Les 2

BRONNEN 3

Bevindt zich momenteel in het Louvre te Parijs. Hierop stonden oorspronkelijk de nesoe namen van 62 koningen van Menes tot Thoetmose III. De lijst is in waarde niet te vergelijken volgens W.B.Emery met de lijst van Abydos want deze lijst zou hoofdzakelijk gebaseerd zijn op traditie en niet op geboekstaafde kronieken. Is echter wel van belang daar deze lijst de namen van de koningen van de duistere periode, die de Tweede Tussentijd was, vermeldt.

Bevindt zich momenteel in he museum van Caïro. De lijst werd gevonden in het graf te Sakkara van de koninklijke schrijver Thoeneri. Hij omvat de nesoe namen van zevenenveertig koningen beginnende bij de zesde koning van de eerste dynastie Merbapen en gaat door tot Ramses II. Mogelijks werden de eerste vijf namen weggelaten omdat deze lijst de opvatting van Neder-Egypte vertegenwoordigde die (door de recente verovering ?) deze koningen niet erkende. Hij bevat nog 47 cartouches, oorspronkelijk 58 maar de koningen uit de Tweede Tussentijd ontbreken.

de palermosteen

Het is de oudst bewaarde koningslijst. Hij dateert waarschijnlijk uit de vijfde dynastie. Hij is gehakt uit zwart dioriet (olivijnbasalt) en was oorspronkelijk twee meter lang en meer dan een halve meter hoog. Het is een tragisch geval want we weten niet waar hij gevonden werd en we bezitten slechts een vijftal fragmenten ervan. Het is waarschijnlijk dat de ander brokken nog ergens onder het zand verborgen liggen maar men weet niet waar men ze moet zoeken. Een groot fragment bevindt zich momenteel in het museum te Palermo en wordt daarom de Palermosteen genoemd. Andere kleinere fragmenten liggen in het museum in Ca¨i;ro en in het Petrie museum in het University College in London. De steen is aan beide zijden beschreven. We weten dat alle koningen uit het archaïsch tijdperk hier beschreven werden met hun regeringsperiode en de voornaamste gebeurtenissen tijdens hun bewind. Op de voorzijde staan de namen van de koningen die Opper- en Neder-Egypte afzonderlijk bestuurden voor eenmaking gevolgd door de heersers van de twee landen tot en met Bicheris, de 5e koning van de vierde dynastie. Op de achterzijde vinden we dan de namen te beginnen met koning Mykerinos, de zesde koning van de vierde dynastie, om te eindigen bij Neferefre, de vijfde koning van de vijfde dynastie. Men vermoedt dat de steen ongeveer kort na of nog tijdens de vijfde dynastie tot stand kwam. Dat zou dan betekenen ongeveer 700 jaar na de gebeurtenissen wat toch vrij dicht bij vermelde feiten aansluit.

De steen van Palermo was tot in 1877 in privй handen en werd dan afgestaan aan het Museo Archeologico van Palermo. Het fragment meet 43 bij 25cm. Op de voorzijde vindt men zes registers tekst en deel van het zevende register. Hierbij is elk register onderverdeeld in drie horizontale banden.Het tweede en derde register bevatten de annalen van de acht koningen van de eerste dynastie en het vierde en vijfde register deze van de negen koningen van de tweede dynastie. Door toepassing van de jaartallen van Manetho heeft men wiskundig aangetoond dat deze jaartelling vrij goed overeenkomt met deze van de steen.

Uitvergroting van de Palermosteen ( voorzijde) waarbij U onderaan een beeld van de ganse Annalensteen ziet en P de Palermosteen en C1 het Caïrofragment vertegenwoordigt

CURSUS DEEL 1

Eerste punt: je moet geen genie zijn om hiërogliefen te kunnen lezen. Er zijn duizende Egyptenaren geweest voor jou die het ook aangekund hebben. Dus !

Een tweede punt dat we dienen te noteren en waar we niet altijd aan denken is het volgende: de Egyptische taal evolueerde gedurende meer dan 3000 jaar.  Er bestaat dus  geen enkelvoudige standaardtaal maar verschillende vormen van eenzelfde taal. Wat wij hier zullen bestuderen is het "klassiek Oud-Egyptisch" of de taal van het Middenrijk. Om dit te illustreren; denk maar eens aan het oudste Nederlandse vers "hebban olla vogelas nestas begunnan hinasce ick anda thu "( hebben alle vogels hun nestjes begonnen behalve ik en jij), die een verliefde monnik nog geen duizend jaar geleden in de kantlijn van een boek schreef. Monniken zijn er niet veel meer en ze zouden nu misschien eerder iets zeggen in de aard van "'t is keitof dat gij de pil neemt want...". er is dus een immens verschil tussen de taal van het Oude Rijk en de taal uit de tijd van Cleopatra. Wij zullen voornamelijk het hiërogliefenschrift van het Middenrijk bestuderen en af en toe eens uitweiden over de andere vormen.

Ten derde het Oud-Egyptisch is een Hamitisch-Semitische taal en bovendien vormt zij in deze groep van talen een aparte (derde) groep naast de Hamitische en de Semitische talen. De Hamitische talen zijn genoemd naar Cham, een zoon van Noach, de man van de zondvloed en de ark met al die beestjes in. Cham zou volgens de bijbel de voorvader zijn van de Afrikanen. De Semitische talen daarentegen zijn afgeleid van Sem, een andere zoon van Noach, en voorvader van de arabieren, joden, enz. Het Oud Egyptisch, dat nu nog overleeft als het Koptisch,  is een mengvorm van Hamitisch en Semitisch.
 Koptisch wordt nu hoofdzakelijk nog gebruikt als liturgische (=kerkelijke) taal van de christenen in Egypte.  Waarom is dat nu belangrijk ? Wel omdat deze talen een wat andere structuur hebben dan onze Indo-Germaanse talen.

Eerst en vooral staan in deze talen de medeklinkers op de voorgrond. In het oud Egyptisch werden alleen maar medeklinkers geschreven. Mis roep je enthousiast want ge hebt hieronder verklaard dat een pluim een klankwaarde van "i" bezat en een gier deze van "a". Juist en niet juist want in feite zijn deze klanken maar een paar verbasterde medeklinkers die een beetje als een klinker zijn gaan klinken. Hierover later meer.

Daarnaast hebben al deze talen gemeen dat men bijna de ganse woordenschat kan afleiden uit groepen van drie medeklinkers "STAM" genaamd. Voorbeeld: in het Arabisch heeft KTB de algemene betekenis van schrijven. Van hieruit leiden we af KiTaB = boek, KaTiB = schrijver, maKTaBa = bureel enz... Ook voor het Oud-Egyptisch geldt deze vaststelling.

Noteren we verder dat er naast het hiërogliefisch schrift ook nog  vereenvoudigde vormen van dit schrift bestaan: nml.  het hiëratisch schrift . Dit is te vergelijken met onze gedrukte letters en werd direct afgeleid uit het hiërogliefen schrift.  Daarnaast bestond er ook nog een demotisch schrift dat te vergelijken is met een handschrift. Het was een cursieve vorm van het hiëratisch. Het woord hiëroglief is samengesteld uit twee Griekse woorden namelijk: "hiëro" wat staat voor "heilig" en "glyph" wat staat voor " kerven". Heilige inkervingen dus. Hiërogliefen werden inderdaad het meest gebruikt voor het aanbrengen van teksten op gebouwen en voorwerpen. Het hiëratisch betekent zoveel als priesterschrift. Het werd veel gebruikt op tempeldocumenten en papyrussen. Het demotisch werd afgeleid van "demos" wat het volk (cfr democratie) betekent. Dit volkschrift werd vooral gebruikt voor handelstransacties en dagelijkse correspondentie. In deze studie zullen we ons beperken tot het hiërogliefenschrift. 

Volgens de Egyptenaren zelf waren de hiërogliefen "medoe netjer " of "woorden van God", omdat volgens hun traditie het de god "Thot" (afgebeeld in menselijke gedaante met een Ibiskop) was die het schrift had uitgevonden en aan de mensen had aangeleerd.

Hierboven ziet u de god Thot met zijn schrijversgerief. Een paletje met boven een tablet rode en zwarte inkt ( vergelijk met de tabletjes waterverf voor kinderen) en in het palet groeven om de penselen in op te bergen. Hij is trouwens met een rietpenseel op het tablet aan het schrijven. Onderaan bij de groep hiërogliefen op de rechter zijde die zijn naam en titels weergeven, zie je nogmaals ditzelfde schrijfgerief: netjes met een koordje samengehouden tablet en penseel en aan het palet  bengelt nog een koordje met een inktpotje. Het is de hiëroglief voor "schrijven" en "schrijvers" met daarachter drie streepjes, die het meervoud aanduiden. Net erboven staat een vlaggetje. Het is de hiëroglief voor god met klankwaarde ntjr =netjer. Net daarachter bevindt zich een soort  knots of stok. Dit hiëroglief betekent woord, met klankwaarde md=med. Daarachter bevinden zich drie streepjes die aanduiden dat het hier om een  meervoud gaat. Bij de uitspraak wordt het meervoud van med gevormd door toevoegen van een "oe" dus medoe  De stok dient dus niet alleen om het begrip stok uit te druken maar ook het begrip "woord". Medoe netjer = woorden van god = hiërogliefen.

In feite staat er wel netjer medoe en niet medoe netjer want  we moeten de hiërogliefen beginnen lezen vanuit de richting waarnaar de figuurtjes kijken ( de ibis bovenaan kijkt naar rechts) en van boven naar onder toe. Deze verwisseling van volgorde van de woorden is in het Oud-Egyptisch gebruikelijk wanneer het om goden of de koning (vertegenwoordiger van de goden op aarde) gaat. Uit eerbied voor god of koning worden deze woorden (god, koning) of hun namen steeds vooraan geplaatst maar voor de betekenis horen ze achteraan. Dus is de correcte lezing wel medoe netjer.

Onthouden : 1. Alleen medeklinkers worden geschreven 2. Alle woorden zijn vrijwel afgeleid uit stamwoorden van drie medeklinkers. 3. Leesrichting: men begint aan de kant waarnaar de figuurtjes kijken 4. Uit eerbied voor een god wordt zijn naam of het algemeen begrip God=vlaggestok=netjer  steeds vooraan in het woord, waarvan hij/het deel uitmaakt, geplaatst. Voilà dat was de eerste les.

DE BRONNEN 2

Deze lijst vindt men op een muur in de tempel van Seti I te Abydos. Hij toont ons Seti I en zijn zoon Ramses II die de voorvaderen eren onder vorm van hun cartouches. Deze lijst bevat de nesoe namen van 76 koningen die voor Seti regeerden. Er ontbreken wel enkele namen zoals deze uit de Tweede Tussentijd en deze van de vrouwelijke farao Hatsjepsoet en verder Achnaton en de andere farao's van de ketterse Amarna periode (Smenckare, Toetanchamon en Aië) die door Seti juist wegens hun ketterij aanzien werden als niet bestaand. De cartouches staan op drie rijen maar de onderste rij is slechts een herhaling van de cartouche van Sethi

Op deze lijst wordt geen onderscheid gemaakt tusssen de dynastieën. We nemen dus een beetje dogmatisch de eerste acht als behorende tot de eerste dynastie. We lezen :

DE BRONNEN 1

Manetho was een priester uit Sebennytos in de Delta, die zijn ambt echter uitvoerde in de tempel van Heliopolis. Hij leefde in de derde eeuw v.Chr. en schreef na 271 v.Chr. een geschiedenis van Egypte in opdracht van de toenmalige Griekse heerser van Egypte Ptolemaios II . Van de Griekse schrijver, Plutarchus, vernemen wij dat hij een van de twee geestelijke adviseurs van deze koning was en dat hij sterk verbonden was met de invoering van de cultus van de god Serapis (een versmelting van een Egyptische en Griekse god). Hij verdeelde in zijn \"Aantekeningen over Egypte\" de farao\'s van het begin 3100 v.Chr. tot de dood van de laatste inheemse farao, Nectanebo II, in 343 v.Chr. in dertig dynastieën. Alhoewel hijzelf als betrouwbaar geacht wordt -- hij beschikte immers over toen nog bestaande geschriften in bibliotheken van de tempels--, en hij ook reeds in de oudheid gewaardeerd was, werd geen enkele volledige tekst van zijn werk bewaard. Delen ervan zijn wel bewaard gebleven bij andere schrijvers die hem uitvoerig in hun, nog bewaarde boeken, aanhaalden en citeerden. De voornaamsten hiervan zijn de christelijke chroniekschrijvers Sextus Julius Africanus en bisschop Eusebius van Caesaerea (gestorven rond 340) . Van deze laatste zijn nog twee versies bewaard: een Armeense en een Griekse.

Men spreekt van pseudo-Eratosthenes omdat er wordt getwijfeld of dit werkelijk afgeschreven werd uit het werk van Erathostenes van Kyrene (  stad in Libië moderne Shahhat - vormde vroeger met vier andere steden een Griekse kolonie, de Pentapolis =vijf steden genaamd.) Het werk is bewaard bij Syncellus, die het overgeschreven had bij Apollodorus (tweede eeuw v.Chr.), die zelf beweerde het overgeschreven te hebben bij Eratosthenes (derde eeuw v.Chr.). U ziet vroeger werd om plagiaat niet zoveel heisa gemaakt. Belangrijk is dat ook Eratosthenes evenals Manetho gebruik kon maken van Egyptische documenten. Het feit dat er bepaalde koningen niet vermeld worden kan men waarschijnlijk daaraan wijten dat deze voor de tempel of stad waarop het document steunde minder van belang waren. We zullen verder nog voorbeelden van dergelijke praktijk bij de Egyptenaren tegenkomen. 

Hieronder vindt je een lijst van de koningen zoals ze bij de verschillende auteurs voorkomen met hun regeringsjaren en het totaaal van al die regeringsjaren samen. De vlugge rekenaars onder jullie zullen reeds gezien hebben dat er onderlinge verschillen zijn maar ook dat de totalen niet kloppen. Voor Africanus is het totaal 263 ipv 253 en voor Eusebius  Grieks 258 ipv 252 en Armeens 228. Maar erg ver uit elkaar liggen deze totalen toch niet en het zijn vooral de vier eerste koningen waar dit het meest tot uiting komt.

Wat betreft de namen ziet men dat er door het overschrijven fouten zijn gemaakt maar dat ze toch sterk gelijkend zijn.

WIST JE ?

Dat tot in 1895 de kennis van de Egyptische geschiedenis niet verder rijkte dan de regering van farao Snefroe, de eerste koning van de vierde dynastie.!

Tot in de negentiende eeuw de pyramide van farao Choefoe (Cheops), gebouwd in het derde millennium voor Christus, het hoogste gebouw in de wereld was. Hoogte 146 m.

Dat op het grondvlak van deze pyramide van 5,3 ha gemakkelijk de kathedralen van Milaan, Florence, St-Pauls Cathedral en Westminster Abbey in Londen samen met Sint-Pieter in Rome konden worden gebouwd en dat er nog plaats zou over zijn.

Dat de waarde van de puur gouden binnenkist van Toet-anch-Amon, alleen maar in goudgewicht gerekend 1,5 miljoen euro zou bedragen en dat Toet-anch-Amon maar een kleine onbelangrijke farao was. Wat moet er dan niet in het graf van de grote Ramses II gelegen hebben.

BRONNEN VAN DE KONINGSLIJSTEN
met als voorbeeld de eerste dynastie.

En gaan we nu eindelijk iets over de eerste dynastie zeggen? Inderdaad en we beginnen alvast met de vaststelling dat men het woord dynastie in de Egyptologie gebruikt voor een groep Egyptische vorsten zoals ze in de lijsten van Manetho* worden weergegeven. Men dient hier onmiddellijk aan toe te voegen dat er wel een zekere notie van familiaal verwantschap, zoals we die vandaag de dag aan het woord dynastie toekennen, aanwezig was maar dat deze zeker niet absoluut was. Zo kennen we voorbeelden waar de vader laatste koning van een bepaalde dynastie was en de zoon de eerste koning van de daaropvolgende dynastie. Bij onze notie van dynastie zouden ze beide in dezelfde dynastie thuishoren. In feite speelden bij Manetho toen hij zijn geschiedenis schreef en de dynastie lijsten opstelde naast familierelaties, ook de hoofdstad van waaruit de koning regeerde en waarschijnlijk ook nog andere factoren een rol.

Wanneer regeerden de vorsten van de eerste dynastie? Wat met een moeilijk woord de chronologie genoemd wordt. Chronologie stamt uit het Grieks chronos=tijd en logos=woord, kunde. Tijdskunde dus. Welnu de absolute chronologie van deze periode ligt verre van vast. Waarschijnlijk begon de eerste dynastie ergens tussen 3100 en 3000 v.Chr. en duurde ze ongeveer 200 jaar. Als we hier met een gemiddelde generatieduur van 25 jaar rekenen betekent dat dat er plaats is voor een achttal koningen.

Voor de eerste dynastie zijn of waren er twee grote problemen !

• Wie was de door Manetho aangehaalde eerste koning "Menes" van de eerste dynastie. Die volgens de legende de Twee-Landen verenigde en Memfis stichtte.
• Hoe kon men de namen van de archeologisch vondsten doen overeenkomen met de namen die Manetho gaf in zijn lijst en in welke volgorde waren ze elkaar opgevolgd.

Ja, ja beste lezers we kunnen nog niet echt beginnen aan de eerste dynastie vermits we eerst zullen moeten nakijken over welke bronnen we beschikken om de studie aan te vatten. Die bronnen delen we in in eigentijdse bronnen, die dateren uit het tijdperk zelf en de niet eigentijdse die dateren uit een later tijdperk

DE SA-RA NAAM, GEBOORTENAAM OF EIGENNAAM

De tweede naam die in een cartouche geschreven wordt is de zogenaamde sa-Ra of sa-Re naam. Dit is de naam die de koning voerde voor hij gebroond was en die hem bij zijn geboorte werd meeggeven. De titel bestaat uit een eend gelezen als " sa" en met betekenis "zoon" en daarboven het Re of Ra teken dat we reeds kennen. Het is dus de naam van de de zoon van Re (Ra). Zo eenvoudig is dat. Het is meestal ook de naam waaronder wij de farao's kenen. Zo vinden we voor Toet-anch-amon.

De pluim de rechthoek met de streepjes en het gegolfde lijn behoren bij elkaaar en kunnen worden gelezen als "Imen" of het ons beter bekende "Amon", de god Amon dus. Het kwarteltje met een broodje voor en broodje na kan men lezen alst "toet" met de betekenis "beeld, afbeelding" en het eigenaardige kruisteken helemaal achteraan is het levensteken "anch" met betekenis "leven, adem". We lezen dus Amon-toet-anch. Maar zoals we reeds eerder vermelden wordt de naam van de god uit eerbied vooraan geplaatst en wanneer die naar de juiste plaats wordt overgebracht lezen we dus Toet-anch-Amon.Wat betekent "beeld-leven-amon". Wanneer we daar wat grammaticale regels op toepassen (die ons momenteel te ver zouden leiden) lezen we "Het levende beeld van Amon". Ziezo nu hebben we de volledige namen van onze Toet-anch-amon: "Horus de sterke stier. Hij die in relatie staat met de twee meesteressen, voortreffelijk van wetten die de beide landen tot rust brengt. De gouden Horus die de diademen opzet en de goden tevreden stelt. Koning van Opper- en Neder-Egypte Neb-cheperoe-re, de zoon van Re Toet anch Amon. Soms volgt hier nog heerser van Thebe op. Zo, een mondje vol. Maar zijn vrouw noemde hem misschien wel Toet of Toetje !

DE NESOE-BITI OF TROONNAAM

Van de twee namen die in een cartouche voorkomen is de eerste de zogenaamde nesoe-biti of nisoet-biti naam. Voor deze naam staat het teken

De betekenis ervan is vrij eenvoudig "hij die behoort aan het riet en aan de bij". Waarbij het riet de heraldische plant is voor Opper-Egypte en de bij Neder-Egypte symboliseert. Dus terug wordt de nadruk gelegd op de dualiteit in het Egytisch koningschap

Grammaticaal is het echter een moeilijke brok en het heeft generaties aan Egyptologen gekost voor men de tekens correct kon lezen. We zullen daar nog op terugkomen. Hij die behoort aan het riet en de bij vrij vertaald  zouden we zeggen: "de koning van Opper- en Neder-Egypte".

In elk geval was de troonnaam de voornaamste naam van de koning al is het niet steeds deze waaronder de farao's aan ons bekend zijn (dat is meestal de vijfde naam). Dat het een voorname naam was kan men afleiden uit de diplomatieke correspondentie van buitenlandse vorsten met de farao waarbij steeds de troonnaam gebruikt werd. Het was in feite de naam die de koning officiëel kreeg bij zijn troonsbestijging en die van dan af zowel voor kleine als voor zeer grote gebeurtenissen werd gebruikt.

De troonnaam werd vaak op monumenten en officiële documente gevolgd door een drietal titels : "neb ta.oei " was daarvan de eerste. Het betekent "heer van de twee landen". Het korfje "neb" = "meester" kennen we reeds van de twee meesteressen naam en de horizontale balk betekent "ta" of "land". Ta is echter tweemaal geschreven dus een tweevoud.  De uitgang voor mannelijk tweevoudmet uitgang is "oei"  en dus lezen we "ta-oei", de beide landen.  Voor de zoveelste maal weer een bevestiging van de dualiteit van het koningschap. Ondertussen hebben we toch weer wat  het hiërogliefenschrift opgestoken.

De tweede tittel "netjer nefer" betekent de volmaakte god waarbij de vlag en vlaggestok "god" betekenen met klankwaarde "netjer" en het andere teken de klankwaarde "nefer" en de betekenis "goed, mooi, volmaakt".
 heeft . Nefertite zal dus wel een mooie vrouw geweest zijn ! De vlaggenstok als symbool voor god is niet zo vreemd want immers bij de tempel gaf een wapperende vaan de aanwezigheid van de god aan; zowat als in de een katholieke kerk het branden van het tabernakellichtje de aanwezigheid van Christus aanduidt.

De laatste titel betekent "de heer die rituelen volbrengt". Dat het om een heer gaat weten want we herkennen het mandje met klankwaarde "neb". De titel wordt dan  "neb iret chet" uitgesproken maar de ontleding ervan zou ons momenteel te ver leiden.

Zoals altijd geven we hier ook de troonnaam van Toet-anch-Amon. "Hij die behoort aan de bies en de bij: Neb-cheperoe-Re". Maar zult u opmerken het teken dat we kennen het mandje "neb" staat achteraan in de cartouche en in de lezing van de naam vooraan. Wel dit komt omdat het eerste teken de godheid Re voorstelt en uit eerbied tegenover een god wordt in het hiërogliefenschrift de beeltenis van een god steeds vooraan gezet. Zo simpel is dat ! Maar dan is het nog Cheperoe-neb-re zul je zeggen. Inderdaad maar ja in het hiërogliefenschrift bestaat geen spelling en men kan de tekens van plaats verwisselen om het geheel esthetischer te maken. Rare jongens die Egyptenaren.

Nu nog de betekenis. Neb weten we is heer , re is de god Re. Rest alleen nog de kever met de drie streepjes. Wel de kever is "cheper". Het meervoud daarvan kunnen we schrijven met drie kevers maar ook door achter het teken drie verticale streepjes te zetten wat hier het geval is. De uitgang voor mannelijk meervoud is oe ( oei  was voor het tweevoud herinner je dit nog ?). Het geheel wordt dan "cheper-oe" wat "vorm, gedaante" betekent. Dus men schrijft hier een meervoud om de klank van een enkelvoud na te bootsen. Zeg Egyptenaren nu is het wel welletjes hoor. We komen echter op al deze dingen terug wanneer we de beginselen van het hiërogliefenschrift zullen beschrijven. Het is echt niet zo moeilijk als het nu lijkt. Terug naar de betekenis . "Heer -vorm- Re". De "heer in de gedaante van Re " zou een vertaling kunnen zijn. Ook hierop komen we nog terug.

DE CARTOUCHE

De volgende twee namen worden gewoonlijk in een cartouche geschreven. Zo een cartouche is in feite niets anders dan een uitgerokken sjen-ring

Nu zo een sjen ring is in feite niets meer dan geknoopt touw. Ringen en knopen hadden een magische betekenis voor de Egyptenaren. Ze beschermen wat er zich binnenin bevindt. In de eerste dynastie zien wij de goden aan de koning zo een magische ring aanbieden. De ring is echter leeg. Maar reeds in de tweede dynastie worden ze opgevuld met de naam die de koning bij zijn geboorte kreeg. Daar het altijd niet even gemakkelijk was om de naam in een cirkel te schrijven werd deze uitgerokken met rechtlijnige kanten. Waarschijnlijk verschoof dan om esthetische redenen de knoop van de onderzijde naar de zijkant.

Als hiëroglief gelezen betekent de sjen ring "omsluiten" of "cirkelen om". Dit omcirkelen leidt ons dan weer naar de zon die (althans volgens de Egyptenaren) de aarde voor eeuwig omcirkelt. De sjen-ring is dat waar de zon in zijn baan omheengaat. Dit sluit dan weer aan bij de godsdienstige theorie van het koningschap waarbij de koning de vertegenwoordiger is van de zon of zonnegod op aarde.

Voor Egyptologen boden de cartouches het voordeel dat men wist dat de tekens binnen de cartouche de naam van de koning vertegenwoordigde. Door vergelijking van deze tekens binnen de cartouches op de steen van Rosette (die naast een hiërogliefen tekst ook nog een Griekse versie van de tekst bevatte) met de Griekse versies van de koningsnamen slaagde Champollion erin eerste hiërogliefen te ontcijferen.

HET NARMER PALET

Dit palet is een votiefpalet waarop in de ring tusen de halzen van het fabeldier, kleurstof- of geurstoffen werden bewerkt. Het werd gevonden te Hiërakonpolis in het zogenaamde centrale depot samen met talrijke andere voorwerpen. De omstandigheden van de vondst blijven echter tot op heden nogal mysterieus. Door zijn uitzondelijke versieringen lijkt het alleen bedoeld voor rituele handelingen in een tempel en niet voor practisch gebruik. Tot voor enkele jaren heeft dit palet gegolden als het ultieme bewijs dat Narmer Opper- en Neder-Egypte verenigde en dus als afbeelding van een historisch feit.

Dat het om een palet van koning Nar-mer gaat kunnen we afleiden uit de serech die tussen de twee boviene koppen staat bovenaan het palet. We noteren in de serech twee hiërogliefentekens: een horizontaal teken dat een soort katvis voorstelt en dat de klank "nar" voorstelt en een verticaal teken, net daaronder, dat een beitel voorstelt en de klankwaarde "mr (mer)" of ook "ab"heeft. Zie de afbeelding hieronder. De koppen zelf zijn een afbeelding van de macht van de farao of mogelijks ook nog van de koe-godin Hathor. We noteren verder dat de farao een aan de lenden geknoopte stierenstaart draagt. Verder zien we op de andere zijde van het palet een stier (de farao), die een omwalde stad aanvalt en daarbij de vijand vertrappelt.

Het palet toont op de ene zijde Narmer met de kroon van Opper Egypte terwijl hij met zijn knots een vijand het hoofd in slaat (een stereotype houding die de duur van het Egyptisch rijk zal meegaan) en op de andere zijde van het palet vinden we de farao terug helemaal bovenaan nu met de kroon van Neder-Egypte. We kunnen de farao gemakkelijk herkennen want in de Egyptische kunst worden de figuren naar gelang hun belangrijkheid groter afgebeeld. In beide gevallen is de farao vergezeld van zijn sandaaldrager, die achter hem loopt en iets kleiner wordt afgebeeld maar toch nog groter dan de soldaten die de standaarden dragen. Dat het hier om Nar-mer gaat wordt nogmaals duidelijk gemaakt doordat hier zijn naam vermeld wordt vlak voor zijn aangezicht maar nu niet in een serech. Een tweede personage evengroot als de sandaaldrager is waarschijnlijk een schrijver-secretaris daar hij het lusvormig schrijfgerief draagt. Deze ganse groep inspecteert een aantal vijanden, die onthoofd zijn en waarvan het hoofd tussen hun benen ligt. Op de andere zijde zien we ook een valk (ook een verpersoonlijking van de macht van de farao of van zijn beschermgod Horus), die gezeten op papyrusplanten (later een van de heraldische emblemen van het zuiden) met een haak in de neus van de vijand, deze laatste aanbrengt voor de fatale slag van de koning.

Onderaan op deze zijde zien we vluchtende vijanden die verschrikt achter zich kijken. Tenslotte in het midden van de andere zijde van het palet zien we de ineengevlochten halzen van mythologishe dieren. Dit zou de vereniging van de Twee Landen afbeelden.

De uiteindelijke interpretatie was dus: Een farao van Opper-Egypte (grootste figuur draagt de kroon van Opper-Egypte), Narmer dus, verslaat een of meeerdere vijanden, vernielt hun steden, en laat op zijn minst een deel ervan terechtstellen. Het zou hier gaan om leiders van Neder-Egypte want boven de naam van de koning, die gaat doodgeslagen worden, ontcijferen we een harpoen en een vijver (Neder-Egypte was een moerassige streek) en bovendien brengt de valk van Opper-Egypte de gevangenen, met op hun rug de papyrus of het heraldisch embleem van Neder-Egypte, naar de slachtbank. Waarna de lijken geпnspecteerd worden door de farao, die nu de kroon draagt van Neder-Egypte en zo de twee landen verenigt cfr de gekruiste halsen van de eigenaardige beesten (sarpoparden genoemd).Ik vind persoonlijk dat je over een behoorlijke dosis fanatasie moet beschikken om aan Egyptologie te doen. Verschillende andere interpretaties zijn dan ook naar voor gebracht ondermeer: dat het niet om Neder-Egyptenaren maar om Palestijnen zou gaan of dat het slechts om een of ander lokaal conflict zou handelen.

De meest gangbare huidige opvatting echter is dat het niet om de afbeelding van een historish feit gaat maar dat de protodynastische kunst reeds ver genoeg gevorderd was om iets abstract uit te beelden als "de koning is machtig genoeg om zijn vijanden te verslaan en te straffen" in het algemeen genomen dan.

Zeer recent echter werd een plaatje gevonden waarop een van de op het Narmer palet afgebeelde gebeurtenissen als jaar-label wordt gebruikt. Het zou hier dan toch om een historische gebeurtenis gaan. Op zijn minst toch voor deze afbeelding. De bron vermeldt echter niet om welk feit het zou gaan. (Early Dynastic Egypt, Wilkinson)

Dynastie O

De periode van dynastie 0 tot de eerste dynastie is de periode waarin de eenheid van Egypte uiteindelijk tot stand kwam. Men kent verschillende koningen uit deze periode maar waarschijnlijk regeerden ze niet opeenvolgend maar tegelijkertijd en op verschillende plaatsen. Onderstaande tabel geeft de namen weer van deze koningen en de regio's waar archeologische vondsten van hen reeds werden aangetroffen.

Het is uiterst moeilijk om in deze warboel van namen de juiste chronologische volgorde op te stellen. Vast stond dat koning Narmer van Abydos-Thys de laatste van de predynastische koningen was en als vader van Horus Aha, de eerste koning uit de eerste dynastie, kon beschouwd worden. Belangrijk is wel de ontdekking die werd gedaan in de tombe van Qaa, die werd onderzocht in 1991 en 1992. Een afdruk van het necropool zegel van Qaa geeft een lijst van al de koningen van de eerste dynastie in de volgorde die deze, vastgelegd door het zorgvuldig onderzoek van de Egyptologen, kwam bevestigen. Belangrijk afwijking is echter dat, voor de koningen van de eerste dynastie zelf, Narmer degene was met wie de lijst en dus de dynastie begon. Wie van beide, Namer of Aha, nu echter te vereenzelvigen is met koning Menes, die volgens Manetho en de traditie de Twee-Landen verenigde en Memphis stichtte, is niet met zekerheid geweten. Een theorie die nu wel meer veld wint is dat het fameuse Narmer palet (zie onder) niet geпnterpreteerd dient te worden als de beschrijving van het historische feit van de vereniging van de Twee-Landen maar eerder als een ceremoniële beschrijving van een feit dat reeds eerder zou hebben plaatsgevonden. De actuele opvatting is dan ook dat de vereniging van de Twee-Landen over een langere historische periode gespreid zou zijn geweest. Ook over het feit of deze vereniging er al dan niet met geweld kwam is virtueel niets met zekerheid geweten