19 augustus 1942

Ontscheping van de Canadezen in Dieppe.

Kregen een mooie brief van twee meisjes die we naar het station gebracht hadden; zij wensten ons veel moed toe.

24 augustus 1942

Kreeg een abces op een tand. De tandarts wilde hem niet trekken.

27 augustus 1942

Gans de dag, als werkzoekende, gewacht op de trappen van het werfbureau. Eindelijk ontvangen door een dokter die zijn studies in België gedaan had. Hij biedt hulp aan.

Nu afwachten of we aanvaard worden, om de vendange in de Beaujolais te doen. Heb reeds 7 kilo verloren in twee maand.

28 augustus 1942

Tand laten trekken niettegenstaande mijn abces.

Zegels gekregen van de Restauration Paysanne voor de maand september.

30 augustus 1942 zondag – moeders feestdag

Gelukkig weet ze niet wat wij hier allemaal tegenkomen en dat we soms goesting hebben om terug naar huis te keren.

Kennis gemaakt met een Belgische handelsreiziger, die heeft me wat tabak gegeven.

01 september 1942 - dinsdag

DCA van Lyon in actie getreden tegen de Britse vliegtuigen.

Namiddag doorgebracht in de stadsbibliotheek.

02 september 1942

Buiten gezet in ons hotel. Ganse dag nieuw logement gezocht. Eindelijk aangenomen in hotel Columbia, alle drie samen op één kamer. Definitief contact met Pierre verloren.

04 september 1942

Een schoenmaker (Algerijn) die mijn slechte schoenen wil herstellen.

06 september 1942

Ons moederke Mevrouw Accary bezorgd ons een paar koekjes en een stuk chocolade.

Na een tweede controle van de politie, vliegen wij terug buiten in het hotel.

07 september 1942

Krijgen geen kamer meer. Dan maar naar Madame Accary in de Rue Montesquieu 15.

Ondertussen had de dochter Alice voor zeep en zegels gezorgd. In resto “Chez Blanche” kregen wij gratis een supplement. Door tussenkomst van een kuisvrouw zijn we bij een Belgische rubberfabrikant geweest, die een adres gaf waar we ons morgen moesten aanbieden “La Collogne – 52 Avenue de la République-Villeur-Banne.

09 september 1942

Samen met André ons aangeboden om 7 uur in de firma. Kregen van Ir. Texier een werkkledij in leen. Ik stond direct aan een boormachine terwijl André specialist “Balayeur” werd.

Robert ontvangt het nieuws dat we aangeworven zijn voor de vendage. Kon dat nu ook geen dag vroeger gebeuren!

10 september 1942 – donderdag

André ontvangt ook zijn convocatie voor de Pouilly Monial. Voor de 20^e keer terug pasfoto’s laten maken, want de “Sauf Conduit” ontbreekt ons nog (dat duurt min.3 dagen).

Met tegenzin verlaten we “La Collogne”, de werklieden waren heel vriendelijk voor ons. Ir. Texier zegt dat we na de vendange terug ons werk kunnen hervatten.

11 september 1942

Ontvangen : een pakje met onze werkkledij.

’s Morgens vroeg  terug gewekt door de politie. Controle op de wapens. Terug naar

het commissariaat en bureau de chomage, voor het bekomen van een “saufconduit”. In de namiddag naar Perache, waar Mr. Conaud ons gerust stelt. We mogen het

werkkamp vervoegen van zohaast we in regel zijn met onze pas. Op de “secours

national” krijgen we een ticket om gratis te gaan eten.

12 september 1942

Vertrouwen de ganse administratie niet meer en vertrekken met de trein naar Villefranche, vandaar te voet (8 km) naar Pouilly. De gemeentesecretaris stuurde ons naar de hoeve van boer Layat, die in ’40 als militair in België was. We werden er goed ontvangen, eindelijk konden wij ons buikje vol eten.

13 september 1942 – zondag

’s Morgens verhuizen we naar boer Lavenière. De ganse dag gewerkt. Hier ondervinden we wat vendange betekent. Hier valt weinig te lachen. We werken door tot het donker wordt. Van toilet maken geen sprake. Terug moeten wij naar een andere hoeve hier was geen slaapgelegenheid.

14 september 1942

Morgenstond brengt goud in de mond. We hadden liever wat langer geslapen. Na de soep en de aardappelen, terug naar het veld. Ditmaal tracht ik porteur te worden. De draagriemen snijden in mijn schouders want de “bennes” wegen geladen 100 kg. Gelukkig is het dan bergaf. In alle geval liever dit, dan een ganse dag gebukt te staan.

In de late namiddag moeten wij ons aanbieden bij “le Maire”. Daar aangekomen, wist hij zogezegd van niets. Vertrekken naar een derde boer Barnot, die is niet vriendelijk en het eten laat te wensen over.  Als porteur word ik beter betaald en om 11 u en om 15 u krijgen we een casse-croute.

15 september 1942 – dinsdag

De ganse dag op grote afstanden moeten dragen, samen met een Franse collega.  We sloten de dag af met een goede slok wijn.

Nadien nog driemaal van boer veranderd.  De laatste dag was ik ziek en heb een dag rust genomen.  ’s Avonds kreeg ik toch eten van de boerin.  Wat was het zalig als we ’s avonds terug in de hooizolder konden kruipen, goesting om naar de meisjes te kijken hadden we niet.

20 september 1942 – zondag

Einde van de vendange, terug naar Lyon. Twee nachten in hotel Faculté en Pasteur geslapen.

5 september 1942

Moeten terug ons hotel verlaten, vreemdelingen zijn niet meer welkom.  Door bemiddeling van Mr. Accary, kunnen wij de kamer van Jeanette Perret gebruiken.  Een bed voor drie man is wat te smal.  Nu we een eigen keuken hebben kunnen we zelf ons eten klaar maken.

8 november 1942

Anglo-Amerikaanse troepen ontschepen in Noord-Afrika.

10 november 1942

Verwachten geen hulp meer van de USA Amb. en verlaten Lyon. Per camion, geladen met hout, naar Limoges, per trein naar Montauban.  Duitse colonne staat op het dorpsplein, zijn we in de verkeerde richting gereden?  Neen, ze hebben heel Frankrijk bezet.

Vlug verlaten we de stad en komen aan bij boer  Portal Marcel  Peyre de la Sal – Gasseras.  We werden ondergebracht in een afgelegen tuinhuisje.

12 november 1942

Contact opgenomen met de Office Belge in Montauban.

De consul bezorgt ons een rantsoenkaart.

26 november 1942

Brief geschreven aan mijn ouders en aan Paula, gevraagd aan de boer brieven te verzenden na de oorlog.

Hier leerden we de boerenstiel, zelfs het snoeien van bomen.

1 december 1942

Robert Deprez  en André Schaepdrijver worden opgeroepen om onmiddellijk  te vertrekken, richting Spanje.  Ik bleef alleen achter bij de familie Portal.

2 december 1942 – woensdag

Na het ontbijt verwittigd, dat ik, met de trein van 12 u naar Toulouse  moest vertrekken.  Alle bagage en dagboek achtergelaten.  Contact opgenomen met Mr . Emile in Hotel de Paris, te Toulouse. Om 20 u vertrekken in groep (13 man) naar Usat les Bains (Foix).  Bij valavond ons verborgen in een gracht, in afwachting dat de gids ons oppikt. De gids was een smokkelaar met een zware rugzak.  De tocht over de Pyreneeën begint bij volle duisternis, richting Andorra.  We volgen de gids langs kleine bergpaden, soms langs de flank van rotswanden.

03 december 1942

De ganse dag verder gemarcheerd. ’s Avonds even gerust in een kleine hut.  De voorraad is op, water ontbreekt.  Twee personen moeten achterlaten die gekwetst waren bij een val.  Droog gras in brand gestoken, om te verhinderen dat de honden ons spoor zouden volgen.

4 december 1942

Trekken verder over het ijs.  Een herder verkoopt melk en brood, maar ik had geen geld. Op een zeker ogenblik was de gids verdwenen, we wisten dat Duitse patrouilles toegang hadden tot Andorra.  Rond 4 uur kwamen we aan de Spaanse grens, terug was onze gids verdwenen. Op eigen kracht gingen we verder en trokken Spanje binnen, op handen en voeten, onder het venster van een grenswachtpost.  Alles begon zwart te worden voor mijn ogen, ik was doodop.  5 km verder, nabij Seo de Urgel, werden we aangehouden door de Guardia Civil. Vlug heb ik mijn paspoort opgegeten, mijn mes werd afgenomen.  Smokkel van deviezen konden ze mij niet aanwrijven, vermits ik geen cent meer had.

05 december 1942

Moesten fiches invullen, ik verklaar mij Canadees, wonende te Detroit, ontsnapte uit de raid op Dieppe.  We krijgen zwarte bonen te eten, dat vult wel goed de maag. Daarna vliegen we de gevangenis (calabossa) in. Daar worden ook mijn speelkaarten afgenomen.  We slapen voorlopig op de grond, dicht bij elkaar om wat warmte te recupereren.

6 december 1942 – zondag

Geen eten vandaag.  Koud, we zitten 2000 m  hoog.  Moeten naar de mis in de gevangenis, een Poolse priester doet de mis.  Nadien krijgen we een paar vijgen.  Onze cel is overbevolkt, de rode gevangenen uit de burgeroorlog zitten er samen met ons.  Onder de dreiging van kolfslagen moeten we de Bandera leren zingen.  Arriba Franco.

9 december 1942

Wat gaat er uiteindelijk met ons gebeuren?  Hopen niet uitgeleverd te worden aan de Moffen.  We kunnen ons wassen aan de fontein, maar moeten eerst het ijs stukslaan.  Werden ingeënt tegen tyfus.  

Nooit gedacht dat ik in het jaar 1981 hier terug zou slapen, met dit verschil, ze hadden rond de binnenkoer met fontein een “Parador” (hotel) gebouwd, en  het logement was ditmaal niet gratis.

13 december 1942

Zitten reeds met 80 man in de gevangenis (Rojas inbegrepen).  Slapen nu op planken.

Mondharmonica omgewisseld voor een korst brood en 8 vijgen.  Mijn uurwerk verkocht aan een Spanjaard, kreeg voorlopig 40 peseta’s.  Geruchten doen de ronde dat de gevangenis van Lerida en het kamp van Miranda volzet zijn.  Hoe lang zitten we hier vast.  De solidariteit  tussen de Polen is te bewonderen.

Lijst van medegevangenen die samen met mij de tocht over de Pyreneeën gemaakt hebben en hier gevangen zitten :

Vermits ik geen speelkaarten meer heb, dan maar combat naval gespeeld.

Vandaag koppen van haring moeten eten.

Voor 2 peseta’s honing gekocht.  Mijn tabak geruild voor 10 vijgen.  De horlogemaker die mijn uurwerk gedeeltelijk betaald had is vrijgelaten, en mijn centen zijn gaan vliegen.

We trachten in de gratie van de priester te komen, door ons christelijker voor te doen dan de paus, dit om wat eten los te krijgen.

14 december 1942

Eindelijk krijgen we een strozak, dagelijks komen nieuwe Franse en Poolse vluchtelingen aan.

Vervelend, ik heb nu geen enkele notie van tijd meer.

15 december 1942

De priester brengt wat maïsbloem mee. Met 6 man opgesloten in een cel met natte vloer, omdat we teveel geduwd hadden om vooraan te staan bij de bedeling van bonen.  Een paar uur later terug naar ons gewoon cachot. Mijn pijp geruild tegen     ½ pakje sigaretten. Krijgen een tweede inspuiting tegen tyfus, de hele nacht zware koorts en gedroomd van thuis.

17 december 1942

De rode Spanjaarden worden van ons gescheiden.  Een Engelsman vervoegt ons en meldt ons dat Turkije ook in de oorlog betrokken is.

Vertrek, manana.  Deze morgen me laten scheren, de eerste maal sinds ons vertrek uit Toulouse.  Opnieuw 3 Belgen die ons komen vervoegen . Kregen deze middag vers brood en boter.  Ik sta niet op de lijst om te vertrekken. Nogmaals 3 Belgen komen aan, waaronder 1 uit Kortrijk.  Vaccin tegen pokken ingeënt.

18 december 1942 – vrijdag

Een van de drie Belgen die gisteren aankwamen, heb ik reeds ontmoet in Lyon.  Alle drie werden ze gestraft en kaal geschoren, omdat een houten bord, waarop ze geslapen hadden, beschadigd was. Vertrek nogmaals beloofd, voor morgen en maandag.

20 december 1942 – zondag

Eerste contingent gevangenen vertrokken naar Miranda.

Voor de eerste maal mijn broek kunnen uittrekken om te slapen.

22 december 1942 – dinsdag

We vertrokken ’s morgens in een bittere koude, per autocar (een krakende kas) 2richting Lerida.  We volgden de loop van de Rio Segre, vanaf de hoogte van een paar duizend meter. Op een bepaald ogenblik staken we een ravijn over.  De brug die opgeblazen was gedurende de burgeroorlog, was vervangen door twee stalen balken, die juist op spoorbreedte van de  autocar lagen.  Het was indrukwekkend, hoe de chauffeur boven die afgrond, in alle kalmte zijn oude kar veilig overbracht.  De dorpen die we nu voorbij reden waren nog half verwoest.

De bus stopte aan de gevangenis, er was geen plaats meer, dan maar te voet verderop naar een oude kazerne, om  in één zaal met 130 man samengeperst te worden.  De ganse vloer was ’s nachts volledig bedekt met lichamen.  Verluchting was er voldoende , want de ramen ontbraken.

23 december 1942

Slechte voeding, wie geld heeft kan een brood kopen.  De Polen spelen hier de baas, ze ontvangen 50 à 95 pes/per week.

24 december 1942

Mijn kousen die ik te drogen heb gehangen zijn verdwenen.  De Spanjaard die me brood moest geven in ruil voor  mijn stylo, was niet meer te vinden.  Heb een weinig gekregen uit de colli’s die de Franse cadetten krijgen als kerstgeschenk van hun consulaat.

25 december 1942

Na een ijskoude nacht doorgebracht te hebben, moeten we een openlucht mis bijwonen.  Vandaag een extra maaltijd, er was vlees en aardappelen in de soep.  Daarna als dessert, 2 mandarijnen.

26 december 1942

Rond de middag onverwachts de lijst van het 2^e konvooi dat zou vertrekken.  Bij het appel werd mijn naam niet vermeld, bij de tweede afroeping was ik er wel bij.  Rond 16 uur vertrek per trein naar Saragossa, aankomst rond 22 uur.  Geen plaats in de gevangenis. In het station moeten wachten ( zonder eten) op een trein die ons verder zal brengen.

27 december 1942 – zondag

Rond 7 uur vertrek naar Miranda, we zaten in een 2^e klas rijtuig, geen glas in de ramen erg koud.  Aan een leurende vrouw, mijn hemd gewisseld voor een stuk brood.

Militairen, uitgedost met rode muts en mooie laarzen, behorend tot de “Division Azul”, vertrekken uit Saragossa naar Rusland.  Ze begrijpen ons ideaal, zij vertrekken om hun familie uit de nood te helpen en nadien een staatsbetrekking te krijgen.

Om 16 uur aangekomen in Miranda, het kamp ligt op 200 m van het station.  We twijfelen welke nationaliteit aan te geven.  We ontvangen een deken, poncho, gamel en strozak worden voorlopig ondergebracht in de gang van barak 15 (bij de Canadezen).

28 december 1942

’s Morgens, bij het halen van de koffie bots ik op André en Robert.  Zij hadden de kust van de Middellandse Zee  gevolgd en werden een dag later aangehouden in Allamala (8 km beneden Figuras).  Hun tocht was veel gemakkelijker geweest.  Geen hulp van de Belgische ambassade.

De pakketten bestemd voor de Belg-Belgen, werden verdeeld tussen de Belgische militairen, de Belg-Canadees, die kenden ze niet.

29 december 1942

Na ondervraging door de Spanjaarden, werd ik ingedeeld in groep 3.  Ik werd ondergebracht in het oud calabosso (gevangenis) en had als celgenoten Didden Jean  uit Welkenraedt en Lenain uit Luik, die nadien piloot werd.

30 december 1942

Installeren ons kot met gestolen planken, afkomstig van een nieuwe barak in aanbouw.

31 december 1942

Als Canadees ontvangen we een voedselpakket, geleverd door de Engelse ambassade.

1 januari 1943

Bijna 6 maanden van huis weg en we vragen ons af of we de andere kant van het water nog zullen bereiken.  Door bemiddeling van de ASA Amb.  krijgen we een extra maaltijd.  Iedere morgen zijn we verplicht deel te nemen aan “Saludo à la Bandera”.  Ik denk aan Paula, die me op oudejaarsavond 1941 een belofte gedaan heeft, en die ook gehouden heeft.

6 januari 1943

De Fransen voortdurend in gevecht met de Polen en de Belgen.  De slechte behandeling in het kamp zal een hongerstaking uitlokken.  Hier ontsnappen is onmogelijk, zelfs ’s nachts zijn we streng bewaakt.  Een dubbele prikkeldraad omringde het kamp.  Op de omheiningmuur stonden om de 25 m wachthuisjes.  De soldaten die de wacht hielden, riepen om de beurt “Alerta”, dit om mekaar wakker te houden, dat geroep duurde de gans nacht.

We hebben de best ingerichte “Cale”. Onze vriend Didden gaat regelmatig op strooptocht, zelfs op gevaar van neergeschoten te worden.  Links en rechts kan hij wat hout scheef slaan, dat we met een mes in stukjes snijden, om zodoende, ons kacheltje, gemaakt van conservenblikken  van brandstof te voorzien.

2 peseta’s solde ontvangen, zodat we een kleinigheid kunnen kopen in de kantine uitgebaat door  Spanjaarden.  De wijn deugt niet.  De Polen eisen toezicht door een internationale commissie van het Rode Kruis, om de levensomstandigheden te verbeteren.

Bijlage één  : vertaald verslag van H. Amouroux, geeft een idee in welke

                       toestand we moesten overleven.

De vele Spaanse gevangenissen, er zijn er zo’n 30,  zijn dikwijls de wachtkamer voor het kamp Miranda en Miranda zullen vele ontsnapten zich herinneren.

Wanneer je na een vermoeiende en ongemakkelijke reis van zo’n 20 tot 30 uur, met geboeide handen  en als enige voedsel een klein brood, bij Miranda aankomt, dan valt het op het eerste gezicht nog goed mee. De wit gekalkte barakken staan weerszijden van een met bomen omzoomde laan en het sportveld en zwembad zien er verleidelijk uit, maar dit is slechts schijn, het sportterrein is niet toegankelijk voor de gevangenen en het zwembad is … leeg. Dit alles maakt deel uit van het decor.

De barakken 30 bij 6 meter, zijn voorzien voor 120 bewoners, maar worden volgestouwd met 200 gevangenen die verdeeld worden in groepen van 4, 5 of 6 en die gelogeerd worden in kleine kamertjes, waarvan de muren uit een oud deken bestaat en waar alleen door een klein bovenlicht spaarzaam licht binnenvalt.  Geen elektriciteit noch  verwarming, wel vlooien en luizen en ander ongedierte.  Een wasbak met 4 kranen is de enige watervoorziening en dit zorgt natuurlijk voor ellenlange rijen.

Het sanitair : als we dit woord mogen gebruiken voor een barak van 20 meter lang verdeeld in boxen zonder deuren, zullen alle gevangenen zich zeker nog herinneren.  Iedere morgen werd dit gebouw door een kuisploeg van gevangenen gereinigd, maar na enkele uren vlogen er weer wolken vliegen en muggen boven het smerige mengsel van uitwerpselen vooral een bloederige diarree die een verpestende stank verspreidde.Teneinde de smerige troep te vermijden lagen in de gang stenen waarop de gevangenen konden lopen.  Het was toegelaten ’s nachts de latrines te gebruiken, maar men moest er heen zonder broek aan. Je kunt denken in het pikdonker naar die smerige barak, de meeste gingen in de omgeving van de eigen barak, ervoor zorgend niet gepakt te worden door de patrouillerende soldaten.

Oorzaak van de “Miranditis “ de chronische diarree, was, het soms besmette water, de slechte kwaliteit van het voedsel en ook het volledige gebrek aan hygiëne bij de “koks” en in de “keuken”.

In een rapport van 3 oktober 1943 schrijft dokter Galtierd’Auriac, hoofdarts van het kamp samen met dokter Dépinay en enkele andere artsen die zich om de gezondheid van de gevangenen bekommeren, dat de koks medisch gekeurd moeten worden en dat de besmette personen uit de keuken moeten verwijderd worden of indien dit niet mogelijk is moeten ze preventief behandeld worden.

In 1943 gaat de controle van de ziekenzaal over naar de Franse Medische Dienst en die zorgt dat verschillende gevangen afgevoerd worden naar zogenaamde badsteden, waar ze ondergebracht worden in leegstaande hotels, de omstandigheden zijn er even erbarmelijk als in het kamp, alleen is de bewaking veel minder streng.

7 januari 1943

De rest van het kamp verklaart zich solidair om een hongerstaking aan te vangen.  De Polen houden hardhandig controle en vernietigen alle voedsel dat het kamp binnenkomt.  De overtocht van de Pyreneeën zit  me nog in de benen.  Terwijl iedereen zit aan te schuiven aan de waterkraan, zijn wij erin geslaagd de waterleiding af te tappen.

9 januari 1943

De staking gaat verder, de peroles (ketels) met eten worden door de Polen in het zand omgekeerd.  De leiding van het kamp zit ermee verveeld, de opstand is reeds internationaal bekend en de hygiëne is beneden alles.

Ons toilet “Franco”, was een gat in de grond, zonder spoeling, met aan de zijkant een klein muurtje. De voorkant was open en bloot.  Naarmate de dag vorderde werd de hoop uitwerpselen, groter en groter, zodat men verplicht was op de zijmuurtjes te staan, zonder zijn evenwicht te verliezen.  Een aantal gevangenen vallen reeds flauw, terwijl anderen zingen om de moraal wat op te krikken. Ik krijg een paar sigaretten van mijn  celgenoten.

Nieuwe berichten zijn hoopvol. De Belgen jonger dan 18 jaar of ouder dan 40 zouden vrijgelaten worden en naar Belgisch Kongo overgemaakt worden, mooi, maar nu zijn wij Canadees!

De inwoners van Miranda staan sympathiek tegenover de actie die wij ondernemen.  Dit bemerken we als de trein voorbij komt, zwaaiende zakdoeken en kreten om de moed erin te houden.

De bandera is vermoeiend, we moeten blijven staan tot het aantal zieke afwezigen gekend is.

10 januari 1943

Twee Britse officieren verlaten het kamp.

De bemanning van de duikboot “Iris” mag ook vertrekken.  Deze morgen was er geen bandera.  We kregen een paar beschuiten.  De leiding van het kamp doet zijn best om het kamp wat op te frissen voordat ze bezoek krijgen van een ambassadeur.

12 januari 1943

Vanmorgen 2 koekjes en twee tegeltjes choco gekregen.

Niet wij, maar de off. groepsleiders  profiteren van de staking. Vier onder hen vertrekken.

De bijkomende barak die inderhaast opgetrokken werd, is deze nacht door de felle wind ingestort.  Tegen de avond wordt de staking opgeheven.  Robert was ziek en uitgeput.

De Belgische Luitenant Gautier verklaarde om 22 uur, dat de Spanjaarden de garantie gegeven hadden, dat het Rode Kruis het kamp komt bezoeken.

13 januari 1943

’s Morgens kregen we koffie met melk plus ½ brood.  Didden had een middel gevonden om een stuk spek uit het “almacen” magazijn te stelen.  Hij beweerde het met een pijl en boog gedaan te hebben.

15 januari 1943

De militairen en de ontsnapte krijgsgevangenen moeten zich melden en krijgen een voorkeurbehandeling.  Groepsleider Bastijn verlaat het kamp. Een Jood, Frank, komt me 40 cent vragen voor een postzegel die hij me gegeven had in Lerida.

Velen vertrekken in “résidences surveillées” en zijn gelogeerd in hotels.  Ik hoop maar één zaak en dat is samen met André en Robert te mogen vertrekken.

Vanavond, kroketten en brood  als souper.

17 januari 1943

Handschoenen en pull ontvangen van Brits consulaat.  Beter laat dan nooit.

20 januari 1943

Was corvee patat, maar heb slecht ½ dag gewerkt.

Geruchten doen de ronde dat de stad Miranda geplaagd wordt door een tyfus epidemie.  Krijgen soldij en sigaretten,  de Spanjaarden weten niet wat gedaan om ons tevreden te stellen.

22 januari 1943 - vrijdag

Vandaag sta ik op de lijst van de erkende Canadezen, nu en dan vertrekken er enkele. Mijn groepschef is zeer vriendelijk omdat hij water mag komen halen in ons kot.

24 januari 1943  – zondag

Voor de eerste maal Canadese solde ontvangen.

Een éénarmige Spaanse officier vraagt ons of we een goede indruk hebben van het kamp.

30 januari 1943

Lenain verlaat onze barak, het wordt iets rustiger.

Een delegatie van de Duitse ambassade, komt vrijwilligers rekruteren om tewerk gesteld te worden in Duitsland. Zonder succes; we kenden hun methoden.

2 februari 1943

Canadienne vest gekregen. Terug enkele mannen vertrokken.

We vernemen dat Stalingrad gevallen was.

5 februari 1943

Terug ingeënt tegen vlektyfus.

Lenain komt regelmatig op bezoek; Arnouts is een nieuwe vriend.

De Poolse Canadezen worden door hun groep gesteund terwijl de Belg-Canadezen moeten toezien, wat de militairen zich toe-eigenen.

Dit alles is van minder belang, als we hier maar buiten geraken!

We slapen in smerige dekens vol luizen; en het eten komt soms te laat of niet. Het groeten aan de bandera hangt ons de keel uit. Onmogelijk om een brief buiten te krijgen.

9 februari 1943

Rancho (eten) is nu goed. Ik help Robert om een bed te maken, we hebben toch planken genoeg onder het zand zitten.

12 februari 1943

Voor het eerst mooi warm weder.

14 februari 1943

Corvee patat in de steek gelaten en naar de voorbereiding van een concert gaan luisteren. Eerst zat ik achteraan maar nadien had ik een loge in het dakgebinte. Op het ritme van de muziek, zwierden de hangende benen heen en weer. De kwaliteit van het orkest was niet te onderschatten. Mooie swing-Jazz en Slavische muziek stond op het programma.

De Pool Slomesinsky komt in onze cel en vermits hij in de keuken werkt brengt hij ons soms wat extra eten.

21 februari 1943 – zondag

Spaanse autoriteiten komen het gala concert bijwonen. Van waar al die muziekinstrumenten? Een extra diner met op het menu “Riz à la Valenciennes”.

Een mooie dag, maar wat onder de grond gebeurde, staat in de volgende bijlage, vertaald uit het Frans.

Ontsnappingspoging tijdens het concert

Waren er veel ontsnappingen? Neen. Waren er veel ontsnappingspogingen?  Relatief veel, maar zeer weinig slaagden, niettegenstaande alles geprobeerd werd.

Het meest gebruikt was de klassieke tunnel.  Er werd in de barak een verticale put gegraven waarvan de opening onder een bed of onder de plankenvloer verborgen was.  Vanuit de bodem van de verticale schacht werd een horizontale gang gegraven onder de binnenplaats, onder de muur, de rondweg, de prikkeldraad en nog een eind verder, zodat de schildwacht de mannen niet uit de tunnel zag komen. De minimum lengte was zo ongeveer 40 meter en het graven gebeurde ’s nachts.  De grootste moeilijkheid was de uitgegraven grond kwijt te geraken. Dit moest zeer zorgvuldig en ongemerkt gebeuren.    Toch mislukten de meeste pogingen, ofwel werden ze verraden, ofwel werden ze door de Spanjaarden ontdekt, ofwel zoals in het geval van de poging ondernomen door barak 5 , passeerde er juist een patrouille op het ogenblik dat de eerste ontsnapte zijn hoofd boven de grond stak.

Er is echter een poging die wel het vermelden waard is. De Spanjaarden bouwden een nieuwe barak, langs de kant van de keuken, tegen de afsluiting.  Ik dacht dat het een nieuwe stal was voor de muildieren die in het kamp gebruikt werden, maar mijn vriend zei dat dit gebouw veel te mooi was voor deze beesten, en dat, als ik gelijk zou hebben dat het een stal was,  hij mij met pruimen zou betalen. Het waren inderdaad stallen, maar mijn pruimen heb ik nooit gezien.

De werken vorderen goed de muren staan er en het dak wordt er op gelegd.  Een afvaardiging van verschillende nationaliteiten gaat tot bij de kampcommandant en vraagt om op een zondagnamiddag een concert te mogen geven in de barak voor die volledig klaar is.  De kampcommandant die dol is op muziek stemt toe en wil zelfs helpen om het concert in te richten. Hij levert balken en planken om een podium op te timmeren. De commandant had helemaal niet door dat het concert als dekmantel zou dienen voor een grote ontsnapping.

Daar de barak tegen de kampmuur gebouwd werd, was de te graven afstand gehalveerd, daarenboven liep het terrein buiten de muur steil af naar de Ebro en stond er een grote struik die de uitgang van de tunnel goed verborg.  Het probleem voor het verspreiden van de uitgegraven grond was ook opgelost, op de werf was het niet te controleren of er grond bijkwam of verdween, daarenboven kon ook een groot gedeelte grond opgeslagen worden onder het podium.

Toegang tot de barak is natuurlijk verboden, vooral ’s nachts; maar de muziekrepetities moesten toch doorgaan, dus de graafploegen mengden zich  tussen de muzikanten en zo kon er dag en nacht gegraven worden.

De grote zondag is aangebroken, de toeschouwers vullen de barak, de muzikanten betreden het podium en de kandidaat uitbrekers zitten klaar in de tunnel en onder het podium.

Tijdens het concert wordt de laatste grond verwijderd en een opening gemaakt tussen de wortels van de struik.  Het concert is afgelopen, de toeschouwers en de muzikanten verlaten de barak, de Spaanse soldaten doen een laatste inspectieronde in de barak, alles lijkt te lukken, tot… een Spaanse soldaat onder het podium kijkt….  Geroep, getier, enkele geweerschoten en enkele minuten later 32 onfortuinlijke die weggevoerd worden.  

23 februari 1943 – dinsdag

De eerste lessen van gymnastiek gevolgd, op de Promenade des Anglais, maar dit was niet bestemd voor beginnelingen.

Slag van de geweerkolf gekregen op mijn rug, omdat we stonden te lachen met de binnenkomende soldaten. Ze waren niet eens bekwaam van in de pas te marcheren.

Voor het eerst een jong meisje zien wandelen, buiten de omheining. Ze werd vervolgd door glinsterende ogen.

28 februari 1943

Aangetast door de tunnel ziekte, waren we reeds begonnen met het gieten van een betonnen plaat, die de ingang moest camoufleren.

Plots moesten we verhuizen naar een nieuwe barak, de plannen vielen in duigen. Zijn onze privé waterkraan kwijt.

In een Portugese krant staat dat de Duitsers plannen koesteren om Spanje te bezetten. Twee mannen lukken erin, tegen betaling en met de hulp van de cognos (scheldnaam voor de bewakers), te ontsnappen. Een derde verbergt zich onder de motorkap van een camion, die voedsel binnenbracht. Heeft hij het gehaald? Dat weten we niet.  

3 maart  1943

Een kapmes en een houtzaag scheef geslagen op de bouwwerken. We kunnen terug aan het werk: “Revista” inspectie voor het opzoeken van het materiaal. Niets te vinden, wij hadden reeds veel bijgeleerd van de Spanjaarden.

Deze morgen een flinke colis ontvangen.

9 maart 1943

’s Avonds strengere bewaking, we mogen zelfs niet meer gekleed naar Franco (WC) gaan.

11 maart 1943

André is in het bezit van een brief van Vandamme, om over te maken aan Spaak en Gilson.

18 maart 1943 – donderdag

Tand gebroken op een stuk Toron (noga).

De apatriden mogen vertrekken en worden overgebracht in hotels.

Voor het eerst naar de “peleguera” (haarkapper) geweest.

21 maart 1943

De Polen vertrekken in massa, maar de chef blijft tot de laatste (op 24 maart).

Terug “Revista”; nadien desinfectie van kledij en dekens. Alles in de trommel stoppen, die onder hoge temperatuur stond. Resultaat, we hadden nog meer vlooien. 

01 april 1943

Herdenking van de verovering van de stad Madrid.

Speciale maaltijd: vis - hors d’oeuvre à la Valenciennes, Vino en naranjas (appelsien).

Het eentonig leven gaat verder, geen vrijlatingen meer ; de stemming is beneden alles.

14 april 1943

De Belg-Belg en enkele Belg-Canadezen zijn reeds vertrokken. De brief geschreven naar huis (nooit aangekomen).

15 april 1943

Schoenen in herstelling gegeven bij de “Zapaterra” ; de Belgische secretaris wilde de herstelling niet betalen (Mr Kruger).

Minderjarige Belgen verlaten het kamp.

18 april 1943

Belgen denken dat ze morgen zullen vertrekken. De Brabançonne weergalmt in het kamp.

19 april 1943

Vanaf 6 uur ’s morgens staan alle Belgen rond het “Officina”.

Tegen de middag, in voorbeeldige orde, verlaten ze het kamp.

Uit het kamp zagen we een trein voorbij rijden, richting St Sebastian. Uit de ramen van de trein niets anders dan lachende gezichten en wuivende zakdoeken. Het was een treffend beeld voor zij die achter bleven.

Na de middag, met vaandel op kop, was het de beurt aan de Nederlanders. Tegen de avond waren het de echte Canadezen.

21 april 1943

Slechts 34 Joden vertrokken.

22 april 1943

Grote Bandera en de vlag halfstok, de loop van de geweren naar beneden gericht. Wat is er gaande? Het was Pasen.

27 april 1943

Rest van de Polen vertrekken. Celgenoot Slomezinsky was erbij. Morgen de beurt aan de Fransen. Slechts 2 Belgen op de lijst.

1 mei 1943 – zaterdag

Samen met de “Distinos” (uitgerust met een lang hemd) hebben we moeten defileren voor de nieuwe kampcommandant.

17 mei 1943

Mijn moreel staat laag! Mijn gedachten gaan naar al de dierbare die ik achtergelaten heb.

Een ooievaar vliegt voorbij, is dit een gunstig teken?

De krijgsverrichtingen in Afrika verlopen goed.

De Canadezen zouden vrijdag vertrekken; is het gedaan met “manana”.

Stikkend heet op de middag, pompiers met brandweerwagens komen het zand blussen. We profiteren ervan om een koude douche te nemen.

21 mei 1943

Een hevig onweer barst los over Miranda.

Vertrek voorzien voor morgen; toch weer “manana”.

22 mei 1943 – zaterdag

We lopen nerveus rond; vertrekken we nu ja of neen?

Eindelijk marcheren we naar buiten, de vrijheid tegemoet.

Bloemen gekregen van een senorita.  Kregen een eetmaal aangeboden in een restaurant.  Nemen afscheid van de officieren en de conos.

13 mei 1943

Met de trein komen we ’s morgens in Madrid aan.  We worden in een hotel gelogeerd.  We voelen ons onwennig in zo’n groot vertrek met een zacht bed (zonder vlooien).  De Polen hadden de dag ervoor amok gemaakt en zelfs gevochten met de politie.  We vreesden dat er tegenmaatregelen zouden genomen worden.

Rond 18 uur  moeten we terug de trein op, ze willen ons hier zo spoedig mogelijk kwijt.

24 mei 1943

Rond 20 uur is Gibraltar in zicht.   In de haven van Algeciras schepen we in, een klein transportschip brengt ons buiten de Spaanse territoriale wateren. De Britse oorlogsvlag wordt gehesen, we varen rechtstreeks naar de Amerikaanse hulpkruiser “Santa Rosa”, in de haven van Gibraltar.  We lopen totaal verloren in deze reus.  Wat een luxe, stel u voor, een WC om op te zitten!  Een Belgische majoor komt ons begroeten.  Van op het dek kunnen we Afrika (Suota) zien.

27 mei 1943

De Fransen die niet proper genoeg waren, moesten hun cabine verlaten en werden in het onderschip ondergebracht.  Wij kregen hun cabines, met stortbad.  Voor de eerste maal in mijn leven de wacht opgetrokken.  Aan boord was zelfs een cinema die de laatste USA films vertoonde.  Om de twee dagen kregen we een pakje sigaretten ( een stukje beter dan het stro dat we gewoon waren).

29 mei 1943

Militaire kledij gekregen, en de pas gekregen Spaanse kledij vloog, met vlooien en al, over boord.  Bezoek gekregen van Generaal De Gaulle.  De Belgische erewacht was te laat opgesteld, wisten wij veel wie die generaal was!  We dachten als toerist de overtocht te doen, maar André moest het luchtafweerkanon bedienen.  Ik woog niet genoeg om het kanon te wapenen maar mocht wel de munitie aanbrengen.

De ganse nacht worden diepzeebommen tot ontploffing gebracht.  De Italianen hadden een middel gevonden om de haven binnen te dringen.  Met bestuurbare torpedo’s hadden ze gewoon een binnenvarend schip gevolgd.  De onderwater versperring was dan open.  Het volstond de torpedo de goede richting te geven en dan zo vlug mogelijk boven water te komen. Men beweert dat ze gewoon naar de Spaanse kust gezwommen zijn.

30 mei 1943 - zondag

We verlaten Gibraltar en vormen een konvooi met 29 schepen, die al zigzag varend de Duitse  duikboten ontweken.  De kruissnelheid is 14.3 knots.  In het ruim zitten Duitse krijgsgevangen, komende van Afrika, opgesloten.

04 juni 1943

De zeereis loopt ten einde, we worden opgevangen door  destroyers met barrage ballons. Sunderland vliegtuigen sporen eventuele duikboten op. Leggen aan in Glasgow, laverend tussen mijnenvelden en rotsen. Gedurende de reis hebben we waarschijnlijk een U - boot gekelderd.

05 juni 1943

De Polen verlaten het schip.

6 juni 1943

Om 7 u is het onze beurt. Een goed georganiseerde ontvangst. We maken kennis met “a cup of tea”.  Op de express trein Greennock – London is de Salvation  Army aanwezig om ons eten te bezorgen.

07 juni 1943

Aankomst in London om 10 uur. Per bus door de stad, die zwaar beschadigd is.  In afzondering geplaatst in “Patriotic School Bromley.

10 juni 1943

Eerste ondervraging doorstaan door de Security.

15 juni 1943

Robert vertrekt.  Dit is de laatste maal dat we hem gezien hebben. Eerste bombardement van London meegemaakt.

16 juni 1943

Bromley verlaten en ontvangen op de Belgische ambassade door minister Delfosse.  Ondergebracht in Hotel Ecleston.

De administratieve rompslomp kan aanvangen, van het ene bureau naar het andere.  Zelfs een commandant die durft te vragen “wat komt hij hier doen”?  Mijnheer wilde niet gestoord worden.

18 juni 1943

Medisch onderzoek ondergaan.  Aangeduid voor de landmacht, niet aanvaard voor de RAF.  Bezoek bij Minister Balthasar.

Bericht op de BBC “ de drie musketiers zijn goed aangekomen”. Mijn vader had het bericht gehoord, half gekleed en op zijn pantoffels, ging hij de vader van André Schaepdrijver verwittigen.

19 juni – zaterdag

Op de Franse ambassade het adres van mijn neef Camille Delhem gekregen. Hij zat in Noord Afrika en maakte deel uit van de divisie Leclerq. Brief naar hem geschreven.

21 juni 1943

De rest van mijn militaire kledij afgehaald.

Vertrek uit Paddington station naar Leamington-Spa. Ingedeeld in de II D Coy.

27 juni 1943-- zondag

Moest de wacht optrekken aan het cachot. Moest groeten voor een officier, maar wat met het geweer? Ik kreeg de raad van binnen op de koer te blijven, mijn dril was niet zoals het moest. Waar zou ik het geleerd hebben?

29 juni 1943 – dinsdag

Na een zware mars komen we in een verloren gat terecht; het kasteel van Walton Hall (wel zeer mooi gelegen). Allemaal anciens van Miranda, waren hier in afzondering.

13 juli 1943 – dinsdag

Brief van André ontvangen, hij is ingedeeld bij de luchtmacht.

14 juli 1943

Eerste schietoefening; zeer goed resultaat.

15 juli 1943 – donderdag

Met verlof in London. Wedde getrokken vanaf het vertrek in België, min de aalmoezen die we ontvangen hebben in de kampen of bij de ambassades.

16 juli 1943

Aankomst in Edinburgh, geslapen in een soldatenkring. Mijn geld van onder mijn hoofdkussen gestolen. 3 pond geleend aan een vriend. Bezoek aan Fort Bridge; penny in het water geworpen.

23 juli 1943

Aanvraag ingediend voor het bekomen van een “Marraine de Guerre”. Geen nieuws meer van Robert. Buiten ons weten was hij reeds aangeworven bij de 2^e Directie als geparachuteerd agent.

26 juli 1943 – maandag

Camion gemist om weer te keren naar het kamp. Onderweg opgepikt door de kampcommandant. 5 dagen arrest.

27 juli 1943

Dag waarop Generaal Van Strijdonck op bezoek kwam.

Moest in opdracht naar London, dit was het eerste contact met de geheime dienst. Ze beweerden dat het een vergissing was. Toch bleef ik er overnachten.

28 juli 1943 – woensdag

Terug naar Eaton Square bij de 2^e directie. Er was zogezegd een vergissing in de namen. In de namiddag op eigen initiatief, terug gekeerd om me kandidaat te stellen.

29 juli 1943 – donderdag

RV met de Cdt De Burghgrave d’Altena.

30 juli 1943

1^e geplaatst in het schieten.

Brief ontvangen van André evenals en colli van mijn marraine.

01 augustus 1943

Kennis gemaakt met ATS Sylvia (Birmingham.)       

04 augustus 1943 – woensdag

Adj. Remy (waarschijnlijk in opdracht van de kampcommandant) wil mij van gedacht doen veranderen om afstand te nemen van de 2^e directie.

11 augustus 1943

Terug naar London geconvoceerd.

16 augustus 1943

Granaat werpen. Bij het kuisen van de granaat een stuk vod, uit België, gebruikt.

Lt. Leeman vraagt of ik de cursus van verbindingsofficier wil aannemen.

17 augustus 1943

De opleiding is ten einde, elk krijgt zijn eenheid aangeduid.  Een telegram verhindert mijn mutatie, terug gescheiden van mijn vrienden.  Alles wat me dierbaar is wordt mij telkens ontnomen.

20 augustus 1943

Zowel Kapt. Verstraeten als Cdt. Verhaegen beweren dat ik niet zal aangenomen worden in London en dat ik mij beter kandidaat zou stellen om de militaire school te volgen.

23 augustus 1943

Opnieuw uit training weggetrokken, opdracht London.

Nogmaals door de tandarts behandeld, groot gebrek aan vitamines. Gelogeerd in Aben-Court Hotel, Fransen uit Miranda ontmoet.

.

27 augustus 1943

Tanden hersteld, stylo gekocht.

29 augustus 1943

Passé au bureau 2^e section 40 Eaton Square.

Verbod verder nota’s te nemen.

Verslag dat volgt  is opgemaakt na mijn thuiskomst met zaken die ik me nog kon herinneren.

19 september 1944

Uit deze 4000 man werden 500 geselecteerd, rekening houdend met technische kennis en gezondheid.  Ik had mij als autogeenlasser aangegeven  Ik kreeg een voorkeur behandeling en mocht werken in een verwarmde werkplaats, terwijl de anderen in een grote koude hall verbleven. We kregen een nieuw stamnummer (ik had 98163) een broek en vest met blauwe en witte strepen, een paar halve klompen overdekt met een grijze stof en sommigen onder ons kregen als toemaatje een versleten hemd of een muts.

We werden per trein 70 km verder gevoerd en stopten in het station van Rahtenow.  Vandaar te voet (ditmaal tussen gewone Wehrmacht soldaten) naar een verlaten kamp op 2 km van de Aradow vliegtuigfabrieken.  Dagelijks en in alle weersomstandigheden moesten we die weg afleggen, op slecht passende klompen. In een afgezonderde loods, omgeven door prikkeldraad, moesten we de vleugels van de V2 vervaardigen.

In onze barak hadden we een kapo (Fritz genaamd), die wanneer we zijn accordeon muziek niet op prijs stelden, wild in het rond sloeg met zijn dikke vuisten.

Ik kan U vertellen dat honger, koude, mishandelingen en slavenwerk dagelijkse kost waren, maar een idee geven van de werkelijke sfeer, kan niet onder woorden gebracht worden.  We waren slechts “Schweinhunden”.  Ons dagelijks uurrooster : om 4u30 opstaan uit onze stapelbedden.  Als matras hadden we in reepjes gesneden krantenpapier, één armzalig dekentje, zodat we verplicht waren met broek en vest aan te slapen.  Op bevel van de kapo vlug naar de verzamelplaats om zich om beurt te wassen, zonder zeep noch handdoek, dit zolang de kranen niet bevroren waren. Als ontbijt een ½ l “ersatz” koffie.  Nadien de barak reinigen, om een uur nadien terug aan te  treden voor het ochtendappel.  In de bittere koude, sneeuwvlagen of regen, stonden we daar onbeweeglijk, zoniet kregen we stokslagen.  Na het tellen en nogmaals tellen, tot het effectief klopte, gaf de kampoverste de toelating om naar het werk te vertrekken. In het buitengaan aan de poort nogmaals geteld, wie niet juist gelijnd was kreeg terug een stokslag op het hoofd.  De Russen kregen op het einde van het jaar een betere behandeling  en zorgden voor de keuken en het transport van het eten.  Daaruit konden we opmaken dat het Russische leger vorderingen maakte.

27 april 1945

Reeds een paar dagen horen we zwaar gerommel van artillerievuur.  Waarschijnlijk zijn de Russen Berlijn aan het veroveren.

Deze morgen een eigenaardige stilte ! We krijgen geen bevel om op te staan, geen appel, geen Duitse bewakers meer, zelfs de kapo’s zijn er van onder gemuisd.  In de omheining is een groot gat, waarlangs de kapo’s en de Russische gevangenen ontsnapt zijn gedurende de nacht.  Eenmaal klaarlichte dag, komt op zijn eentje een Russische verkenner binnengestapt.  We waren vrij, maar nog niet thuis.

Einde april 1945

Vermits de Russische artillerie de stad Rathenow bestookte en dat er gevechten waren tussen  Russen en Amerikanen aan de Elbe, verkozen Falesse en ik  ons schuil te houden in een klein dorp.  Al wat Russische nationaliteit had, zowel KG, als werklieden, trokken in colonne naar het Oosten. Onderweg eisten ze alle paarden, karren, landbouwwerktuigen, huisgerief, vee voedsel en kledij op.

De stoottroepen waren hoofdzakelijk Tartaren, we zaten er midden in.   Op een nacht  kwam een dronken soldaat de slaapkamer van de boerderij binnengestormd, met pistool in aanslag.  Hij veronderstelde waarschijnlijk, vermits ik op de grond sliep en Falesse en nog een andere Belg in het bed lagen, dat ik de Duitse boer was.  Hij richtte al vloekend zijn wapen op mijn borst en broebelde wat in het Russisch.  Langzaam haalde ik mijn gestreepte vest van onder het bed  en zei “Partizanski”. Hij vertrok terug al vloekend.  Hier was ik toch wel heel dicht bij de dood.  Alhoewel een Rus ons de opdracht gaf  op de koeien te passen, zijn we zo vlug mogelijk terug gekeerd naar Rathenow. Onderweg namen we ondergoed, een nieuwe broek en wat eten  in beslag. Ik behield mijn gestreepte vest, want ze had mij het leven gered.  Na een paar dagen rust in de half uitgebrande stad vertrokken we terug Westwaarts.  Ik had een fiets gestolen van een Rus en kon zo de uitgeputte Falesse op de buis van de fiets meenemen.   Op de terugweg stonden richtingsaanwijzers waarop in het Engels een verzamelplaats aangeduid stond voor Engelse KG.  Wij daar naartoe, dit was misschien  de  oplossing om vlug gerepatrieerd te worden.  Toen we het kasteeltje binnen gingen, kwam ons, tot onze grote verrassing, een Russisch officier  tegemoet die ons in het Engels te woord stond. Hij verzocht ons na de middag terug te komen.  We vertrouwden de zaak niet en zijn verder gereisd naar het volgende dorp.  Daar kwamen we terecht bij een Russische veldkeuken, waar we mochten mee-eten. In een verlaten boerderij ontdekten we in de schouw een gerookte kip.  Was dat lekker. Na een nacht doorgebracht te hebben tussen dansende en zingende Russen, werden we naar een bewaakte verzamelplaats geleid  Onze fiets waren we kwijt, ze wilden nagaan hoe dit ding werkte.

Van een schildwacht kreeg ik de helft van zijn rantsoen brood en worst en zelfs een pakje sigaretten. De paar woorden Pools die we geleerd hadden in kamp Miranda, kwamen nu goed van pas om ons verstaanbaar te maken.  De volgende dag werden we per GMC (USA camion)  dicht bij de Elbe gebracht, in afwachting van een uitwisseling van Russische en West Europese KG.

Eenmaal in handen van de Amerikanen, werden we gelogeerd in een kazerne, waar grondig medisch onderzoek en desinfectie gebeurde.  Aan ons verzoek ons over te vliegen naar Engeland, werd geen gevolg gegeven.  Het zou vlugger gaan per spoor.

Terug in beestenwagens, maar dit maal met open deuren.  Via Leipzig, in kleine etappes, geraakten we in Luxemburg.  Namur was onze eindbestemming.

9 juni 1945

Aankomst in het station van Namur.  De bevolking van de stad was verwittigd van onze komst en was in massa aanwezig om ons te verwelkomen.  We werden opgevangen door het Rode Kruis, dat ons eten en drinken gaf.  Ter plaatse werden we oppervlakkig medisch gecontroleerd. Makkers die in slechte conditie verkeerden, werden onmiddellijk afgevoerd naar een kliniek.  Er was zelfs een dienst aanwezig die Duitse Marken uitwisselde tegen Belgische franken.  Ik denk niet dat één politieke gevangene  een Mark bezat.  Van elke PG werd een steekkaart opgemaakt (mijn ref. was R47,R36,R51)

Een aantal Belgische arbeiders  die in de Duitse industrie tewerkgesteld waren, kwamen met dezelfde trein naar huis. Deze jongens  werden uitgefloten en beschimpt, er werd geen onderscheid gemaakt  of ze vrijwillig dan wel verplicht tewerkgesteld waren.  Enkele burgers nodigden ons zelfs uit om een pint te drinken.  Het was goed gemeend, maar we hadden dringender zaken te regelen.  Dezelfde dag ben ik met Bob naar Brussel gereisd om bij hem thuis te overnachten.  Ik durfde niet naar huis bellen uit schrik dat ik mijn ouders niet meer terug zou vinden.  Gelukkig had het Rode Kruis reeds het nodige gedaan.  Mijn ouders zijn zoals beloofd door de officier van de SD nooit verontrust geweest.

10 juni 1945

De Commandant De Winiwarter, afgevaardigde van de 2^e Directie, bracht me per auto naar Harelbeke.  Hij wist me te vertellen dat zijn dienst mijn spoor gevolgd had tot in Vucht  en dat ik door het Duitse gerecht ter dood veroordeeld was.

Ik ben aan de executie ontsnapt door het feit dat Breendonk zo snel mogelijk en in de grootste wanorde ontruimd werd.

Het geluk van terug thuis te komen, de tranen van blijdschap, de omhelzing van mijn ouders en van mijn liefste Paula, die haar woord gehouden had, dat is iets wat je nooit vergeet.

Telegrammen met gelukwensen en bezoekers overspoelden ons.

Zelfs naoorlogse helden kwamen zich verontschuldigen met woorden : “ had ik het geweten dan had ik ook….”

Nu volgde de zware taak de ouders van mijn gesneuvelde makkers André en Robert, te bezoeken en te troosten.

Van Robert Deprez was reeds bekend dat hij met zijn vliegtuig neergehaald werd in Nederland (Hansweert) en verdween in de Westerschelde. Van  Schaepdrijver André wist men alleen dat zijn laatste verblijf in het concentratiekamp van Mauthausen was. Bij de ontruiming van het kamp, gedurende de dodenmars, bleef geen spoor meer van hem over.

Gesneuvelde helden met plaats van veroordeling:

Foto's van het   graf van Paul de Goussencourt  op de Belgische Militaire Begraafplaats te Adinkerke. 

Foto's van de Kapel voor graaf Paul de Goussencourt ook, “Vliegenierskapel” genoemd, te KAASKERKE - DIKSMUIDE.

Graaf Paul de Goussencourt

Paul de Goussencourt is vrijwilliger bij de Belgische luchtmacht en sergeant piloot bij het 3^e eskadron (smaldeel) dat haar vliegveld heeft in de Moeren. Op 12 mei 1917 meld de graaf zij als vrijwilliger om een verkenningsvlucht voor de Belgische artillerie ui te voeren. Samen met zijn waarnemer Luitenant waarnemer Léon Adelin Decubber stijgt hij op achter de stuurknuppel van zijn Farman 40. Zij maken een observatievlucht boven Diksmuide om hun eigen artillerie eenheid en grondgeschut te ondersteunen. Boven Kaaskerke wordt hun vliegtuig door de Duitse Luchtafweer beschoten en geraakt! Het toestel stort brandend neer in een weide niet ver van de IJzer te Kaaskerke. Beide militairen overleven de Crash niet .

Paul Ernest Antoine Marie Ghislain Hervey Stanislas de Goussencourt werd geboren op 14 januari 1892 te Obourg, Hai (B) en overlijdt op 12 mei 1917 te Kaaskerke, Diksmuide. hij word begraven op de Belgische Militaire Begraafplaats te Adinkerke op 15 mei 1917(graf 2230).  Hij is werd 25 jaar.

Luitenant Léon Decubber werd geboren te Anderlecht (Cureghem) op 23 februari 1893. Hij wordt naast Paul de Goussencourt begraven (graf 2229). Op 20 juli 1921 wordt zij stoffelijk overschot overgebracht en herbegraven te Evere.

Een vergeten monument

Kapel voor graaf Paul de Goussencourt ook, “Vliegenierskapel” genoemd,

te KAASKERKE - DIKSMUIDE

In 1923 wordt de vijfhoekige neogotische kapel nabij de Kapellestraat te Kaaskerke, Diksmuide, opgericht als herinnering aan baron Paul de Goussencourt.

De familie van de piloot kocht een stuk weidegrond en liet op de hoek deze herdenkingskapel bouwen. Het was de bedoeling om hem in de kapel te begraven maar dit werd niet toegestaan. Deze merkwaardige neogotische kapel, opgetrokken in natuurstenen blokken, bevindt zich in bouwvallige en verwaarloosde toestand (toestand november 2006), hoewel geklasseerd monument.

In 2002 was deze kapel zelfs nog volledig omringd en overwoekerd door struikgewas.

Technische beschrijving

• Vijfhoekige, neogotische kapel, opgebouwd uit natuurstenen blokken.
• Voor-, zij- en achtergevel zijn voorzien van trapsgewijs versmallende steunberen.
• In de muurvlakken zijn spitsboogvormige vensters uitgespaard, voorzien van maaswerk en glas in lood.
• De voorgevel heeft een spitsboogvormige toegang met een rechthoekige ijzeren deur, opzij voorzien van twee rondzuilen op basement en met palmetkapitelen.
• Het tympanon is versierd met een drielob. Hierboven bevindt zich een klein roosvenster met maaswerk opgevuld.
  Op de puntgevel met vlakke uiteinden staat een natuurstenen kruis.
  In de kapel is tegen de noordkant een rechthoekige gedenkplaat van wit marmer opgesteld.
• Het absisvenster heeft twee ramen met glas-in-lood met de voorstelling van de H. Paulus en de H. Julius.
  (Bron : JABOBS M., "Zij, die vielen als helden", Brugge, 1996, 2 delen - Uitgave Provincie West-Vlaanderen)

.

Paul de Goussencourt werd onderander gedecoreerd met het Oorlogskruis 1914-18, de IJzermedaille en Ridder in de Orde van Leopold II.

De Franse begraafplaats  St.Charles-de-Potyze

te Zonnebeke

Het ontstaan van deze Franse oorlogsbegraafplaats, het grootste in België, dient gezocht te worden in de onmiddellijke om­geving van de “ambulance St.-Charles” of “ambulance de Frezenberg” tijdens de eerste slag om leper. Deze hulppost is geïnstalleerd in de gebouwen van een wijkschooltje, een afdeling van het Ieperse St.-Jozefsinstituut. Het schooltje staat in feite noch aan de Potyze, noch aan de Frezenberg, maar dicht bij de Verlorenhoek op de plaats van de huidige begraafplaats.

De verbandplaats fungeert als verzamelpunt voor zwaar ge­kwetsten die vanuit de verschillende regimentsposten,over Zonnebeke verspreid, doorgestuurd worden nadat ze de eerste zorgen hebben gekregen. De lichtere gevallen worden in de eenheid zelf behandeld.

Het aantal sterfgevallen te wijten aan kwetsuren is er ont­stellend hoog, en op menige overlijdensakte treffen wij de formule aan “Décédé par suite de blessures de guerre” of “par éclat d’obus”.Velen onder hen bezwijken in de verband­post. Zij worden, door de brancardiers, in de naaste omgeving begraven. Dit verklaart de concentratie van een groot aantal Franse en ook Britse begraafplaatsen aan de Verlorenhoek en de Potyze, waar een Britse verbandpost is gevestigd in het kasteel.

De vele Franse eenheden, die langs de baan van Zonnebeke naar leper marcheren, trokken eraan voorbij, en één onder hen Elie Chamard brancardier bij het 77^ste R.I.beschrijft de begraafplaatsen als volgt:

“ Langs de baan van de Frezenberg naar de Menenpoort treffen wij overal militaire kerkhoven aan.Op de kruisen zien wij Franse kokardes of rode kepies. De graven zijn overvloedig versiert met bloemen die vers geplukt zijn in de serres van het Minneplein te Ieper. Midden de sneeuwvlakte ge­ven ze een kleurrijke noot aan het trieste tafereel.

Iedere divisie of onderdeel heeft er een eigen hoekje, waar eigen gesneuvelden worden bijgezet. De begraafplaats is degelijk georganiseerd, en er zijn nauw­keurige lijsten voor handen. Alle graven hebben een nummer, zodat er zich in principe na de oorlog geen moeilijkheden kunnen voordoen bij het opzoeken ervan. Van alle militairen, die op de begraafplaats begraven worden, krijgt de familie gedurende de oorlog de nodige inlichtingen. Deze informatie word verstrekt door het depot van het regi­ment, door middel van het “formulier 5”. Meestal is dit formulier ook vergezeld van een schetsje, waarop in grote lijnen de ligging van de begraafplaats is aangeduid.

Op 10 november 1914 gaat de Duitse beschieting ongenadig te keer. De Franse stellingen rond Zonnebeke worden totaal vernield. De 2^de Cie van het 32^ste RI verliest één derde van haar effectief ( 60 op 180).Langs de Passendalestraat sneuvelt Augustin Sabourin, van het 125^ste  RI, samen met zijn kapitein Orophane. De twee gesneuvelden zullen pas twee maanden later, op 12 of 13 januari 1915, tezamen begraven worden. SABOURIN, Augustin Leon soldaat  bij het 125sre  R.I. is geboren te St. Lignaire op 28.7.1891en gesneuveld te Zonnebeke ( op 10.11.1914 volgens de uit­spraak van de rechtbank in Niort op 18.07.1919.) woont te St. Lignaire (Deux-Sevres) Hij zal er ingeschreven worden  in de overlijdensregisters van deze gemeente nr. 17 van 1919. Na de oorlog   wordt het lichaam van soldat Sabourin niet teruggevonden dat van kapitein Orophane wel. Dit laat ons vermoeden dat ook het lichaam van Augustin is weergevonden na de oorlog, maar dat het niet meer geïdentificeerd kon worden. Te St. Lignaire is er wel een herinneringsplaket aan het familiegraf bevestigd, doch het register van de ter aarde­bestellingen vermeldt nergens zijn repatriëring.Op het herinneringsplaket staat september ipv november??

Wanneer in april 1915 de laatste Franse eenheden definitief de sector Zonnebeke - Ieper verlaten, en hun stellingen door Britse eenheden worden overgenomen, telt de begraafplaats duizenden graven. Na de Duitse doorbraak in mei 1915 komt de begraafplaats echter midden in de vuurlinie te liggen. Onder het onophoudend artillerievuur verdwijnen een na een de kruisen, die de kost­bare informatie bevatten voor latere identificatie. En wanneer op 31 juli 1917 de derde slag om Ieper begint, verdwijnt meteen elk uiterlijk teken van wat eens een begraaf­plaats is geweest...

Luchtfoto’s van Britse verkenningsvliegtuigen tonen alleen een trechterveld, waarin niets meer herinnert aan de aan­wezigheid van duizenden graven...

Wanneer het Duitse lenteoffensief van april 1918 (gericht op de Kemmelberg) losbreekt, evacueren de Britten voor de tweede maal alle eenheden uit Zonnebeke (de eerste maal was dit gebeurd in mei 1915). Tevens geven zij het zo moeizaam veroverde terrein op en de Duitsers naderen terug leper. Ze bezetten zelfs meer terrein dan in 1915-16. Waar eens de begraafplaats St.-Charles heeft gelegen, bevind zich tijdens de zomer van 1918 de eerste Duitse linie, de Frankenstellung. Deze stelling word op 28 september 1918, de eerste dag van het Bevrijdingsoffen­sief volledig overhoop geschoten, zodat nogmaals de grond en de verborgen graven omwoeld worden.

Blijkbaar is hen geen eeuwige rust gegund! Vanaf 1919 moet men de begraafplaats volledig her-opgraven. Een foto uit die tijd toont ons alleen een tiental grafheuveltjes en één keurig onderhouden graf Dit graf behoort toe aan zekere René Leclerc  van het 146^e RI gesneuveld in 1914 (vermits deze naam heden ten dage niet meer voorkomt op het register van de begraafplaats, mogen wij aannemen dat het graf naar Frankrijk is overgebracht). Verder is er een door onkruid overwoekerde vlakte met resten van loopgraven en een plaatijzeren hut die dient als lijkenhuisje... Veel soldatenresten die eens op de dodenakker be­graven waren, maar nu niet meer kunnen geïdentificeerd wor­den, zijn in het massagraf gelegd.

Op 23.10.1920 bericht de Franse dienst voor opgra­vingen aan Mevr. Dublé, weduwe van Pierre Dublé, die in november 1914 op het kerkhof is begraven:

“L’ancien cimetière de Frezenberg a éte en­tiérement exhume par nos soins, il n’y avait aucun corps de 1914. Les recherches con­tinuent dans cette region. » Deze verklaring is moeilijk aanvaardbaar, uit een onderzoek terzake blijkt het tegendeel.

 St.Charles-de-Potyze fungeert vanaf 1919 ook als verzamel­plaats voor de overal verspreide graven. Die krijgen aan­vankelijk een grafkruis op de vindplaats zelf. Niet zelden brengen Franse families het graf in orde bij een bezoek aan de streek. Spijtig genoeg gebeurt het wel eens dat bij een ont­graving niets word teruggevonden onder het kruis. De familie vertrekt dan uiteraard ontgoocheld en komt nooit meer terug naar de streek! Andere verspreide graven bevinden zich op bouwterreinen, waar hoogdringend nieuwe woningen moeten opgericht worden. Bij ontdekking van een soldatengraf moeten in theorie de betrokken diensten verwittigd worden. Voor de Fransen is dit de « Service français d’etat civil en Belgique - secteur Flandres-Kemmel ». Deze dienst is aanvankelijk gehuisvest te Poperinge.  Wanneer een graf teruggevonden wordt, moet eerst een ganse administratie doorlopen worden. Dwz aangifte op het gemeentehuis, Poperinge verwittigen, wachten op officiële identificatie en ontgraving..) Zodoende lopen veel nivellering -en bouwwerkzaamheden aanzienlijke vertra­ging op. Dus in praktijk wordt er zelden een aangifte gedaan, maar in veel ge­vallen wordt de gesneuvelde wel beroofd van uitrustingsstuk­ken of persoonlijk bezittingen (o.a. Franse zilverstukken). Het graf wordt daarna eenvoudig weg weer dichtgegooid, zodat sommige aannemers de plaats kunnen aanwijzen waar Franse gesneuvelden onder keukenvloer of naast kelder­muren begraven zijn...

Aanvankelijk heerst op de begraafplaats de grootste wanorde. Van overal komen pas ontdekte lijken aan, die soms dagenlang in ruwe houten kisten op een hoek van de be­graafplaats blijven staan. Elders word in opdracht van de familie tot ontgraving overgegaan. Bij een eerste organisatie krijgen alle graven een een­voudig withouten grafkruis met de naam in zwarte letters. Het plan van de graven werd zodanig opgemaakt, dat langs beide zijden van de centrale laan alleen officie­ren worden begraven.

Veel oud-strijders, die deze bedevaart ondernemen als een piëteitsvolle hulde aan hun gesneuvelde kameraden, zijn diep teleurgesteld over de toestand van de Franse begraafplaatsen, dit zowel te Ieper als te Kemmel.

Zes jaar na het einde van de oorlog, wanneer alle Britse oorlogsbegraafplaatsen  reeds hun definitief, keurig verzorgd uitzicht hebben, laat de toestand op St.-Charles zo erg te wensen over, dat in het Franse oudstrijdersblad “La voix du Combattant” een noodkreet weerklinkt! Onder de titel “La misere des morts” verschijnt een zeer uitgebreid artikel, waaruit zowel onmacht als ver­bittering spreekt. De schrijver, zekere Edmond Boom uit  Comines (Fr.) bericht in een heftige taal:

“3000 van de onzen rusten in een stuk braakliggende grond, dat als naam draagt “Cimetière militaire français de St.-Charles Ypres”.

Op 50 meter afstand Iaat echter niets het bestaan van een uitgestrekte begraafplaats vermoeden! De ingangspoort, als men die zo mag noemen­,ligt in stukken uiteen, en de toegang is er voor iedereen, mens of dier, dag of nacht. (De schrijver bedoelt hiermee de vele landlopers nacht op het kerkhof doorbrengen).Achteraan op het Cimetière ziet men een soort hok, bestaande uit ijzeren platen van op het front, waarin 7 a 8 Iege kisten staan weg te  rotten. Vruchteloos zal men zoeken naar iets dat aan Frankrijk herinnert; alleen een klein monumentje werd er door de Ieperse (!) bevolking in 1920 opgericht

Amper een tiental graven die onderhouden zijn, en de plechtigheden op 1 of 11 november beperken zich tot het neerleggen van een bloemen­krans door de stad Ieper en de Britse gravendienst.

Door hun eigen land worden onze doden zelfs niet geëerd... Kruisjes, waarvan de letters langzaam door de regen worden uitgewist, vallen om, en het hart van de oud-strijders doet pijn, wanneer zij deze slordige 24 rijen van elk 120 graven zien.

Het Cimetière  ligt er meestal volledig verlaten niemand om te onderhouden, geen bloemen, geen beplantingen, overal gras en onkruid...

De vrachtwagenchauffeurs hebben de gewoonte aan­genomen om de ingang van bet kerkhof te gebruiken uit te wijken, wanneer zij een tegenligger op smalle weg zien aankomen. En tussen de graven is het nog erger: vermits er geen afwaterings­systeem is voorzien, liggen de meeste graven in een ware modderpoel.(Bij periodes van  hevige regenval is de situatie op de dag van vandaag nog zo )

En dat is nog niet alles! Naast deze verregaande verwaarlozing moeten wij nog een pijnlijker aspect vermelden: de voortdurende ontering en het gesol met de lijken van onze dierbare overleden strijdmakkers! Het ergste valt te zien in het zogenaamde Iijken­huisje. Eerst en vooral de grote hoeveelheden verwelkte bloemen en kransen die er rondgestrooid Iiggen, maar ook -en_ spijtig genoeg!- een stapel oude klederen en uniformstukken van de doden, waartussen ik zelfs het rode laken uit 1914 kan ontwaren...En daarnaast kan men een stapel lijkkisten zien, zo maar op elkaar gestapeld. De opengereten plan­ken kunnen noch beenderen, noch overblijfselen van militaire uitrusting verhullen.

Zo heeft men onze doden van onder hun kruisen met kokardes weggehaald, om ze boven de grond te Iaten verkommeren! En wij laten de driekleurige ko­kardes verroesten, de kruisen omvallen, de afslui­ting platgereden worden... Dat alles laten wij toe terwijl op tientallen plaatsen in Vlaanderen Engelse begraafplaatsen aangelegd worden. Men ziet er witte grafstenen, keurige omheiningmuren, en overal het grote,witte kruis met bet zwaard, als symbool en herkenningsteken.

Binnenkort zullen de toeristen zich afvragen of hier werkelijk Fransen hebben gestreden, want niets zal nog herinneren aan hun aanwezigheid.

Men ontgraaft, hergroepeert, brengt ganse kerk­hoven over, terwijl de Engelsen voor enkele tien­tallen graven een afzonderlijk kerkhof aanleg­gen.

Arme Franse gesneuvelden... Geen opschrift, geen enkele aanduiding herinnert aan jullie offer. Jullie hebben zelfs geen afsluiting, die bescher­ming biedt tegen de modder, die hoog opspat wan­neer de vrachtwagens voorbijrijden. En die vracht­wagens behoren meestal nog toe aan diegenen, die zich met Iood, koper en ijzer verrijken en woeker­winsten maken. Het lood, koper en ijzer van de velden waarop jullie gevallen zijn...Het kerkhof St.-Charles is werkelijk een schande voor Frankrijk! Onze Landgenoten zijn maar weinig talrijk in dit deel van België, maar zij allen zijn beschaamd over bun land, wanneer zij aan bun begraven kame­raden denken.Ik weet een klein Engels kerkhof, ver van alle belangrijke wegen, maar prachtig onderhouden. Dagelijks komen er nog lijken aan, die ergens in de velden verspreid, dreigden vergeten te raken. Wanneer de vrachtwagen is aangekomen, leggen twee mannen de Britse vlag op de kist, en dragen die dan naar de laatste rustplaats. Toevallige aan­wezigen houden halt en groeten.Zo gaat het er aan toe op een Engelse begraaf­plaats.

Maar helemaal anders is bet gesteld op St.-Char­les. Het kerkhof, dat bekend is aan iedereen, Iigt langs een belangrijke baan. En daarbij liggen er toch zo’n 3000 begraven... maar in een moeras. Dikwijls verzamelt  men de onbekenden, die nog overal gevonden worden. Zij worden aangebracht in tentzeilen, en omdat zij nu niet zwaar meer wegen, draagt een man er dan maar twee of drie naar achter. Daar worden zij in houten bakken die niets te zien  hebben met een kist, op elkaar gestapeld onder een oude ijzeren plaat. Daar kunnen zij soms weken blijven  staan tot er genoeg zijn om naar Kemmel  te worden afgevoerd. Waar t zij dan in een vergetelheid zullen wegzinken! 

Naar aanleiding van dit artikel volgen een aantal reacties van oud-strijders- en vaderlandslievende verenigingen. De “Souvenir Français” richt een energiek protest aan het Franse ministerie, met de vraag welke be­doelingen de Franse staat met dit “Cimetière” heeft.Tevens verlangen zij dat het krot, dat als lijken­huisje dienst doet, vervangen zal worden door iets dat die naam waardig is. Het antwoord van de betrokken minister vermeldt uitdruk­kelijk dat de begraafplaats zal behouden blijven als aandenken aan de Franse aanwezigheid in de regio Ieper. Tevens zal ervoor ge­zorgd worden dat alle graven een waardige grafsteen krijgen, en dat afsluitingen en paden in orde zullen gebracht worden.Op zondag 19 april 1925 concretiseert het verzet tegen de lamentabele toestand zich in een indrukwekkende betoging. Een vijftigtal Franse en Belgische oudstrijdersverenigin­gen houden er een stilzwijgend protest tegen de verregaande vervuiling van de begraafplaats. Geen enkele redevoering wordt er uitgesproken! Men hoort er alleen klaroengeschal en men ziet er de aanwezige vaandels die zich buigen over de rijen omgevallen kruisen... Daarna volgt het appel van alle aanwezige verenigingen. Een is een eenvoudig maar waardig protest. Op 15 juli 1927 wordt op de begraafplaats een onbekende soldaat ontgraven. Voor deze gelegenheid is ertussen het hoog op­geschoten gras en onkruid een rouwkapel opgericht, en is er een Belgische erewacht aanwezig. De onbekende Franse soldaat wordt nadien overgebracht naar Laken, waar een groot monument werd opgericht voor de “Poilu inconnu”. Te Parijs bevindt zich ook een monument met het graf van een Belgische onbekende soldaat.

Pas op zondag 02 mei 1928 wordt de begraafplaats ingewijd door de bisschop van Rijsel. Naast militaire detachementen zijn er ook veel oud-strijders aanwezig. Aan familieleden van gesneuvelden worden postuum onderscheidingen uitgereikt. Volgens de wet van 13 augustus 1914 en 01 oktober1918 ontvangen alle gesneuvelden het oorlogskruis met bron­zen ster en het militair ereteken. Ter gelegenheid van deze plechtigheid wordt er een centrale in­gangspoort geplaatst, identiek aan deze op de militaire begraafplaatsen in Frankrijk. Het cimetière heeft ondertussen ook een beter uitzicht gekregen, maar nog steeds zijn de houten kruisen niet vervangen. Bij slechte weersomstandigheden is alleen het middenpad begaanbaar, en het onderhoud van paden en beplantingen laat veel te wensen over.Pas in de jaren ‘30 zullen de houten kruisen vervangen worden door betonnen crucifixen (dergelijke kruisen zijn nu nog te zien op de meeste andere Franse begraafplaatsen in Vlaanderen en op veel plaatsen in Frankrijk) Joden en Moslims krijgen uiteraard een graafsteen die is aangepast aan hun geloof.Tijdens de tweede wereldoorlog ligt het Franse dodenakker (evenals de Britse) er verlaten en verwaarloosd bij, dit wegens het weg­vallen van de mensen die voor het onderhoud moeten instaan. In 1947 wordt door de Diepere bevolking een nieuw monument opgericht boven op het massagraf, dit in vervanging van het ar­duinen kruis in de middelste laan. Deze driezijdige obe­lisk draagt als opschrift “Hommage de la population Yproise - 20.10.1922 - 18.5.1947.

Het monument is het werk van de steenhouwers Beun en Verspeelt uit Ieper, naar ont­werp van architect  Gits. Onderaan zijn verscheidene oude herdenkingsplaten aangebracht van de oud-strijderverenigingen van het 32^ste,125^ste, 66^ste RI en de 17^de divisie.

In 1968 werd een moderne, Bretoens geïnspireerde kalvariegroep opgesteld aan de straatzijde. Het indrukwekkende monument i­s het werk van de beeldhouwer J.Freour, en stelt de treurende moeders en weduwen voor bij het lijk van een gesneuvelde zoon.

Vanaf 1975 worden de grauw geworden grafkruisen met hun on­leesbare naamplaatjes vervangen door nieuwe kruisen uit een witte kunststof vervaardigd. Ook de ingangspoort en de wandelpaden worden opgefrist zodat het kerkhof nu weer een verzorgd uitzicht heeft. De werken zijn eind 1978 beëindigd

Als grootste Franse oorlogsbegraafplaats in België telt het mo­menteel 3495 graven met 3547 lijken, en achteraan twee massagraven met 609 niet-geïdentificeerde Poilu’s. De meeste onder hen zijn gesneuvelden tijdens de eerste oorlogs­winter. Zij zijn afkomstig van alle slagvelden in Vlaanderen waar Franse troepen ingezet zijn. Een klein gedeelte is gesneuveld rond de Kemmelberg in april 1918 en tijdens het bevrijdingsoffensief in september en oktober 1918. Rechts naast de ingang bevindt zich een kastje met de lijsten van de begraven soldaten. Er is ook een register voor de bezoekers.

In recente anonieme graven achter aan de begraafplaats liggen de stoffelijke resten van Franse militairen die gevonden werden door de Diggers tijdens de archeologische opgravingen in het industriegebied langs het Kanaal Ieper-IJzer. Eén van de gevonden lichamen kon worden geïdentificeerd: François METZINGER, soldaat van het 3^de Zouaven, die dienst nam in 1900 in Constantine (Algerije). Hij sneuvelde ergens tijdens de gevechten na de eerste gasaanval tussen 28 april en 24 mei 1915. Zijn voorlopige graf op het slagveld raakte in latere gevechten verloren, tot het op 2 juli 1998 werd herontdekt door de Diggers.