Over dichtkunst

de winter is een schaamlap voor dor gras
als het water niet bevriest dan sijpelt het
de bodem in en voel je voeten soppen

vroeger, waren winters ijzig koud en sneeuw
maar dit jaar heb ik geen slee gezien, en ook
geen man met een wortel wel gitzwarte ogen

zou het kunnen dat ik oud
geworden ben en terugdenk 
aan lang geleden, uitzonderlijk
was ik kind gebleven
en word ik kinds

je wordt oud pa
vroeger he
was alles beter

deze allernieuwste dag is als een huwelijk
waartoe gisteren laat, nog werd besloten
en het avondmaal heeft ook veel te lang
geduurd, de glazen werden stuk voor stuk
gebroken, een ruiker stinkt naar zweet

mijn aftands gemoed ligt nog nu weken
in een beker op het aanrecht tussen de
borden, de pannen en de potten, zelfs
mijn haar komt overeind.

verbouwereerd vielen de bakstenen ze
braken rood tooiden 't stof  tot straten
hij wankelde, stootte huizen om elkaar
de houten stelling raasde als de donder

er was geen wind geen draagkracht meer
en de veren smolten als was voor de zon
hij viel uit de lucht op negen september
ergens in het Antwerpse
het jaar doet er niet toe

omfloerst

zie je er contouren van een toren
de boeren die hun vee ver drijven
je merkt wel vele zwarte en bruine
vlekken en hun misthoornig geloei
ook je hond blaft dof, op de grond
kan je de stappen volgen, het gras
is vochtig en je schoenen ze kraken
niet meer, het leder is te doorweekt
nog even en je verlangt weer naar
de neon lampen, het licht is koud
het asfalt zwarter onder je voeten

 

Onlangs antwoordde ik op een vraag met betrekking tot het hoe en waarom van bepaalde technieken die men toepast in de poëzie. Meer specifiek handelde het over het gebruik van 'assonantie' - 'alliteratie' - 'enjambement. (De juiste definities kan je terugvinden op de volgende site: http://www.dichttalent.nl/ onder de rubriek 'woordenboek')

Assonantie ofwel klinkerrijm, zowel als alliteratie en het enjambement zijn technieken om een bepaald effect teweeg te brengen, eventueel een dubbele betekenis te verwerken.

In het volgende stukje heb je ze dus allemaal tegelijk. Het eindrijm hoef je niet te zoeken, het werd verborgen en de bedoeling van de aangewende technieken is om de traagheid op te wekken.

Het enjambement (tussen de twee strofen) verandert plots de invalshoek, zoals je een camera zou veranderen van zichtpunt, men zou kunnen stellen dat het de aandacht trekt

mijn haven is een pleisterplaats
voor traagheid, voor de logge
schepen en de Schelde zelf een
blinkend pad dat kronkelt langs
haar lage landerijen en de dijken
hoeven slechts het springtij t'rug

naar zee te laten streven, hier is
geen mond meer die haar brakke
water lust, enkel nog wat oudere
grachten, ze liggen talrijk onder
grond te wachten op een metro
koker, het graafwerk en de tram

'Aandacht trekken' is wel niet zo bijster origineel als reden, je kan met assonantie en alliteratie wel het tempo opvoeren of afzwakken, alhoewel dat meestal veroorzaakt wordt door het gebruik van lange of korte klinkers, afhankelijk van het effect dat je wenst teweeg te brengen.

Het tempo opvoeren gebeurt meestal ook door alliteraties en korte klinkers, zoals in het volgende voorbeeld:

de man wandelt langs de schaduw
kant van het voetpad en de hond
naast de man schurkt af en toe de
gevels en heft zijn poot, hij sleurt

snokt hij zet zich schrap de neus
aan de grond, de tong uit de bek
van de hond, proeft loopse teven
de winkelstraat omvat de wereld

Dit alles maar om aan te tonen dat de bedoeling van alliteratie en assonantie eerder gezocht moet worden in de opzet van het gedicht zelf.

Ik kan mij dus voorstellen dat Shakespeare in sommige verzen de alliteratie aanwendt om een zwaardgevecht extra kracht bij te zetten en alzo het beeld te verlevendigen. Je zou dus eerder kunnen redeneren zoals: 'hier gebruikt de dichter de alliteratie om hartstocht of een gevecht meer expliciet te verwoorden'. In de dichtkunst gaat het immers vooral om suggestie, om iets teweeg te brengen bij de lezer zonder het uitdrukkelijk te vernoemen.

een lege uithoek aan de rand van een smeltwatermeer
de dagen worden niet zozeer geteld, wel de seizoenen
en meters sneeuw, de gletsjer die verder terugschrijdt

de ijstijd heeft het opgegeven, het zeepeil stijgert nog
stroomafwaarts en hier krimpen de vijvers in de zon

waar de sneeuwtijger,
de gemsbok, en de adelaar
een heenkomen
zochten

Over Internetpoëzie en nog wat

Nimmer in de geschiedenis van de literatuur is er een grotere toevloed geweest van amateur-dichters dan de laatste jaren (in dezelfde mate geldt dit ook voor de andere literaire disciplines). Dat het internet hiervoor verantwoordelijk is, kan niet meer ontkend worden.

Persoonlijk beschouw ik het als een evolutionair proces, en niet zozeer als een 'survival of the fittest', maar eerder als het ontstaan van 'een nieuwe middelmaat', terwijl met name de poëzie altijd als een elitaire manifestatie werd beschouwd. Het scheldwoord 'elitair' doet me dus totaal niets, want het heeft millenia lang de toon aangegeven. Het heeft de poëzie en de dichtkunst (als discipline) bepaald tot wat het nu is.

Er is wat mij betreft een meer 'volkse versie' van de dicht-'kunst' ontstaan, die aanleunt tot de zogenaamde 'verwerkings'-thematiek. De schrijver (we noemen hem voorlopig zo, want hij/zij is zeker nog geen dichter) schrijft over zijn persoonlijke ervaringen, en het verwerken ervan. Hij is meestal onlosmakelijk verbonden met hetgeen hij schrijft, en dat uit zich meestal door zijn bitsige reacties op de kritiek van de lezers die een andere opinie dan de zijne over de dichtkunst hebben.

Alsof je 'persoonlijke ervaringen' zomaar te grabbel kan gooien. Het schrijven verwordt soms tot een 'lied van de bedelaar', die medelijden wenst op te wekken. Als aalmoes krijgt hij dan opmerkingen zoals 'ik leef met je mee, ik heb zelf ook zoiets ervaren'; 'wat erg' en meer onzin in die zin. Het gevolg is dat men niet meer de 'dichtkunst' als kunst beschouwt maar eerder als een middel tot het opwekken van primaire gevoelens, hetgeen allesbehalve de bedoeling is van eender welke kunst.

Poëzie is evenmin de lezer vertellen 'voel met me mee', maar eerder lees en beleef. Er is schoonheid in alles wat de mens aangaat. Men begeeft zich op de rand van de taal en de fantasie, we verzoenen de elementen en bouwen een eigen logica op, die de lezer meesleept.

mijn sporen werden toegedekt
en de nachtlucht bleek 
een deken dat een koude vlaag
omhelsde, zo innig leek
haar ijzig beeld dat bij me bleef
deze sneeuw bedekte dagen

Poëzie prikkelt de verbeelding, niet alleen door suggestie maar ook door te spelen met de taal. Het is niet iets dat je zomaar neerschrijft, er gaat concentratie aan vooraf, je moet ervoor in stemming raken. Het beeld van de muze is dus zo gek nog niet, het geeft in ieder geval aan dat je de poëzie niet zomaar uit je mouw kan schudden.

vandaag is het grijs, de hoofdtoon
een scheepshoorn klaagt gedempt
hij zoekt een haven, een ligplaats
een versteende waterkant, diepte

Al duizenden jaren lang heeft de mens getracht, een trance op te wekken. Zodat hij ontvankelijk werd voor indrukken die volgens hem van buiten zijn bewustzijn afkomstig zijn. Nu is het gebruik van bewustzijns verruimende middelen allesbehalve aan te bevelen om poëzie te schrijven, integendeel want het resultaat is wartaal. Eerder wil ik aantonen dat je om te schrijven ook een bepaalde innerlijke rust nodig hebt, afstand nemen noemen we dat.

er
kruipen bruine mieren langs
de muur omhoog de deur zit
vast en klemt, het hout is rot
en een vergeten slot is groen

Zou het dus niet eerder het 'aanspreken' van het taalcentrum in de hersenen zijn? Wat mij betreft dus wel, want je moet intensief met taal bezig zijn, schrijven doe je immers met je verstand. Zelf ervaar ik meestal dat ik na het lezen van goede poëzie, een ongebreidelde drang heb om zelf te schrijven, de zinnen vloeien dan uit mijn hand.

Om terug te komen op de Internet-poëzie, daar stel ik vast dat de soms veelvuldige commentaren allesbehalve het schrijven verbeteren, integendeel ze bevestigen de schrijver in zijn onkunde. Men gaat zich op de massa richten (vox populi), hetgeen in tegenstrijd  is met hetgeen de dichtkunst als doel nastreeft, het scheppen van schoonheid. Een dichter keert zich af van populariteit, hij gaat immers zelf op zoek, soms gaat hij ook wel ten rade bij andere dichters die bewezen hebben dat zij de ware schoonheid opzoeken. En als dit elitair is, nu ja dan moet dat maar zo.

zo dicht bij
je onbedwingbare drang
weerstreeft niets meer, geen woord
en je laatste zin werd uitgesproken
in een waas, een gelukzalige roes en
je nam er afstand voor, je lachtte hard
luidop en zinloos die laatste woorden

het is zoals klaarkomen vertelde je
je treedt buiten jezelf, verduidelijkte je
en je stem stokte toen ik even wegkeek

ik heb je nooit meer levend terug gezien
een paar maanden later

waarheid is meestal een perceptie, het gevolg van een waarneming,
we nemen het voor waar aan, we veronderstellen dat het zo is, anderen vertellen ons dat het zo moet zijn, want het staat zelfs geschreven.


Jij zegt mij dat dit de waarheid is
en zolang ik niet weet waarom
heb ik het voor lief te nemen

vogels zweven, ze wegen weinig
en de lucht is zwaar genoeg om
ze te dragen

vissen drijven, ze zijn zo zwaar
als het water en de zee is diep
genoeg

zelfs wij kunnen op het water
lopen, als je het maar blijft
geloven

jaaruit

ja da's waar en weer een jaar
voorbij en verder weg van mij
ik heb de dagen afgeteld met
strepen op de muren van een
cel, en ik ben de bouwer zelf

ik schrijf, of liever wrijf de pen
in mijn hand op het blad, teken
woord voor woord verbeelding

ik zag het liegkonijn op het weidse plein
het grijnsde de tanden bloot, een vlaamse
reus, het veinsde onachtzaamheid
terloops en als ik dichterbij kwam
sprong het weg, de struiken in
en ik struikelde verdomd

mijn handen bloeden
het gras werd rood
het konijn was wit
sneeuwwit
verdwenen

op mijn grasgroen plein vallen
vandaag meeuwen uit de lucht 
hoor ze krijsen het uit 

maar de weerman wist het al
ijskoud plukte de westenwind 
de bomen kaal

ze huiveren en schudden nog
gauw hun laatste bladeren af
om zich in 't wit te laten tooien

de duiven schuilen opeengepakt
in het oude fort, en ernaast staat
een oude reus naakt te pronken
hij houdt dus de wacht 

strekt zijn armen in de lucht
hij heeft er veel meer dan twee, 
en tracht alzo de wind te vangen
en de sneeuw misschien?

.

ik heb een sneeuwlandschap
van heel dichtbij bezocht en
de bomen groeiden hagelwit
de takken hingen zwaar en ik
hoorde ze kraken met elkaar

mijn sporen werden toegedekt
en de nachtlucht bleek 
een deken dat een koude vlaag
omhelsde, zo innig leek
haar ijzig beeld dat bij me bleef
deze sneeuw bedekte dagen

.

.

het is dat wij van water houden
als het vocht waarin we dreven
het deinen wiegt ons nog in slaap

we droegen schalies en het zilver
op de huid, een bek had scherpe
tanden, ze haken in de prooi vast
om te grijpen, en kieuwen ademen
rood, ze drinken zuurstof, water

we kenden ook geen dagelijks
brood, we hadden niets omhanden

het is dat wij van aarde houden
als de grond waarop we lopen
't beven rukte ons uit een droom

.

.

één dezer dagen keer ik aardewaarts
dan zoek ik mij als laatste rustplaats
een linkeroever zonder stenen kade
waar ook geen houten vlonder hoeft

'k laat er wel het schoeisel achterwege
zodat het slib twee naakte voeten kust
in gebed laat ik hier mijn sporen achter
waar je straks bij laagtij de boot aanlegt

daar bouw ik op het droge een stenen
tombe met zwarte letters en de datum
jaren later dan vandaag, zodat de cijfers

zullen blijven hangen, aan de populieren 
eeuwen lang, ze groeien hard, ze ruisen
want de veerman rust nu aan hun voet

(vers des espoirs bientôt anéantis,
l'orgueil au vent, je suis parti.
Emile Verhaeren zegt het goed)

.

Een huis dat hemelwaarts afvaart
zijn houten boeg puilt uit de gevel
 
een baldakijn voor een balkon en
de zon, zij lacht genadeloos hard

een scheldezicht als geen ander