Archief

Wie was Menes ! Horus Narmer of Horus Aha

Menes was de koning die men van het Nieuwe Rijk af vereenzelvigde met de vereniger van de Beide Landen. De Narmenpalette (zie onder) werd nog tot vrij recent beschouwd als het bewijs van deze vereniging bij middel van een zegerijke veldtocht in de Delta door Horus Narmer. Het lag dus voor de hand Menes en Narmer als een en dezelfde persoon te beschouwen. Daar stond tegenover dat men  in het graf van koningin Neithotep verschillende naamplaatjes (etiketten zouden wij zeggen) had gevonden waarvan men dacht dat men de Horus naam Aha aan de nebti naam MEN kon linken. Er doemde dus een tweede kandidaat op die voor Menes kon doorgaan.

Er is heel wat inkt gevloeid over de mogelijke betekenis van de naam Menes. Een hypothese gaat er van uit dat Menes misschien zelfs geen naam is. Vermits de naam slechts bekend geworden is sinds het Nieuwe Rijk kan het ook  om een misinterpretatie van oude documenten gaan door schrijvers van die tijd of zelfs de vereniging van verschillende koningen in een personage.

Hieronder, onder de rubriek Abydos hebben we reeds aangegeven dat de opeenvolging van Narmer, Aha, Djer, Djet, (Merneith), Den, Adjib, Semerkhet, Ka'a vaststaat en dat het ook de volgorde is waar de koningen van de eerste dynastie zelf aan vasthielden. Men heeft uitgerekend dat het bijna niet mogelijk is dat er meer dan een eenvoudige naamvermelding van Narmer voorkomt op de steen van Palermo. Deze steen is onlangs nog onderzocht geweest door Toby Wilkinson, die alle bestaande fragmenten heeft onderzocht.  Misschien komt hier iets nieuws aan het licht. In elk geval heeft het deel van de steen waar de naam Narmer zou kunnen voorkomen het niet overleefd of het is althans nog niet gevonden. Voorgaande zou er kunnen op
wijzen dat de steen afkomstig is van Memphis (en zijn necropool Saqqara) daar het grootste deel van de informatie slechts handelt over de koningen die vanuit Memphis regeerden en dus Narmer, die als vorst van uit This in Opper-Egypte regeerde, negeerde.

Menes is de eerste naam van de lijst van Abydos (tempel van Sethi I) waar hij anachronistisch in een cartouche wordt geschreven. Cartouches bestonden in deze tijd nog niet. In het canon van Turijn vindt men de naam in de tweede kolom, waar hij tweemaal voorkomt (lijn 10 en 11): eerst met een determinatief voor mens en daarna met een determinatief voor God en dus waarschijnlijk overleden. Menes wordt ook genoemd bij Manetho, Eratostenes en Herodotus. Bij Manetho werd Menes na 60-62 jaar op de troon tijdens een jacht aangevallen door een nijlpaard en gedood. Dit blijft mogelijk voor Narmer die op zijn minst 35 jaar geregeerd moet hebben maar een hoger aantal is ook nog perfect historisch mogelijk. Herodotus noemt Meny de koning die Memphis (Men nefer) stichtte en als residentie aannam.  Memphis werd gebouwd rond een, door Meni gebouwde oude vesting "Witte muur " (Ineb Hedj) genaamd, waar Ptah de hoofdgod was. Deze stad ontwikklede zich met de tijd tot het bestuurscentrum van het land. Later integreerde de "Witte Muur" zich in de westelijk gelegen pyramidestad rond de pyramide van Pepi I (zesde dynastie). Deze pyramide droeg de naam Men Nefer, (solide en mooi). Deze naam lag aan de oorsprong van de Griekse naam Memphis.  De tempel van Ptah die te Memphis tijdens het Nieuwe Rijk gebouwd werd had de naam Hoet-Ka-Ptah (= huis van de ziel van Ptah) en lag aan de oorsprong van de naam Egypte via het Grieks Hikupta=Egypte. De Egyptenaren zelf noemde hun land Kemet (Het Zwarte Land).

Dus

Memphis, zowat 28 km ten zuiden van Cairo, kan al een machtscentrum geweest zijn in de tijd van Narmer. In de necropool van de stad te Saqqara dateren de eerste elite graven slechts van de tijd van zijn opvolger Aha maar verschillende graven in de nabijheid te Helwan dateren van de tijd van Narmer.

Memphis was de ideale plaats om de ganse Delta en de belangrijke handelsroutes naar de Sinai en Palestina in het oog te houden. Ook de Libiërs en de inwoners van de westelijke Delta bleven binnen bereik. Narmer nam volgens getallen op een knots van hem, gevonden te Hiërakonpolis, 120.000 gevangenen en 1.822.000 stuks vee. Geografisch was Memphis dus stukken beter gelegen dan Abydos en gezien het belang van de handelsrelaties met het Nabije-Oosten, in de late predynastische periode, is het bijna onaanvaardbaar dat men gewacht heeft tot de regering van Horus Aha om de hoofdstad naar Memphis te verplaatsen.

Men heeft er lang over gedebateerd of Narmer nu een koning met basis te This of te Hiërakonpolis was. De eigentijdse bronnen pleiten eerder voor de eerste hypothese; zijn graf werd te Abydos gebouwd, maar de meeste attributen die aan zijn regering worden toegeschreven werden gevonden te Nekhen-Hiërakonpolis; waar ze eeuwen na zijn dood herbegraven werden. Hiërakonpolis was een van de sterkste predynastische staten. Hoe de vereniging van de Beide Landen tot stand kwam kan niet meer achterhaald worden. Was het door oorlog of door vreedzame relaties bezegeld met huwelijken ? Maar we onthouden wel dat verschillende jaren na de feiten de herinnering aan voorouderlijke betekenis van centra als Noebt(Nagada) en Nekhen (Hiërakonpolis) voor de eerste koningen van Egypte erg levendig was. De tempels aldaar maakten in die periode dan ook het voorwerp van verschillende herdenkingsplechtigheden uit.

Om een zelfde reden werd de begraafplaats van de vroeg-Thinitische staat, Abydos, behouden gedurende de ganse eerste dynastie als koninklijke begraafplaats juist wegens zijn belang als geboorteplaats van de dynastie "O" koningen, die er begraven lagen in de begraafplaatsen U en B. De nabijgelegen begraafplaats van Oemm el Qaab necropool was gelijktijdig met de vroegste elite graven te Noord-Saqqara, de begraafplaats van Memphis. Het is mogelijk dat de koningen toen reeds te Memphis resideerden maar nog begraven werden te Abydos wegens het uitzonderlijk religieus belang dat gedurende de eertse dynastie aan dit centrum werd toegekend. Een factor van het hoogste belang voor de legitimatie van de regerende familie afkomstig van This. Immers alle koningen van de eerste en tweede dynastie waren afkomstig van This.

We hebben reeds elders aangetoond dat men niet met zekerheid kan zeggen of Schorpioen, Ka en Narmer werkelijk oorlog voerden tegen de koningen van de Delta. Scenes afgebeeld op de voorwerpen toebehorend aan Narmer zouden evengoed typische herhalingen van apothropatische (= het noodlot afwendende) daden kunnen zijn die de macht van de koning om de kwalijke krachten te overwinnen benadrukten en die dus niets te maken hadden met werkelijk gebeurde feiten. Alhoewel het zeer waarschijnlijk lijkt dat de "verovering" van de Delta reeds zou begonnen zijn in de generaties voor Narmer vinden we echter geen evidente tekenen van oorlogsactiviteiten in de vondsten van Ka en Schorpioen in Beneden-Egypte. We zijn dan ook geneigd om te denken dat de eerste stichter van Memphis Narmer is geweest . Dat hij waarschijnlijk het meest betrokken is geweest bij het behoud van de handelsrelaties met het Nabije-Oosten en bij de militaire controle van de grenzen. Aha op zijn beurt, voor wie minder aanwijzingen zijn van zijn aanwezigheid in het buitenland, zou dan zijn krachten hebben gebundeld voor de constructie/organizatie van de jonge noordelijke hoofdstad en meer tijd besteed hebben aan het bezoeken en bouwen van tempels dan in strafexpedities. Dit is op zijn beurt dan weer suggestief voor het feit dat de acties van Narmer tegen de rebellen zeer effectief waren geweest. 'Menes' zou dan een samensmelting (vanuit het Nieuw-Koninkrijkse/Griekse standpunt) kunnen zijn van beide personages.

Iemand heeft ooit eens de hypothese geopperd dat er twee op elkaar volgende unificaties zouden geweest zijn. Een eerste door Narmer die dan maar een paar jaar stand zou hebben gehouden gevolgd door een tweede door Aha. Er is geen enkel bewijs hiervoor en Aha schijnt ondanks het feit dat zijn naam de "vechter" betekend een vredelievender vorst te zijn geweest dan Narmer. Dat de acties van Narmer inderdaad effectief zijn geweest daarop wijst ook het toenemen van de grootte van de mastabas ( graven) van de elite in de begraafplaats van Memphis Saqarra.

Cursus Deel 4

NECROPOOL VAN ABYDOS

In 1896 ondekte De Morgan, die toen aan het hoofd stond van de Archeologische Dienst van Egypte, een zeer groot graf te Nagada. Op grond van daar gevonden voowerpen dacht hij dat dit het graf van Hor(us)-Aha, de eerste koning van de eerste dynastie was. Door later onderzoek is men echter te weten gekomen dat het waarschijnlijk het graf van Neith-hotep, de moeder van Horus Aha was. Een belangrijke vondst in dit graf echter was een klein naamplaatje waar naast de naam van Horus Aha ook \"Men\". Op grond daarvan dacht men de \"Menes\" van Manetho te kunnen identificeren met Hor Aha. Maar later werden er te Abydos ook kruiken gevonden waar op de zegels de naam Horus Narmer naast die van Men voorkwam. Dus een pat-stelling.

In 1897 begon Amйlineau te graven te Abydos in een streek die men de \"Oem-el-Qa\'ab\" of de \"Moeder der Potten\" noemt naar het grote aantal potscherven dat daar gevonden wordt. Amйlineau ontdekte er een aantal putgraven die men destijds identificeerde als de graven van de koningen uit de archaïsche periode (1^e & 2^e dyn.) Maar dit draaide terug uit op een grote ramp voor de Egyptologie. Amйlineau was niet archeologisch geschoold en richtte alleen zijn aandacht op het zo snel mogelijk en zoveel mogelijk kunstschatten bij elkaar te schrapen om zijn geldschieters ter wille te zijn. Het verhaal gaat zelfs dat hij bij vasen die in dubbel voorkwamen hij er één liet kapotslaan om de waarde van de andere te verhogen. Waarschijnlijk liep het echter niet zo een vaart. Maar feit is dat dit zo belangrijke terrein grondig door elkaar werd gehaald. Na vier jaar liet hij echter zijn concessie verlopen en het was de zeer nauwkeurige Petrie die deze overnam. Onmiddellijk hervatte hij de opgravingen en kon hij redden wat er te redden viel. Hij wist de architectonische evolutie van deze graven te ontrafelen en kon met de talrijke vondsten een volgorde op voor de koningen van de eerste dynastie opstellen. Zodanig dat zijn reconstructie vrijwel ongewijzigd tot vandaag de dag wordt aanvaard.

Naamplaatje van Narmer gevonden te Abydos

De necropool zegels van de eerste dynastie die nog vrij recent in 1987 te Abydos in de Oem el Qa\'ab graven van Horus Den en Horus Ka\'a gevonden werden en waar de namen van de koningen alternerend voorkomen met de titel Horus en de epitheton Chentia-mentioe, leggen de volgorde van de koningen van de eerste dynastie vast. Waarom ? De Chentia-mentioe titel is namelijk een oude vorm van de titel Osiris, die men voorbehield aan de overleden koning en in een later tijdvak zelfs aan iedere overledene. Men mag dus aannemen dat wanneer zoals op deze zegels het geval is twee koningen voorkomen, de ene met een Horus naam en de andere met de titel Chentia-mentioe, het hier gaat om de opvolger en zijn overleden voorganger. Aldus is de volgorde van de Horus namen Narmer, Aha, Djer, Djet, (Merneith), Den, Adjib, Semerkhet, Ka\'a nu volledig vastgelegd. Het is bijzonder voornaam dat deze volgorde door de koningen zelf erkend werd als de legitieme volgorde.

Papyrus van Turijn of Canon van Turijn

De Turijnse Koningslijst of de Canon van Turijn is evenzeer een tragisch geval. Het is een unieke papyrus geschreven in het hiлratisch ( =vereenvoudigde vorm van het hiлrogliefenschrift). Hij wordt momenteel bewaard in het Egyptisch museum van Turijn vanwaar zijn naam.

Onvoldoende ingepakt bij transport werd hij beschadigd en bestaat heden uit 160 kleine fragmenten waarvan er ook verschillende verloren zijn gegaan. Toen de payrus in 1822 door de Italiaan Bernardino Drovetti ontdekt werd in begraafplaats te Thebe was hij vrijwel intact. Hij behoorde lange tijd tot de Egyptische collectie van de koning van Sardiniл maar bij zijn aankomst in het museum was hij zwaar beschadigd.

Het belang van deze papyrus werd voor het eerst erkend door Jean-Franзois Champollion, de ontcijferaar van het hiërogliefen schrift die, later gevolgd door Gustavus Seyffarth, de reconstructie en restauratie van de papyrus aanvatte. Alhoewel zij erin slaagden de meeste fragmenten op hun juiste plaats bij elkaar te puzzelen ontbreken nog talrijke stukken.

De papyrus meet 170 bij 41 cm. Het begin en het einde zijn volledig verloren gegaan. Op de voorzijde vinden we een soort taxatie- en belastingsformulier voor personen en venootschappen waarvan de namen zijn aangegeven. Het is echter de achterzijde die ons het meest interesseert. Hier vinden we een lijst van goden, halfgoden, geesten en mythische en menselijke koningen die Egypte hebben geregeerd vanaf het begin der tijden tot de periode waarop de papyrus werd beschreven. De voorzijde dateert zeker van tijdens de regering van Ramses II ( ca 1200 v.Chr.). Op de achterzijde kan geschreven zijn vanaf deze tijd tot eventueel de twintigste dynastie. Het feit dat de lijst op de achterzijde van een ander document werd geschreven lijkt er op te wijzen dat de schrijver het document weinig belangrijk vond. Mogelijks was de lijst bedoeld als oefening in een schrijversschool. We tasten echter in het duister over het feit welke bronnen de schrijver gebruikte als basis voor zijn lijst. Copiëeerde hij een bestaande papyrus ? Indien zo, waarom en wat gebeurde er met het origineel? Hoe werd dit op zijn beurt dan samengesteld ? Of deed de schrijver opzoekingen in de tempelarchieven en compileerde hijzelf een lijst aan de hand daarvan ? Niet zeer waarschijnlijk maar indien zo dan maakt het van de papyrus wel een zeer uitzonderlijk document. Uniek is hij echter toch daar het geen cultus lijst, zoals die van Abydos en Saqqara, is waar de koning zijn voorouders, beter gezegd voorgangers vereerd, om te bewijzen dat hij hun waardige opvolger is. In zo een propaganda document kan de koning naar willekeur namen van koningen die hen niet zinnen weglaten. Niet zo in de Turijnse lijst want zelfs de, bij de Egyptenaren weinig populaire want vreemde Hyksos koningen, worden er in opgesomd.

Begin en einde van lijst zijn verloren gegaan. Een eventuele inleiding en de lijst van de koningen van de zeventiende dynastie vinden we dus niet terug. De papyrus was onderverdeeld in een onbekend aantal kolommen of pagina\'s waarvan er slechts 11 overblijven. Naar het einde toe neemt het aantal regels per pagina toe alsof de schrijver begon in te zien dat hij niet alle namen op het document zou krijgen. De koningen zijn in groepen gerangschikt. Hun naam komt voor in een cartouche. Dit is een anachronisme voor de eerste koningen tot en met koning Hoeni van de derde dynastien, daar pas van af die tijd een cartouche werd gebruikt. De namen van deze koningen lijken op deze die werden gebruikt in de Abydos en Saqqara lijsten en zijn dus duidelijk verschillend van hun Horusnaam waaronder ze op monumenten voorkomen. Voor de latere koningen van de eerste dynastie lijkt hun \"nebti\" naam genoteerd. Maar hoe men aan de namen van de rest van de koningen van de eerste en ook deze van de tweede en derde dynastie is gekomen is niet geweten.

De eerste dynastie in de papyrus van Turijn

Achter de naam van elke koning wordt het aantal van zijn regeringsjaren vermeld; soms top op maand en dag precies. Maar dit aantal jaren schijnt onwerkelijk hoog voor sommige koningen van de eerste en tweede dynastie en is dus waarschijnlijk niet correct. Alhoewel een aantal onderzoekers aannemen dat het in die bijzondere gevallen zou gaan om de ouderdom bij overlijden van de koning. Dit lijkt niet zeer waarschijnlijk

De koningen zijn ook gegroepeerd en wel naar de stad waarin ze resideerden. Dit komt niet helemaal overeen met de dynastiЁëen die Manetho gebruikte. Dit wijst erop dat de notie dynastie zich nog niet ontwikkeld had in de negentiende of twintigste dynastie. Als dit geen contradictio in terminis is! Soms wordt het totaal aantal jaren dat een groep koningen regeerde aangegeven

Dus spijts het feit dat deze papyrus onvolledig is en dat de wijze van ordenen van de fragmenten zo nu en dan eens werd aangevochten is deze papyrus een voorname bron van kennis van de chronologie van de farao\'s van de eerste tot en met de zeventiende dynastie

Les 3

Oplossingen van les 2

Kleine herhaling

• 1. Unileterale hiërogliefen: tekens die overeenkomen met één letter van ons alfabet( b, s, k) of één klank (ch,sj, oe). Die staan in het zogenaamde korte "Egyptische alfabet", dat u vindt in deel 2 van de cursus 
  
• 2. Bileterale hiërogliefen : tekens die overeenkomen met twee letters van bij ons :vb. nb, mr, mn enz. Die tekens zien we later. We kennen er al eentje dat is het mandje met betekenis " meester" en  klankwaarde "nb" (neb uitgesproken  en door Egyptologen)
  
• 3. Trileterale hiërogliefen: tekens die overeenkomen met drie letters van bij ons vb.: nfr, ntr, kpr ook die zien we later.
  

Het been staat voor de letter "b", het rechthoekig zitje voor de letter "p", de gehoornde adder voor de letter"f" (zijn beet was dodelijk), de uil voor "m" en het getand lijntje, dat watergolfjes voorstelt voor "n", de mond wordt "r".

De vier volgende tekens hebben een verwante klank: het eerste teken dat het grondplan van een eenvoudig huisje voorstelt zullen we translitereren als "h", het volgende teken is een gedraaide wiek en vertegenwoordigd "een aangeblazen h" , het rondje met de streepjes in (maar vaak worden die streepjes ook weggelaten) is waarschijnlijk een placenta en beduidt een zachte "ch" zoals in "ich" (het Limburgs ik). Het volgende teken is mogelijks de vulva van een koe en zal bij translitereren als harde "ch" uitgesproken worden zoals bij "ach so" in het Duits.

We gaan ongenadig door. Het volgende teken stelt een deurslot voor (stok over twee haken geslagen) en betekent "z" of "s". Daarna vinden we en soort haak maar in feite gaat het om een kleed dat een nobele over de arm heeft geslagen het staat voor "s". De rechthoek stelt een waterbekken voor en betekent "sj". Het driehoekje is de helling van een heuvel en stelt een harde "k" voor (zoals de q in Q-music ). Het korfje met het oortje stelt een gewone k voor. Het volgende teken is een voetstuk om een vaas op te zetten en wordt uitgesproken als een harde "g" uit "good" in het Engels.

Dit zijn de laatste loodjes: het halve cirkeltje is een broodje en wordt "t", het is bovendien de uitgang voor iets vrouwelijk. Volgende hiëroglief is een koord om grazend vee aan vast te maken en staat voor "tj" of "tsj". Het handje betekent "d" en tenslotte de slang (cobra) is equivalent met "dj"

Tracht deze tekens te memoriseren en tracht ze ook te tekenen. Wat ze als voorwerp betekenen hoeft u niet te onthouden maar het kan wel helpen bij het memoriseren.

In de volgende les gaan we nog een vijftal tekens leren die gebruikt kunnen worden als alternatief voor w/oe, n, m, i en tsj en gaan we onze naam leren schrijven !

OEFENING