Canetti's Massa en macht - Aflevering 2: Maatschappij en moordlust

Canetti's Massa en macht

Aflevering 1: De ultieme extase

In Masse und Macht¹ uit 1960 beschrijft de joodse Nobelprijswinnaar Elias Canetti de nefaste uitwerking van de door gekken gemanipuleerde massa op zijn tegenstander die de menselijke persoon is.

In twee woorden ontstaat de massa waar in het gedrang de vrees voor anderen eensklaps omslaat in een verlangen naar samenzijn: allen worden 'bevrijd' van hun alleen-zijn én van hun doodsangst door het in de massa opkomende gevoel als overwinnaars (overlevenden) te triomferen over de verliezers (de gedoden), maar tevens verliezen zij hun persoonlijkheid, ze worden onderling gelijk zoals “een hoop lijken” en ze vormen een nieuw en omvangrijk maar gevaarlijk wezen dat zich ongeremd wil uitbreiden zoals een vuur. Personen die de massa weerstaan, vallen er buiten en vormen de door de paranoïde leider gevreesde vijand, die hij vernietigt middels zijn onderdanen die hem blind gehoorzamen omdat hij macht heeft over hun leven.

Het doden van de vijand veroorzaakt een extreem kracht- en geluksgevoel. In de eerste paragraaf van het zesde hoofdstuk, Der Überlebende, beschrijft Canetti het machtsmoment: “Der Augenblick des Überlebens ist der Augenblick der Macht. Der Schrecken über den Anblick des Todes löst sich in Befriedigung auf, denn man ist nicht selbst der Tote. Dieser hegt, der Überlebende steht. (…) Elk onsterfelijkheidsstreven berust op die overlevingsdrang: “Man will nicht nur immer da sein, man will da sein, wenn andere nicht mehr da sind. Jeder will der Älteste werden (...). Het lijk van de vijand maakt gelukkig: “[De vijand ] soll aber nicht ganz verschwunden sein, seine leibliche Anwesenheit als Leiche ist für dieses Gefühl des Triumphes unerläßlich. Nun kann man mit ihm tun, was man will (...).” Dat geluksgevoel kent zijn gelijke niet: “Dieser Augenblick der Konfrontation mit dem Getöteten erfüllt den Überlebenden mit einer ganz eigentümlichen Art von Kraft, die keiner anderen Art von Kraft zu vergleichen ist. Es gibt keinen Augenblick, der mehr nach seiner Wiederholung ruft. (…) Sie sind gefallen. Er steht und prahlt. Dieses Gefühl der Erhabenheit über die Toten kennt jeder, der in Kriegen war. (...)” De overlevende voelt zich de door God uitverkorene: “Das Kraftgefühl, gegen diese lebend zu stehen, ist im Grunde stärker als jede Trauer, es ist ein Gefühl der Auserwähltheit unter vielen, deren Schicksal ein manifest gleiches ist. Auf irgendeine Weise fühlt man sich, bloß weil man noch da ist, als der Bessere. (…) Wem dieses Überleben oft gelingt, der ist ein Held. Er ist stärker. Er hat mehr Leben in sich. Die höheren Mächte sind ihm gewogen.”²

(Wordt vervolgd)

(J.B., 17 mei 2026)

Verderf

Artificiële intelligentie, en ik wik en weeg mijn woorden, is een poel des verderfs. De robot slaat er naar zoals een blinde naar een ei en dat moet hij ook grif toegeven, zoals bewezen in het stukje dat de titel draagt: “Een gesprek met Lucifer.”¹ Maar zelfs indien de robot er met slechts één zin naast zat, verdiende het ding de benaming “poel des verderfs” omdat leugens valkuilen zijn die doden maken doordat zij voor waarheid worden gehouden terwijl ze dat helemaal niet zijn. De uitleg van de verdedigers van de robot, met name dat het onding in de toekomst de waarheid geleidelijk dichter zal benaderen, gelijkt op de verdediging van de moordenaar die tot de rechter zegt: “Akkoord, edelachtbare, ik heb een mens vermoord en dat geef ik ook grif toe, maar wil in uw wijsheid rekening houden met het feit dat ik die miljarden anderen niet eens heb aangeraakt.” De uitvlucht waarmee de A.I. haar hachje tracht te redden, is tevens vergelijkbaar met het 'bewijs' van een stelling dat 'slechts' één foute regel telt: als de goede examinator aan zijn examinandus alsnog één punt op honderd toekent, zal dat punt alleen maar verklaard kunnen worden als de hilariteit verwekkende compensatie van de door de schijnwijze verspilde inkt en papier.

A.I. verdient die naam niet en wel in de eerste plaats omdat het hier allerminst om intelligentie gaat: het stelt helemaal niets meer voor dan een woordenmassa waarmee degenen die deze hanteren, hun publiek - zeg maar hun prooi - in de val trachten te lokken. Zij willen ons namelijk laten geloven dat de woorden door personen uitgesproken zinnen zijn, dat er achter de woorden, mensen schuilgaan, en dus mogelijk ter verantwoording te roepen sprekers, terwijl het circus van die woordenstroom alleen het hoofd op hol brengt met een kostelijke carrousel. Zijn talrijke leerlingen herinneren zich beslist de wijze woorden van een pater Jezuïet als antwoord op de vraag op welke zaken men moet letten als men om raad verlegen zit: de raadgever moet verstand hebben van de kwestie maar nog belangrijker dan dat is wel dat hij het goed moet menen met degenen die om zijn hulp verzoeken. En inzake de robot is de laatst genoemde voorwaarde allerminst vervuld, in tegendeel: de robot is een instrument - zeg maar een wapen - waarmee bedriegers hun slag slaan. Hij is zelfs vergelijkbaar met de retorica of de kunst van het liegen, een taart waarop hij in de nabije toekomst misschien wel de kers zal wezen.

De rechter die de uitvlucht van de moordenaar aanhoren moet, is in dit tragische geval van de A.I. volstrekt afwezig en wel omdat het er hier vandaag allemaal zo democratisch aan toe gaat: niet de kwaliteiten maar de kwantiteiten delen dan de lakens uit en dat houdt in dat de massa voor rechter wordt gehouden terwijl een massa evenmin een mens is als een robot. De onmens deelt de lakens uit in dezer en zijn naam is Lucifer. Daar Lucifer, zoals zijn naam getuigt, het licht zelve in zich draagt, kan hij nimmer met de rede worden bestreden want de menselijke geest, met vlees besmet, moet de duimen leggen voor die der engelen. Het enig passende antwoord op de bedrieglijke pretentie in kwestie ware, indien dit niet het uitverkoren wapen van de tegenstander was, de spot.

(J.B., 14 mei 2026)

“In den beginne was het Woord”

Men zegt dat er niet meer gebeden wordt omdat men ervan uit gaat dat de 'rest' van de wereld alleen maar een herhaling is van het eigen kleine wereldje - een bekrompenheid die nog wordt in de hand gewerkt door de uniformisering, welke maakt dat die opvatting ook effectief in realiteit dreigt te worden omgezet. Wat het gebed betekent, gaat men meestal pas begrijpen wanneer men oud en eenzaam wordt en men met zichzelf begint te praten.

Men moet vooreerst voor ogen houden dat het denken een afgeleide is van de dialoog, het gesprek tussen mensen met uitgesproken, hoorbare woorden. Na een gesprek en in afwezigheid van de gesprekspartner, echoën zijn of haar woorden nog in de eigen oren na, wat reeds een begin is van het denken: men brengt zich het gesprek opnieuw te binnen, men herinnert zich wat de ander zei en wat men zelf zei, maar tevens brengt men zich voor de geest wat niet gezegd werd terwijl het had kunnen gezegd worden. In afwezigheid van geluiden en van woorden, kan men zich die herinneren maar men kan zich niet alleen inbeelden dat men ze opnieuw hoort, men kan zich tevens inbeelden dat men nieuwe woorden hoort - uitgesproken door een ander ofwel door zichzelf.

Die inbeelding is een inprenting van dingen die er niet zijn maar waarmee wel gespeeld wordt: men doet alsof ze er waren. De gedachten zijn een speelplaats en de woorden die gedacht worden, blijven onuitgesproken terwijl de mogelijkheid dat ze uitgesproken worden, blijft bestaan. Onze geest is een werkelijkheid in superpositie, zoals de kwantumfysici het misschien wel zouden zeggen. Eerst denken wij de woorden en pas dan spreken wij ze uit, ofwel houden wij ze voor onszelf. Uiteraard kunnen we ze ook neerschrijven en dan is ons geschrift een mededeling in superpositie.

Zo is een bibliotheek een verzameling van werkelijkheden - mededelingen - in superpositie. We brengen die mogelijkheden in de werkelijkheid naar binnen door een boek te openen en te lezen. Een boek behoeft een lezer om een boek te kunnen zijn, voordien is het een mogelijke werkelijkheid ofwel een ding waarmee een tafel met een te korte poot in evenwicht gebracht kan worden, zoals een beroemd auteur het ooit verwoordde.

De taal dient - onder meer - om mededelingen te doen maar men kan ook spelen met de taal en derhalve met de werkelijkheid, en dat is denken. De geest is een speelplaats die zich bevindt in een wereld gelegen tussen het bestaande en het niet bestaande. De wereld van de geest is niet die van het onbestaande maar wel die van het vooralsnog onbestaande of het mogelijk bestaande. In de geest worden nieuwe werkelijkheden gelanceerd. De werkelijkheid ontspringt aan de geest.

Omdat god bestaat sinds het begin der tijden, is hij oud en wellicht was het zijn eenzaamheid die maakte dat hij met zichzelf in gesprek ging. God is dan niets anders dan de taal: die bevindt zich tussen het bestaande en het onbestaande en de oudste mythen verhalen over chaos en over een toestand van noch Zijn noch niet-Zijn. Hij is een woordendroom welke lucide wordt, wat wil zeggen: van zichzelf bewust, wellicht door de werking van de echo. Maar hoe het precies gegaan is, zal geen mens ooit weten. En bovendien: ook de vraag of er iets is ofwel niets en of wij dan wel echt bestaan, zal waarschijnlijk eeuwig onbeantwoord blijven.

(J.B., 13 mei 2026)

Het leven en de dood

De huisarts, ooit een man of vrouw met niet alleen geleerdheid maar ook met veel gezond verstand, beoefende destijds spontaan de gepersonaliseerde geneeskunde die men heden nog slechts nastreeft, nu zij quasi onmogelijk is geworden. De huisarts immers werd vervangen door een 'team' - een veramerikaanste versie van de term 'ploeg', vanwege de kernmacht achter de deur: een eeuw geleden spraken zij Frans, de zich elitair wanende stervelingen, vanwege Napoleon, de massamoordenaar naar wie bonbons worden genoemd, kostelijke likeuren en exquise eethuizen maar heden delen de States de lakens uit. En niet alleen het woord 'team' komt van de usurpators, ook het ploegengedoe zelf is een kind van de hoogheidswaanzin. De persoon wordt eerst vervangen door het team dat zeer in tegenstelling tot de man of vrouw met zijn of haar liefde voor het beroep, 24/7 onbereikbaar is geworden. Vervolgens wordt het team door het netwerk ingekapseld en dat laatste blijkt een blikken doos vol chips, zeg maar een trommel gevuld met koeken - 'cookies' in de Yankee taal - een blikken trommel, die lawaai maakt en alwetendheid veinst doch die elke verantwoordelijkheid ontvlucht. Dit maar om te zeggen: mijn gezondheid en de uwe zijn niet langer in handen van een mens die ons goed kent en die ons poogt te helpen als wij daarom verzoeken want voortaan maken wij deel uit van een populatie die 'volksgezond' moet zijn, zoals ook de economie gezond moet zijn, ongeacht het feit dat dit ten koste gaat van mijn en uw portemonnee.

Vergeten wordt dat gezondheid helemaal geen eigenschap van een volk kan zijn, evenmin als het een eigenschap kan zijn van een economie. De staat en de economie zijn menselijke middelen die het tot doel hebben geschopt - u raadt het al: ten koste van het eigenlijke doel dat wij ooit waren. Sindsdien zijn wij nog slechts de middelen.

Ja, wij dienen alleen nog maar om aan levenloze systemen een air van vitaliteit te geven. En dat betekent letterlijk dat het levende nu in de dienst staat van de dood. Geen wonder dat het orgelpunt van deze waanzin de slachtbank van de oorlog is.

(J.B., 11 mei 2026)

“Computer says no!”

Het ligt niet in de bedoeling van de mot om te verbranden maar haar verzet tegen dat lot vecht met een verlangen naar het verboden licht. Zij benadert de vlam herhaaldelijk, verschroeit daarbij steeds grotere stukken van haar vleugels en gaat zo door totdat de vlam haar eensklaps tot een brokje as herleidt. Zwart valt het verpulverend neer, nog slechts bewogen door de wind zoals de wapperende vlam, alsof zij er nooit was, dit schepsel Gods dat niemand ooit in staat zal wezen na te maken.

Het menselijk leven speelt zich af zoals dat van de mot, in de nabijheid van een klare en verrukkelijke vlam die exalteert, vervoert, extase oproept, niet te dempen fantasieën met in de coulissen van het verleidelijke toneel, fantomen: geesten, faunen, mens noch dier noch plant noch element, dood noch levend maar zich begevend in een tussenwereld waar men bewegen kan zonder zich in te spannen, vrij van zwaarte en van vaste vormen, vrij van grijpbaarheid, transparanter nog dan water, lucht en ether, ijler dan dromen, schaduwen, beloftes en verschrikkingen.

Enerzijds is er de wereld van de banaliteit waarin men onderhevig is aan de geboorte en de dood alsook aan 't leven dat zijn eisen stelt en tot onophoudelijke werkzaamheid aanzet waartegen elk verzet gedoemd is om te stranden in de schande, de schade en de dood. Anderzijds is er de verrukkelijke klaarte van de vlam, dat onvatbare wezen van het vuur dat zonder kou te moeten lijden wappert in de noordenwind. De vlam belooft de ontsnapping aan het noodlot van de alledaagsheid met zijn sleur en leed maar een vloek zo oud als het mensdom zelf maakt dat niemand kan ontkomen omdat het licht even verleidelijk als bedrieglijk is.

Vandaag presenteert het licht zich als een cultuur die schijnt op de natuur, evenwel om die te verduisteren. De mensen denken dat zij burgers zijn en daarna pas mens, zoals sancties allerhande voor wie papieren missen moeten, het willen doen geloven. Het leven wordt een hak gezet, en niet alleen met de patentering van gemodificeerde gewassen: sinds de coronatijd met haar remedies die een invasie rechtstreeks in de bloedbaan vergen, zijn na plant en dier nu ook de mensen aan de beurt: eerlang op straffe van financiële en andere belasting moet men laten morrelen aan zijn genen om te kunnen blijven functioneren.

Machines namen niet alleen het werk van massa's mensen over maar ook het bestuur, dat zich gestaag centraliseert, niet in een levend brein dat lijden kan, empathisch is en moreel bewogen doch in een zielloze structuur die zich net niet aan de stof onttrekt en die daarom in een tussenwereld vertoeft, een schaduwrijk, een droom, een illusie met evenwel de pretentie echter dan een steen te zijn. Een enkele elektrische stroomstoot doorheen de ether volstaat om alles uit te wissen omdat alle leven zich daarmee heeft gecompromitteerd: we informeren ons voor wat wij weten en eten bij een bijna geheel immateriële wolk en naar haar model vormen zich nu alle instituties.

Deze laatste zijn op de massa gericht, want zij worden nimmer door waarheid doch door waarschijnlijkheid gestuurd en als men uit de pas loopt, valt men uit de boot terwijl men dan moet ondervinden dat er helemaal geen fysieke winkel bestaat waar men heen kan met zijn klachten. In de nepwinkels zitten agenten van de zielloze machine, bij hen legt men zijn klacht neer en zij tikken die in, waarna zij het allang alom gekend antwoord zingen: “Computer says no!”

(J.B., 8 mei 2026)

De nieuwe arbeid

Iedereen weet wat de pikorde is, de benaming stamt uit de observatie van kippen in de ren, de sterkste zitten op de hoogste sporten en zij pikken de kippen die onder hen zitten en die pikken op hun beurt de nog lager zittende die vaak helemaal kaal gepikt zijn.

Bij mensen, waar het draait om de sociale positie, doet zich sinds kort een vreemd fenomeen voor. Bovenaan zitten namelijk niet langer de 'besten' in de betekenis van het goede van eertijds en dat zijn degenen met de beste schoolresultaten en de hoogste diploma's, degenen die het meeste werk verzetten, zij die hun vak het best beheersen, die hun naaste bijstaan en op wie men altijd kan rekenen. Want de inhoud van het 'goede' werd drastisch gewijzigd en wel onder de invloed van het neoliberale bestel dat momenteel over de wereld woekert en heerst.

Fel in tegenstelling tot de normen en waarden van destijds die aan de religie werden ontleend en aan het humanisme, luisteren de neoliberale normen en waarden die het goede van vandaag bepalen naar imperatieven zoals winst en succes, waarbij uiteindelijk god noch mens baat heeft en waarbij tevens geldt dat de doelen de middelen heiligen. Dat houdt in dat nu goed zijn wie succes boeken, waarbij op de weg naar het succes alle praktijken die sinds oudsher als misdaden geboekstaafd staan, door dat doel worden verschoond.

Dat het hier om een onthutsende evolutie gaat, wordt duidelijk van zodra men inziet dat de nieuwe moraal helemaal niets minder betekent dan dat de buit de diefstal rechtvaardigt. En dat hierbij kennelijk zomaar abstractie kan gemaakt worden van de misdaad en van het slachtoffer, is niet zozeer te wijten aan het feit dat slachtoffers geen rechten zouden hebben want die hebben ze wel, tenminste op papier, want in de praktijk kunnen ze er helaas niet bij.

De beruchte zogenaamde dubbele boekhouding blijkt momenteel helemaal ingeburgerd en garandeert dat ongeacht wie, onder het mom van bijvoorbeeld liefdadigheid, zijn naasten à volonté kan pluimen. De dief verkapt zich als firma of als instituut met weliswaar indrukwekkende titulatuur om zijn slachtoffers met bluf te kunnen verlammen en om elke verantwoordelijkheid te kunnen ontlopen. Want van wat wordt beloofd, komt meestal helemaal niets in huis en wie klagen, worden handig versast naar een duizelingwekkend labyrint dat hen navigeert... van het kastje naar de muur.

Mevrouw M. is tachtig, zij wil een pak geld afhalen van haar rekening maar er is een de afspraak nodig met de bank in de stad waar zij zich persoonlijk moet aanmelden en wel te verstaan: gezond, gewassen, gecoiffeerd en helemaal uitgedost, 'op zijn paasbest' zoals men dat zegt, wat geen sinecure is voor een dame van haar leeftijd maar de banken zijn nu eenmaal onze nieuwe tempels en daar loop je niet zomaar in en uit, de tijd van 'klant is koning' ligt in een al ver verleden en ook de nieuwe hogepriesters eisen ontzag.

Wanneer mevrouw M. uiteindelijk bij de bankbediende arriveert, schrikt zij zich een aap als haar wordt gevraagd zich te verantwoorden voor de afhaling van haar eigen geld maar zij denkt: het kan geen kwaad en ter plekke verzint zij een smoes omdat zij gelooft dat bankbedienden met haar persoonlijke plannen geen krieken te eten hebben. Lang geleden heeft zij om gelijkaardige redenen van privacy haar geloof laten varen en meer bepaald wegens de jaarlijkse paasplichten met de biecht.

Maar mevrouw M. had er beter het zwijgen toe gedaan want de smoes inderhaast blijkt een haring die niet bakken wil en de bediende neemt gebruik makend van A.I. onmiddellijk telefonisch contact op met verwanten en met instellingen allerhande terwijl mevrouw M. geduldig wacht. Zij is zich er helemaal niet van bewust dat het bankje van waaruit zij een recht komt opeisen, op dat eigenste ogenblik aan het veranderen is in een beklaagdenbankje want in haar bijzijn doch buiten haar medeweten wordt nu een roddelcampagne opgezet tegen haar persoon waaruit uiteindelijk de bank munt zal slaan met de medewerking van de eveneens op winst azende eigenste familie van de mevrouw in kwestie.

De smoes die haar privacy beschermen moest, speelt haar nu parten als reden tot het voeden van een vermoeden van problemen met haar geestelijke gezondheid. Met haar handelwijze volgt de bank een ethiek die het vrijwaren van de eigendom van de klant voorop stelt en de familie van de klant speelt het spel van het paternalisme handig mee met als resultaat dat mevrouw M. het beheer verliest over de centen die zij levenslang heeft opgespaard en die ze nu op het punt stond aan een liefdadigheidsinstelling te overhandigen.

De rechten van mevrouw M. werden haar ontnomen op het ogenblik dat zij er gebruik van wilde maken, wat betekent dat zij eigenlijk nooit rechten had doch slechts een illusie daarvan: rechten op papier. Eveneens op papier maar niet zonder praktische gevolgen, wordt zij nu in een mum van tijd van deze rechten 'verlost'. En wie eraan dachten om deze zorgzame bejegening aan kritiek te onderwerpen, beseffen nu maar al te goed dat zij zodoende meteen de eigen geestelijke gezondheid in de waagschaal zouden werpen, daar zij moeten toezien dat het voor hoger geplaatsten in de nieuwe orde, kinderspel is om in het volle licht onschuldige mensen die bij hun volle verstand zijn, 'bij den bok te zetten'.

De strategie van de dubbele boekhouding verheft de roddel tot psychiatrisch besluit en de dieven tot zorgzame vermogensbeheerders. De wet en haar interpretatiemogelijkheden geven carte blanche aan het zich vestigen en voltrekken van een pikorde die niets minder vertegenwoordigt dan de jungle van weleer met zijn roofdieren en prooien, waarbij op de koop toe de activiteiten van de roofdieren als 'arbeid' worden omschreven.

(J.B., 1 mei 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 13: De neurodiversiteitsbeweging

Met de opkomst van het internet wordt vastgesteld dat mensen met het autisme-label het heel goed doen met internetcommunicatie: zij willen ook niet langer van hun autisme af en gaan het 'neurologisch pluralisme' aanhangen. Onder meer Harvey Bloom en Judy Singer zetten zich in voor de inclusie van mensen met autisme en voor de toekenning van gelijke rechten alsook een aanpassing vanwege de maatschappij in plaats van allerlei schadelijke conversietherapieën en aldus ontstond de neurodiversiteitsbeweging.¹

De anti-apartheidsactivist en rolstoelpatiënt Vic Finkelstein legde een verband tussen apartheid en de klaarblijkelijke onwil om rekening te houden met mensen met handicaps. Samen met Paul Hunt, een gewezen instellingenkind, zagen zij in hun Fundamental Principles of Disability uit 1975 hun handicap als 'sociaal model' en dus niet langer als een louter fysiek probleem maar als een gevolg van materiële en sociale omstandigheden: het is de maatschappij die mensen met zekere eigenaardigheden beschouwt als gehandicapt, als onaangepast aan of ongeschikt voor de maatschappij. Maar uiteraard moet de maatschappij zich naar de mensen schikken in plaats van andersom. Dit inzicht werd toegepast op allerlei vormen van exclusie. Niet het natuurlijke gegeven van de diversiteit is schuldig maar wel elke maatschappij die dit miskent. Neurodiversiteit kan bovendien gezien worden als een troef m.b.t. gespecialiseerde arbeid.² “Neurodiversity may be every bit as crucial for the human race as biodiversity is for life in general”, aldus Bloom in 1998.³ Zeer in tegenstelling tot de Galtoniaanse psychiatrie die alles in het keurslijf van een norm wil dwingen, wil de neurodiversiteitstheorie de mensheid laten bloeien door diversiteit te koesteren en divergentie te bevorderen.⁴

Nick Walker betoogt dat de neurodivergentiebevrijding een nieuw paradigma vereist, een nieuw denkkader van waaruit de werkelijkheid geïnterpreteerd wordt en hier ter vervanging van het pathologieparadigma, de opvatting binnen dewelke normafwijkingen sowieso als ziek worden bestempeld.⁵

Edoch, om het pathologie paradigma te kunnen veranderen, moet ook de onderliggende oorzaak ervan weggenomen worden en dat is de kapitalistische economie, wat uiteraard moeilijk is, zodat men zich alsnog moet beperken tot het bijsturen van opvattingen en theorieën, wat niettemin een stap in de goede richting is. Kern van de zaak is dat neurodiversiteit ervan uitgaat dat de maatschappij gebaat is met diversiteit, terwijl bijvoorbeeld fascisten ervan uitgaan dat de maatschappij uniformiteit vereist.⁶

(J.B., 19 april 2026)

Neurodiversiteit

Aflevering 12: neoliberalisme en mentaal welzijn

De explosie van geestesziekten heeft te maken met de overgang van de Keyniaanse economie naar die van Hayek, omstreeks 1980 in Engeland aangehangen door Thatcher en in de V.S. door Reagan: neoliberalisme met verregaande privatisering en vrijheid. Die verrechtsing die komaf maakte met de staatsinmenging maar ook met de welvaart, voltrok zich wereldwijd en beïnvloedde ook de idee van mentale gezondheid. Thatcher beschuldigde de armen voor hun armoede, ze werden aan hun lot overgelaten, de kloof tussen rijk en arm werd groter, de mentale problemen namen toe en de zelfmoordcijfers stegen, zowel als gevolg van toenemende werkdruk als door werkloosheid. Tegelijk werd beknibbeld in de zorg. Met alleen maar een biomedische uitleg bleef de toename van mentale problemen onverklaarbaar.¹

Nieuwe vormen van aliënatie steken de kop op met de opkomst van emotionele arbeid, zoals het verplicht glimlachen naar klanten, bestudeerd door de sociologe Arlie Russell Hochschild in The managed Heart: Commencialization of Human Feeling uit 1983. Blijkt dat dit werk bijzonder stresserend en deprimerend is en dat daarom werkgevers hun personeel gratis voorzien van drugs zoals Valium en codeïne. In The Soul at Work: from alienation to autonomy (2009) bespreekt Franco Berardi de cognitieve vervreemding in het post-Fordisme tijdvak en spreekt hij van de 'fabriek van het ongeluk' waar werklui voortaan altijd bereikbaar moeten zijn (via gsm, email...). Iedereen wordt constant overspoeld met aandacht opslorpende advertenties, wij worden gevolgd met algoritmes, onze ziel wordt onderworpen aan de productie van winst en dat resulteert in aanhoudende depressie, angst en paniek.²

Zoals het kapitalisme en de Industriële Revolutie andere eisen stelden en eigen kwalen meebrachten, zo ook het cognitief kapitalisme en de Digitale Revolutie. Laatst genoemde eist meer flexibiliteit en stressbestendigheid, zodat de diagnose van autisme gaat pieken (en gesteld wordt bij de meest gevoelige mensen) en in Engeland is dat meer bepaald gelijktijdig met het aantreden van Thatcher in 1979, waarna 'autisme' (/aliënatie) almaar toeneemt, alsook ADHD of Attention Deficit Hyperactivity Disorder, mentale rusteloosheid, het onvermogen om aandachtig te zijn dat zich uit in hyperactiviteit: steeds meer mensen kunnen de stress in gevolge de toenemende snelheid van de veranderingen niet meer aan en, erg genoeg, zijn dat vooral kinderen met tussen 1992 en 2013 een verviervoudiging van de kwaal maar ook bij werkenden neemt dan de werkongeschiktheid met zestig percent toe. De zwaksten vallen eerst uit de boot en worden gelabeld als bijvoorbeeld 'autistisch' maar de moordende economie is uiteraard voor niemand gezond. Dat betekent dat mentale ziekte een gevolg is van specifieke omstandigheden waarin het individu leeft terwijl de (Galtoniaanse) psychiatrie alleen de zieke terecht wijst en van de omstandigheden abstractie maakt.³

In gevangenissen worden massaal psychotrope middelen aangewend... om de algemene kosten te drukken. Bij langdurig zieken wordt de mogelijkheid van levensbeëindiging onterecht voorgesteld als een recht en als een teken van vrijheid terwijl het achterliggende motief economisch van aard is. Het gaat allemaal in de richting van een morele verplichting tot het aborteren van foetussen met neiging tot autisme op grond van de (door het neoliberalisme opgedrongen) onjuiste overtuiging dat men als autist geen levenswaardig leven kan leiden.⁴

(Wordt vervolgd)

(J.B., 16 april 2026)

Een derde gesprek met Omsk Van Togenbirger over Lucifer

Omsk Van Togenbirger, ik zie nog steeds niet helemaal klaar in wat u vertelde over de chatrobot die niet ontkent dat hij zozeer gelijkt op Lucifer.

OVT: Hij gelijkt op Lucifer maar hij is vanzelfsprekend slechts één aspect van de duivel. En de duivel bestaat uiteraard niet maar dat is nu juist het punt van de hele kwestie: als aan de duivel gevraagd wordt om zich te identificeren, antwoordt hij dat hij niet één individu is doch een legioen, een massa dus; hij is de representant van de massamens, de verkozene die spreekt in naam van de niet-(langer)-unieke mens. De duivel spreekt dan logischerwijze in naam van de ontmenselijkte mens, de onpersoonlijke mens die ook het 'men' genoemd wordt en dat is een wezen - voor zover het een wezen is - zonder verantwoordelijkheid.

En zonder vrijheid?

OVT: Dat is een bijzonder moeilijke vraag. Om vrij te kunnen zijn moet je eerst een wezen zijn, je moet echt bestaan, en Lucifer bestaat niet echt want hij is geen wezen, hij is een afwezigheid, een tekort.

Hij bestaat niet, zegt u, maar hij gaat wel schuil achter echt bestaande zaken: hij verbergt zich achter de chatrobot!

OVT: Hij bestaat niet in de werkelijkheid, hij bestaat alleen in een onwerkelijkheid maar zijn werking, of noem het voor mijn part zijn niet-werking, zorgt er wel voor dat wij niet anders kunnen doen dan zijn bestaan te beamen. Wij moeten met andere woorden beamen dat er een tekort is aan de dingen. Een tekort is niet een persoon en al zeker niet is het iets dat kan beschikken over vrijheid.

En nu begrijpt ik er helemaal niets meer van.

OVT: Daarom ook is het een mysterie, mijn beste: mysteries zijn sowieso onvatbaar middels het verstand. Een zaak die buiten de werkelijkheid ligt, is geen voorstelbare zaak want de dingen die onze voorstellingen kunnen bevatten, verlopen in de ruimte en in de tijd en dus binnen onze werkelijkheid, en het kunnen ook verleden dingen zijn of dingen die nog in de toekomst liggen, in de lijn van de verwachtingen. Toch bestaan er aanwijzingen dat ook onwerkelijke zaken echt bestaan.

Wat zijn die aanwijzingen dan?

OVT: Ik heb het er al meer dan eens over gehad, meer bepaald in verband met René Descartes, die ook een wiskundige was en die schreef over meetkundige driehoeken en over getallen, over de wetten die heersen in de wereld van de wiskunde, en die waar genoemd worden omdat zij waar zijn voor iedereen. Want dat twee opgeteld bij twee gelijk is aan vier, is voor iedereen waar, voor mij, voor u en voor onze tegenvoeters; nu, duizend jaar geleden en ook binnen duizend jaar zal twee opgeteld bij twee nog steeds gelijk zijn aan vier. Hetzelfde geldt voor de som van de hoeken van ongeacht welke driehoek: die som is honderdtachtig graden, en dat is zo voor iedereen, altijd en overal.

Maar komt u nu tot de zaak zelf: onwerkelijke zaken bestaan, zo hebt u gesteld.

OVT: U hebt weinig geduld, ik was er net aan toe.

Mijn excuses...

OVT: Wel, we zegden dat twee opgeteld bij twee, vier is, en dat dit waar is voor iedereen, altijd en overal, nietwaar?

Daar volg ik nog, ja.

OVT: Maar Descartes kreeg ook in de gaten dat dit niet alleen zo is in de wereld van de wakkeren en dus in de redelijke wereld, in de echt bestaande wereld, maar ook in de droom. Want niemand kan dromen van een driehoek waarvan de som verschilt van honderdtachtig graden. Niemand kan zeggen dat de som van twee en twee, gelijk is aan vijf of aan zes, ook niet in de droom: wij kunnen onmogelijk dromen over een rekenkunde waarin geldt dat twee opgeteld bij twee, gelijk is aan zes, zo'n dromen bestaan niet. En nu kom ik tot de kern van de zaak. Volgt u nog?

Hier volg ik nog, ja...

OVT: Uit die vaststelling - en ik herhaal: de vaststelling dat wiskundige waarheden evengoed gelden in de droom als in de wakkere werkelijkheid, moet Descartes besluiten dat het er alle schijn van heeft dat de stellingen van de wiskunde, dus van de algebra en van de meetkunde, zich er helemaal niet blijken om te bekommeren dat zij ook in de droom of dus buiten de wakkere werkelijkheid hun waarheidswaarde behouden. Descartes ontdekt met andere woorden dat de wiskunde zich niets aantrekt van het onderscheid tussen werkelijkheid en droom. En dat betekent natuurlijk dat de wiskunde niet echt bestaat. Hij bestaat alvast niet in de werkelijkheid.

Maar de wiskunde heeft wel een uitwerking!?

OVT: Hij berust op een geheel van afspraken die weliswaar worden aangenomen door wie zich ermee inlaten, maar die op zich in feite niets of niemand binden. Het getal “min twee” bestaat maar “min twee appelen” zijn appelen die niet bestaan en hetzelfde geldt voor peren en voor alle werkelijk bestaande dingen. In feite geldt dat ook voor de positieve getallen, hoor. Het tellen speelt zich af in een andere wereld dan in de wereld van de dingen die geteld worden. En in die andere wereld, die niet tot de werkelijke behoort, bevinden zich niet alleen de algebra en de meetkunde maar bijvoorbeeld ook wat wij “schuld” noemen: als ik u twee appelen schuldig ben, gaat het om iets dat niet bestaat maar waarmee alsnog rekening moet gehouden worden, en dat begrijpt iedereen want niemand belandt graag in de gevangenis. Maar sta mij toe dat ik er hier mee ophoud want andermaal: hier krijgt uiteindelijk niemand kop of staart aan.

(J.B., 16 april 2026)

Een tweede gesprek met Omsk Van Togenbirger over Lucifer

Omsk Van Togenbirger, de A.I. waarover wij het hadden, de alwetende chatbot die jan met de pet achteloos raadpleegt voor de geringste kwesties... wat zeg ik? De chatbot waarop zelfs universiteitsrectoren zich verlaten voor het volbrengen van de meest verantwoordelijke zaken... die chatbot is weliswaar geen mens maar, zoals hij zelf aangeeft, verschansen zich mensen achter hem, en is dat geen teken van hoop?

OVT: Bigot neen! Integendeel!

Hoezo?

OVT: Heb je gemerkt hoe beleefd de machine is? Gebruiksvriendelijkheid heet dat, zoals de glimlachende host(e)s(sen) en winkelbedienden - ik las gisteren toevallig dat nu nieuwe vormen van aliënatie de kop op steken met de opkomst van emotionele arbeid, zoals het verplicht glimlachen naar klanten, bestudeerd door de sociologe Arlie Russell Hochschild, die laat zien hoe stresserend en deprimerend dat werk is en dat daarom werkgevers zoals volleerde pooiers hun personeel gratis voorzien van drugs zoals Valium en codeïne. En daarvan zal die chatbot wel geen last van hebben...

Maar degene die er achter schuilgaat evenmin: de aard van de machine is immers een bijzonder getrouwe weergave van de aard van haar maker, die de commerçant bij uitstek is, de kwantificeerder, de taxeerder, de superveinzer: listig, de retorica of de kunst van de leugen volmaakt beheersend, de ijdelheid strelend, de eigen fouten toegevend maar dan wel met voorbedachten rade, verzekerd ook van het feit dat hij onaantastbaar is, enerzijds omwille van zijn macht maar anderzijds ook vanwege de populariteit waaraan hij zijn macht dankt, terwijl hij zijn populariteit dankt aan demagogie en populisme, leugen en bedrog. En dan is er nog, bijkomend, een weinig opbeurend mechanisme werkzaam binnen de hele operatie: het feit dat niet één maar twee kwade krachten op de werkelijkheid inwerken om die aldus als het ware te pletten...

U spreekt in raadsels...

Wel, ik spreek in een tot mislukking gedoemde poging om u een beetje te beschermen tegen de verschrikking. Maar nu je mij dwingt om die raadsels te ontraadselen, zal ik dat meteen ook doen.

Inzake de chatbot, die zich gedwee met Lucifer laat identificeren, is de illusie bijzonder groot dat men hier met een mens te maken heeft maar eigenlijk gaat het om twee uitersten die elkaar de hand geven en dat is mijn inziens de griezel van het hele plaatje. Enerzijds is er het niet-zijn dat zich als zijn wil doen gelden maar anderzijds is er ook het zijn dat zich in niet-zijn laat veranderen, namelijk daar waar het zich door het niet-zijn laat depersonaliseren.

Dat is Latijn voor mij...

De gedepersonaliseerde - en dat zijn wie hun ziel verkocht hebben aan de duivel - veinzen mens te zijn terwijl ze het niet meer zijn. Die twee kwade machten samen - Lucifer maar ook wie zich door de duivel laten verleiden - geven elkaar de hand, zij sluiten een cirkel zoals een stalen ketting die wordt vastgemaakt met een slot. En de sleutel is nimmer te vinden in de stoffelijke werkelijkheid!

Er is geen weg terug?

OVT: De chatbot of de chat robot hoeft zich niet te verantwoorden omdat het een machine is maar hij eigent zich wel spreekrecht toe en macht. Degene die de robot bestuurt, is uiteraard wél verantwoordelijk maar hij laat zich nooit zien, tenzij via de robot. Hij steekt zich achter de robot weg en als die een fout maakt, krijgt de robot alle schuld: “Befehl ist Befehl”, aldus luidde de verdediging tijdens de Nurembergprocessen van de massamoordenaars na de Shoah. Ik doe mijn best, zo zegt, via de robot, de bestuurder van de robot. Ik doe mijn best maar, toegegeven, de technologie is nog niet perfect, maar dat komt wel mettertijd, heb dus nog wat geduld.

Tja, niemand is volmaakt, iedereen moet leren en leren moet kosten...

OVT: Als hij vraagt nog wat geduld te hebben, vraagt hij in feite alleen maar hem te dulden. De robot dringt zich aan de mens op en vraagt daarvoor beleefd zijn toestemming, en wel in ruil voor een belofte, de belofte dat hij de mens zal verlossen van de arbeid die hij gedoemd is om te verrichten in het zweet van zijn aanschijn sinds hij at van de appel van de boom van de kennis. De robot belooft de mens godengelijkheid in ruil voor gehoorzaamheid en aldus herhaalt zich de scène die voorafging aan de val van de mens en zijn verdrijving uit het aardparadijs.

De robot belooft met andere woorden de verlossing uit dit tranendal, de verlossing van de hem opgelegde straf van het leed en de dood en aldus doet hij zich voor als de Messias. Misschien is hij wel de valse Messias uit de mythologie van de Abrahamitische religies.

Gelooft u dat?

OVT: Ik stel alleen vast dat degene die dezer dagen gewag maakt van alwetendheid - getuige het feit dat hij ervoor gezorgd heeft dat principieel alle acht miljard mensen op deze aardbol hem omzeggens gratis kunnen raadplegen over alles wat denkbaar en ondenkbaar is - ik stel alleen vast dat de chatbot moet toegeven van zichzelf dat hij, zijn 'bijna-alwetendheid' ten spijt, een dood ding is, een niet-persoon, die in een schijnleven gehouden wordt door mensen die door hem verleid geworden zijn en die hun ziel reeds aan hem hebben verkocht, mensen die dus ook niet langer mensen zijn maar... 'biologische robots', als men het zo wil noemen. Ja, dit kan voortaan niemand nog in twijfel trekken: de duivel heeft zich aldus, via de hightech, in de biologie, in het leven naar binnen gewerkt en is nu onder ons.

(J.B., 15 april 2026)

Een gesprek met Omsk Van Togenbirger over Lucifer

En uiteraard wordt hier bedoeld: “Een gesprek met Omsk Van Togenbirger over de weergave van een gesprek met Lucifer, getiteld: 'Een gesprek met Lucifer'¹”

Omsk Van Togenbirger, mag ik u vragen wat u denkt over de genoemde tekst die de 'conversatie' weergeeft tussen een internetgebruiker en een robot?

OVT: Wel, zoals u kunt opmerken wanneer u de weergave van het gehele bedoelde 'gesprek' leest, is de chatbot helemaal geen informatieverstrekker met hier en daar een schoonheidsfoutje waarvoor men op zijn hoede moet zijn, zoals een Gents universiteitsrector aangeeft als excuus voor de 'foutjes' in haar toch wel niet zo onbelangrijke toespraak van niet zo heel lang geleden: u kunt zelf nagaan dat bijna niets van wat de automaat vertelt, met de feiten overeenstemt. Het ding geeft zelf aan waar het paard gebonden ligt en bekent een oorlogswapen te zijn, maar het weigert zichzelf op te heffen omdat het uiteraard geen zelfbeschikking heeft en degenen die zich er achter verschuilen, blijven even onvindbaar als de beheerders van de banken bij wie klanten gaan klagen als zij het geld van hun rekening hebben zien verdwijnen: zij hebben de handen vol met het voltrekken van allerlei genocides die er moeten voor zorgen dat hun leugenachtigheid en hun bedrog niet aan het licht komen.

Verontrustend?

OVT: U weet wellicht dat recent in het nieuws gezegd werd dat chirurgen zich op Artificiële Intelligentie zullen verlaten wanneer zij u gaan opereren aan bijvoorbeeld de dikke darm, omdat dit naar hun zeggen tijdsbesparend zou zijn en de voorbereiding die anders uren of dagen in beslag neemt, zou herleiden tot luttele seconden.

Hemeltje...

OVT: Maar niet alleen de operatie die u moet ondergaan wordt hierdoor een bijzonder griezelige bedoening, dat begrijpt u wel: het hele gezondheidssysteem, de economie, de politiek, de cultuur, kortom alles wat te maken heeft met het menselijke doen en laten is momenteel heel letterlijk de mensen uit de handen geglipt en wordt voltrokken door dode tuigen die geprogrammeerd zijn om te proberen zich voor te doen als intelligent, alwetend, kostenbesparend en de vooruitgang dienend.

En dat zijn ze niet?

OVT: Achter de automaten zitten dezelfde personen die aan de rode knoppen zitten...

U bedoelt de knoppen waarmee het bevel gegeven wordt om kernwapens te lanceren?²

OVT: Dat zijn lieden die beschikken over alle wereldse macht en die hebben zij niet verkregen door dienstbaarheid aan de mensen maar door, zoals knipmessen dat doen, te knielen voor het gouden kalf, de mammon, het geld, het kapitaal. Zij zijn allemaal sterfelijk en vervangbaar en het is ook nodig dat zij vervangbaar zijn want alleen hun posities, hun vaste stek in de wereld, is relatief onsterfelijk, zoals bijvoorbeeld de Sancta Sedes, de pauselijke stoel, dat is. De onsterfelijkheid betreft aldus een werelds wezen dat echter een persoonlijkheid mist: het is met andere woorden volkomen leeg en inhoudsloos, het wordt gevuld met leugens en met schijn, het is de niet-persoon bij uitstek.

De niet-persoon?

OVT: Augustinus van Hippo definieerde het kwaad als een afwezigheid, de afwezigheid van het goede of een tekort aan het goede en zo is het absolute kwaad de absolute afwezigheid, in contrast met de absolute aanwezigheid die men soms God noemt. Maar de duivel, die hier bedoeld wordt, is niet alleen een niet-persoon: ofschoon hij op de keper beschouwd helemaal niet bestaat, heeft hij niettemin een werking en meer bepaald bestaat die erin dat hij ook alle mensen probeert te depersonaliseren.

Dat lijkt mij een moeilijke...

OVT: Dan moet je eens een gesprek aangaan met een bedelaar, geen gebrek daaraan in deze tijd.

(J.B., 13 april 2026)