een god wordt in het hiërogliefenschrift de beeltenis van een god steeds vooraan gezet. Zo simpel is dat ! Maar dan is het nog Cheperoe-neb-re zul je zeggen. Inderdaad maar ja in het hiërogliefenschrift bestaat geen spelling en men kan de tekens van plaats verwisselen om het geheel esthetischer te maken. Rare jongens die Egyptenaren.

Nu nog de betekenis. Neb weten we is heer , re is de god Re. Rest alleen nog de kever met de drie streepjes. Wel de kever is "cheper". Het meervoud daarvan kunnen we schrijven met drie kevers maar ook door achter het teken drie verticale streepjes te zetten wat hier het geval is. De uitgang voor mannelijk meervoud is oe ( oei  was voor het tweevoud herinner je dit nog ?). Het geheel wordt dan "cheper-oe" wat "vorm, gedaante" betekent. Dus men schrijft hier een meervoud om de klank van een enkelvoud na te bootsen. Zeg Egyptenaren nu is het wel welletjes hoor. We komen echter op al deze dingen terug wanneer we de beginselen van het hiërogliefenschrift zullen beschrijven. Het is echt niet zo moeilijk als het nu lijkt. Terug naar de betekenis . "Heer -vorm- Re". De "heer in de gedaante van Re " zou een vertaling kunnen zijn. Ook hierop komen we nog terug.

DE CARTOUCHE

De volgende twee namen worden gewoonlijk in een cartouche geschreven. Zo een cartouche is in feite niets anders dan een uitgerokken sjen-ring

Nu zo een sjen ring is in feite niets meer dan geknoopt touw. Ringen en knopen hadden een magische betekenis voor de Egyptenaren. Ze beschermen wat er zich binnenin bevindt. In de eerste dynastie zien wij de goden aan de koning zo een magische ring aanbieden. De ring is echter leeg. Maar reeds in de tweede dynastie worden ze opgevuld met de naam die de koning bij zijn geboorte kreeg. Daar het altijd niet even gemakkelijk was om de naam in een cirkel te schrijven werd deze uitgerokken met rechtlijnige kanten. Waarschijnlijk verschoof dan om esthetische redenen de knoop van de onderzijde naar de zijkant.

Als hiëroglief gelezen betekent de sjen ring "omsluiten" of "cirkelen om". Dit omcirkelen leidt ons dan weer naar de zon die (althans volgens de Egyptenaren) de aarde voor eeuwig omcirkelt. De sjen-ring is dat waar de zon in zijn baan omheengaat. Dit sluit dan weer aan bij de godsdienstige theorie van het koningschap waarbij de koning de vertegenwoordiger is van de zon of zonnegod op aarde.

Voor Egyptologen boden de cartouches het voordeel dat men wist dat de tekens binnen de cartouche de naam van de koning vertegenwoordigde. Door vergelijking van deze tekens binnen de cartouches op de steen van Rosette (die naast een hiërogliefen tekst ook nog een Griekse versie van de tekst bevatte) met de Griekse versies van de koningsnamen slaagde Champollion erin eerste hiërogliefen te ontcijferen.

HET NARMER PALET

Dit palet is een votiefpalet waarop in de ring tusen de halzen van het fabeldier, kleurstof- of geurstoffen werden bewerkt. Het werd gevonden te Hiërakonpolis in het zogenaamde centrale depot samen met talrijke andere voorwerpen. De omstandigheden van de vondst blijven echter tot op heden nogal mysterieus. Door zijn uitzondelijke versieringen lijkt het alleen bedoeld voor rituele handelingen in een tempel en niet voor practisch gebruik. Tot voor enkele jaren heeft dit palet gegolden als het ultieme bewijs dat Narmer Opper- en Neder-Egypte verenigde en dus als afbeelding van een historisch feit.

Dat het om een palet van koning Nar-mer gaat kunnen we afleiden uit de serech die tussen de twee boviene koppen staat bovenaan het palet. We noteren in de serech twee hiërogliefentekens: een horizontaal teken dat een soort katvis voorstelt en dat de klank "nar" voorstelt en een verticaal teken, net daaronder, dat een beitel voorstelt en de klankwaarde "mr (mer)" of ook "ab"heeft. Zie de afbeelding hieronder. De koppen zelf zijn een afbeelding van de macht van de farao of mogelijks ook nog van de koe-godin Hathor. We noteren verder dat de farao een aan de lenden geknoopte stierenstaart draagt. Verder zien we op de andere zijde van het palet een stier (de farao), die een omwalde stad aanvalt en daarbij de vijand vertrappelt.

Het palet toont op de ene zijde Narmer met de kroon van Opper Egypte terwijl hij met zijn knots een vijand het hoofd in slaat (een stereotype houding die de duur van het Egyptisch rijk zal meegaan) en op de andere zijde van het palet vinden we de farao terug helemaal bovenaan nu met de kroon van Neder-Egypte. We kunnen de farao gemakkelijk herkennen want in de Egyptische kunst worden de figuren naar gelang hun belangrijkheid groter afgebeeld. In beide gevallen is de farao vergezeld van zijn sandaaldrager, die achter hem loopt en iets kleiner wordt afgebeeld maar toch nog groter dan de soldaten die de standaarden dragen. Dat het hier om Nar-mer gaat wordt nogmaals duidelijk gemaakt doordat hier zijn naam vermeld wordt vlak voor zijn aangezicht maar nu niet in een serech. Een tweede personage evengroot als de sandaaldrager is waarschijnlijk een schrijver-secretaris daar hij het lusvormig schrijfgerief draagt. Deze ganse groep inspecteert een aantal vijanden, die onthoofd zijn en waarvan het hoofd tussen hun benen ligt. Op de andere zijde zien we ook een valk (ook een verpersoonlijking van de macht van de farao of van zijn beschermgod Horus), die gezeten op papyrusplanten (later een van de heraldische emblemen van het zuiden) met een haak in de neus van de vijand, deze laatste aanbrengt voor de fatale slag van de koning.

Onderaan op deze zijde zien we vluchtende vijanden die verschrikt achter zich kijken. Tenslotte in het midden van de andere zijde van het palet zien we de ineengevlochten halzen van mythologishe dieren. Dit zou de vereniging van de Twee Landen afbeelden.

De uiteindelijke interpretatie was dus: Een farao van Opper-Egypte (grootste figuur draagt de kroon van Opper-Egypte), Narmer dus, verslaat een of meeerdere vijanden, vernielt hun steden, en laat op zijn minst een deel ervan terechtstellen. Het zou hier gaan om leiders van Neder-Egypte want boven de naam van de koning, die gaat doodgeslagen worden, ontcijferen we een harpoen en een vijver (Neder-Egypte was een moerassige streek) en bovendien brengt de valk van Opper-Egypte de gevangenen, met op hun rug de papyrus of het heraldisch embleem van Neder-Egypte, naar de slachtbank. Waarna de lijken geпnspecteerd worden door de farao, die nu de kroon draagt van Neder-Egypte en zo de twee landen verenigt cfr de gekruiste halsen van de eigenaardige beesten (sarpoparden genoemd).Ik vind persoonlijk dat je over een behoorlijke dosis fanatasie moet beschikken om aan Egyptologie te doen. Verschillende andere interpretaties zijn dan ook naar voor gebracht ondermeer: dat het niet om Neder-Egyptenaren maar om Palestijnen zou gaan of dat het slechts om een of ander lokaal conflict zou handelen.

De meest gangbare huidige opvatting echter is dat het niet om de afbeelding van een historish feit gaat maar dat de protodynastische kunst reeds ver genoeg gevorderd was om iets abstract uit te beelden als "de koning is machtig genoeg om zijn vijanden te verslaan en te straffen" in het algemeen genomen dan.

Zeer recent echter werd een plaatje gevonden waarop een van de op het Narmer palet afgebeelde gebeurtenissen als jaar-label wordt gebruikt. Het zou hier dan toch om een historische gebeurtenis gaan. Op zijn minst toch voor deze afbeelding. De bron vermeldt echter niet om welk feit het zou gaan. (Early Dynastic Egypt, Wilkinson)

Dynastie O

De periode van dynastie 0 tot de eerste dynastie is de periode waarin de eenheid van Egypte uiteindelijk tot stand kwam. Men kent verschillende koningen uit deze periode maar waarschijnlijk regeerden ze niet opeenvolgend maar tegelijkertijd en op verschillende plaatsen. Onderstaande tabel geeft de namen weer van deze koningen en de regio's waar archeologische vondsten van hen reeds werden aangetroffen.

Het is uiterst moeilijk om in deze warboel van namen de juiste chronologische volgorde op te stellen. Vast stond dat koning Narmer van Abydos-Thys de laatste van de predynastische koningen was en als vader van Horus Aha, de eerste koning uit de eerste dynastie, kon beschouwd worden. Belangrijk is wel de ontdekking die werd gedaan in de tombe van Qaa, die werd onderzocht in 1991 en 1992. Een afdruk van het necropool zegel van Qaa geeft een lijst van al de koningen van de eerste dynastie in de volgorde die deze, vastgelegd door het zorgvuldig onderzoek van de Egyptologen, kwam bevestigen. Belangrijk afwijking is echter dat, voor de koningen van de eerste dynastie zelf, Narmer degene was met wie de lijst en dus de dynastie begon. Wie van beide, Namer of Aha, nu echter te vereenzelvigen is met koning Menes, die volgens Manetho en de traditie de Twee-Landen verenigde en Memphis stichtte, is niet met zekerheid geweten. Een theorie die nu wel meer veld wint is dat het fameuse Narmer palet (zie onder) niet geпnterpreteerd dient te worden als de beschrijving van het historische feit van de vereniging van de Twee-Landen maar eerder als een ceremoniële beschrijving van een feit dat reeds eerder zou hebben plaatsgevonden. De actuele opvatting is dan ook dat de vereniging van de Twee-Landen over een langere historische periode gespreid zou zijn geweest. Ook over het feit of deze vereniging er al dan niet met geweld kwam is virtueel niets met zekerheid geweten