Een verontwaardigde naakte vrouw met een bezem in de hand, die uit een waterput kruipt. Wat moeten we daarbij voorstellen?
Uit de titel kunnen we afleiden dat de naakte vrouw ‘de Waarheid’ voorstelt. En inderdaad, het schilderij is gebaseerd op een eigentijdse vertelling, die oorsprong vond in een uitspraak van Griekse filosoof Democritus: ‘Eigenlijk weten we niets, want de waarheid ligt op de bodem van de put’. Het verhaal gaat als volgt:
Op een dag ontmoette de Waarheid en de Leugen elkaar. De Leugen zei tot de Waarheid: ‘Het is vandaag een fantastische dag!’ De waarheid keek omhoog naar de lucht en zuchtte, want het was dan ook écht een prachtige dag. Die dag brachten ze samen veel tijd door. Toen ze ergens bij een waterput aankwamen, nodigde de Leugen de Waarheid uit: ‘Kom, het water is echt lekker. Laten we samen een bad nemen!’ De Waarheid vertrouwde de Leugen niet en testte het water eerst en merkte dat het water inderdaad best lekker was. Ze kleedden zich beiden uit en lieten zich zakken in het heerlijke water. Opeens sprong de Leugen uit het water en trok de kleren van de Waarheid aan en rende weg. De Waarheid was woest, ze voelde zich bedrogen, en ze klom ook snel uit het water en rende overal heen om de Leugen te vinden, zodat ze haar kleren terug had. De mensen zagen de woedende Waarheid naakt rondrennen en keken de andere kant op, vol minachting, woede en schaamte. De arme Waarheid merkte het en keerde terug naar de waterput waar ze eerder heerlijk aan het baden was geweest en ze verdween voor altijd uit het zicht, zich verstoppend voor mensen om haar naakte waarheid. Sinds die tijd reist de Leugen de wereld rond. Ze is verkleed als Waarheid. Maar dat valt de mensen niet op, omdat de meesten geen enkele behoefte hebben om de naakte Waarheid te ontmoeten.
Als Gérôme zich op dit verhaal baseerde – wat hij ook deed – dan gaf hij er wel een klassieke, romantische stijl aan. Gérôme weigerde ten andere in zijn tijd mee te gaan met de toenmalige impressionistische stroming. Geef toe: als niemand de naakte waarheid onder ogen wil zien, zou ze er zeker niet uit zien als op dit schilderij! Het moet mijns inziens een afgrijselijk wezen zijn dat we meteen zouden negeren. De vraag bekruipt me dan: Hoe zou Manet haar geschilderd hebben? Of Munch? Of Courbet? Caravaggio? Het blijft gissen.
Hoe komt het eigenlijk dat we zo moeilijk kunnen omgaan met de échte waarheid? Een jong kind heeft daar veel minder problemen mee. Een kind is spontaan en rechtuit. Het verstaat geen beeldspraak of intriges. Blijkbaar ligt het dus ergens in de opvoeding, dat we die waarheid niet meer willen onder ogen zien of dat we weerhouden worden om soms de waarheid te vertellen. Het heeft naar mijn oordeel iets te maken met sociale omgang. De naakte waarheid tegen iemand zeggen kan consequenties hebben voor de verdere sociale omgang. Het is soms beter de waarheid omfloerst te zeggen of zelfs te verzwijgen, wil men zijn bruggen voor de toekomst niet opblazen. Je gaat nu eenmaal niet zeggen tegen iemand dat hij of zij lelijk is. Of dat iemand een lichaamsgebrek heeft. Dit maakt dat we allen maskers dragen en een leven lang in zekere mate de schijn hooghouden. ‘Zonder maskers zouden mensen in het geheel elkaar niet herkennen’, zo zei de Duits-Oostenrijkse filosoof Emanuel Wertheimer. En gelijk heeft hij. En toch streven we naar een zekere waarheid. Het doet me denken aan het gezegde van ‘kijk maar eens in de spiegel’. ‘Zou je dan de waarheid zien?’ vraag ik me dan af. Zien we van onszelf niet enkel de mooie kantjes? Er is niemand die zegt dat hij een slechte chauffeur is. Er is niemand die uit zijn hart zegt dat hij aartslelijk is. En misschien vinden anderen je toch mooi! Bestaat die naakte waarheid ûberhaupt wel? Dat 1+1=2, is een waarheid als een koe, maar dat komt alleen door het feit dat we vooraf de afspraak gemaakt hebben dat het getal 1, één eenheid is, en het getal 2, tweemaal die eenheid is. Wiskundige waarheid is dus gebaseerd op vooraf gemaakte stelregels. Bovendien is de kans heel klein dat, als we de waarheid tegenkomen, ze op een koe gelijkt. Het gezegde ‘een waarheid als een koe’ komt uit Nederland, het koeienland bij uitstek. Een koe was dus een evidentie. Doch dit geheel terzijde.
Wat ik wou duidelijk maken, is dat de waarheid als een cirkel is, die je vergroot en verkleint in jouw belang en naargelang de sociale omgeving. Het middelpunt van de cirkel, die eigenlijk op zich geen deel uitmaakt van de cirkel, maar wel nodig is om de cirkel te tekenen, is de naakte waarheid. Of toch niet?... Met deze wat abstracte beschrijving, denk ik aan de uitspraak van de Franse schrijver en Nobelprijswinnaar André Gide: ‘Geloof degene die de waarheid zoeken, twijfel aan degene die beweren de waarheid hebben gevonden.’ Of misschien schuilt in het verhaal van het schilderij toch enige waarheid. Kijken we niet elke dag de andere kant op, als we de honger in Afrika zien, het zinloos oorlogsgeweld, terminale patiënten… De waarheid is zo makkelijk te herkennen. We moeten ze alleen onder ogen durven zien…
Misschien wel de beroemdste kus in de schilderkunst. Op het eerste zicht zou je het omschrijven als een innige omhelzing. Maar als je nader toekijkt, zie je het toch enigszins anders…
Een koppel omhelst elkaar. De man lijkt groter dan de vrouw want hij moet vooroverbuigen om haar te kussen. Schijnbaar, want als je goed toekijkt, zie je dat de vrouw geknield zit. Ze is dus in werkelijkheid groter dan de man. Het wijst op de dominantie van de man en de onderworpen positie van de vrouw. Ook ‘innig’ is hier schijn. De man kust de vrouw op de wang. Zij wendt haar hoofd zelfs af voor de kus. De vurige passie van de man staat in schril contrast met de gereserveerde, zelfs afwijzende houding van de vrouw. Ook wil hij haar strelen, maar zij houdt zijn hand vast. De man is getooid met een rationeel, hoekig motief. Zij is daarentegen sierlijker getooid met ronde vormen en slierten om haar enkels. Het koppel staat in een bloemenweide aan de rand van een afgrond. Vergeten we niet dat we in de periode zijn van de ontluikende psychologie en psychoanalyse met Freud en Jung. Klimt wou hier geen kus weergeven, maar de relatie en contrasten tussen man en vrouw. Elk met hun specifieke eigenschappen. De bloemen en de afgrond symboliseren de broosheid van de liefde en van een relatie. Klimt had een hekel aan de hypocriete levenswijze in Wenen. Mensen waren er zeer conservatief en gereserveerd, maar anderzijds deden prostituees in Wenen gouden zaken. In veel van zijn werken zijn naakte vrouwen te zien. Niet te verwonderen dat hij vaak kritiek oogstte in het preutse Wenen…
Sta me toe om één van mijn lievelingsschilderijen te posten: een stilleven van Gerrit Dou (1613-1675), één van de grootste fijnschilders uit de Nederlandse Gouden Eeuw. Stillevens waren vaak kleine werkjes die dienden als visitekaartje voor de schilder. Dit werk is amper een A4-tje groot. Wanneer een opdrachtgever een portret wou, wou hij wel vooraf weten wat de schilder kon. Vandaar deze werkjes om de techniek te tonen die men kon. En wat voor een techniek! Zoom eens in op het werk: de haartjes van de hond, de nagels en de kussentjes aan zijn poten, de reflectie op de aarden kruik. Het is zowaar fotografisch weergegeven! De ogen van de hond zijn deels open. Je ziet hem zowaar dromen. Van wat? De mand die hij stukbeet? De pantoffel waarvan hij slaag kreeg? Zijn voederbakje? Het straalt zowaar zalige rust uit... Dou maakte zijn penselen zelf en hij werkte zodanig in detail, dat mensen vonden dat ze veel te lang moesten poseren en afhaakten. Zijn schilderijen zijn vooral genrestukken en portretten. Genrestukken waren huiselijke tafereeltjes met vaak een dubbele bodem-betekenis. Ze waren in de 17de eeuw in het rijke Holland zeer gegeerd bij de rijke klasse. In onze streken moesten in die tijd veel kerken gerestaureerd worden door de beeldenstorm, wat maakte dat bij ons veel religieuze taferelen werden geschilderd. Protestante kerken kennen geen opsmuk en vandaar dat er een grotere vraag was naar andere schilderijen, waaronder het 'genrestuk'. Bekende genrestukken zijn van de Hooch, Vermeer, Frans Hals, Jan Steen,...
Vorige week was ik in Arles. Op mijn wandelig stopte ik op dezelfde plaats waar Van Gogh in september 1888 dit schilderij maakte. Eigenlijk had hij nooit in Arles moeten zijn. Hij had gehoord van de mooie kleuren in het zuiden van Frankrijk en hij had de trein van Parijs naar Marseille genomen. Toen de trein niet verder geraakte door de sneeuw, is hij afgestapt in Arles. Hij huurde een kamertje en droomde van een atelier te beginnen, wat nooit is gebeurd. Hij kreeg zelfs geen enkel schilderij verkocht. Ook zijn broer niet, die een kunsthandel had in Parijs.
Het café op het schilderij heet vandaag uiteraard 'Van Gogh'. Je zou moeten stom zijn om het niet commercieel uit te buiten. Een groot contrast met de tijd toen hij er rondliep. Mensen in Arles waren bang van die zonderlinge figuur die 's nachts op straat liep. De Franse taal zal Van Gogh ook niet bijzonder machtig geweest zijn en met zijn rosse haardos en baard viel hij zo al op.
Wat maken de schilderijen van Van Gogh nu zo bijzonder dat ze zoveel waard zijn? Van Gogh kon amper een schilderij verkopen. Ook zijn broer Theo met de kunsthandel geraakte ze niet verkocht. Tot beiden gestorven waren en de vrouw van zijn broer Theo, Joanna Bonger, honderden schilderijen erfde. Ze keerde van Parijs terug naar Nederland en blijkbaar was zij een veel betere commercante. Ze kreeg contact met de rijke kunstwereld en kon enkele schilderijen verkopen. Kort nadien liet ze een biografie publiceren van haar schoonbroer met het beeld van arm, geestesziek genie. De prijzen voor de schilderijen stegen en zijn sedertdien nooit meer gedaald.
Over het schilderij schreef Van Gogh aan zijn zus: 'Ik ben bezig met een nieuw schilderij van een café bij nacht. Op het terras zijn kleine personen van drinkende mensen. Een grote gele lantaarn verlicht het terras, de straat heeft paarse tinten. De gevels van de huizen en een blauwe lucht met sterren en met een groene boom. Het is een nachtschilderij geworden zonder zwart maar met blauw en paars en groen en felle groene tinten en citroengeel. Ik vind het heerlijk om dit gelijk op de plaats te schilderen. Normaal maak ik eerst een tekening of schets maar nu wilde ik het meteen schilderen'.
Iconografie is een tak in de beeldende kunst die zich bezighoudt met het zoeken naar de diepere betekenis van het werk. Het gaat er dus niet om of je een schilderij mooi vindt of niet. De vraag die je bij iconografie stelt is: 'Wat heeft de kunstenaar met het werk willen zeggen? En heeft hij meer willen zeggen dat dat hij geschilderd heeft, bvb door suggestie, symbolen,... Door deze vragen te stellen en de antwoorden te zoeken, heb je een veel bredere kijk op het kunstwerk en leer je ook de kunstenaar begrijpen. Het vergt veel opzoekingswerk en inlevingsvermogen in de cultuur, de tijdsgeest, symbolieken,... Maar dat maakt de zoektocht net zo spannend. Over iconografie geef ik geregeld voordrachten en schreef ik een boek 'De Kunst van het Kijken'.
Een goede raad: klik eerst op de foto en bekijk het schilderij. Lees pas dan mijn bijhorende tekst. Alvast veel lees en vooral kijkplezier! Willem
DEZE BLOG IS TIJDELIJK GESTOPT !!! VERDERE BERICHTEN VIND JE OP DE FACEBOOKGROEP 'DE KUNST VAN HET KIJKEN (ICONOGRAFIE)
Hoe een schilderij het denkbeeld van de mensen kan veranderen...
David schilderde veel historiestukken en portretten. Zijn bekendste werken zijn de portretten van Napoleon en 'de dood van Marat' in zijn badkuip. Dit werk is een historiestuk uit 1785. Het gaat over de legende uit het Oude Romeinse Rijk over de strijd tussen de Horatii en de Curatii. Op het tafereel zweren de drie Horatii broers trouw aan het vaderland en beloven ze te zullen strijden tot der dood. Niks bijzonder tot... In de jaren 1920-1930 de fascisten met Mussolini aan de macht komen in Italië. In hun nationalistische roes gaan ze op zoek naar de goden uit hun ver vaderlands verleden. Zo worden bvb. 'De vier jaargetijden' van Vivaldi rond die periode herontdekt en gepromoot. En zo werd ook dit schilderij opgerakeld. De fascisten nemen de groet van de broers op het schilderij over als groet van hun fascisme. Enkele jaren later zal Hitler de groet van de fascisten overnemen als Nazi-groet.
Maar hij niet alleen. De groet wordt een algemene uiting van vaderlandsliefde en toewijding. Tot 1939 zal deze groet ook de olympische groet zijn. Een beeld met deze groet stond lange tijd in Amsterdam maar is enkele jaren terug onder de woke-hysterie verdwenen. (foto)
Maar bij ons kan je de groet wel nog zien: Het standbeeld van Jacob van Artevelde in Gent! (Hij wijst niet naar Engeland, want hij steekt geen vinger uit om te wijzen, wel zijn vlakke hand). (foto) Een ander gelijkaardig beeld met die pose vind je aan de Zuid in Gent: het standbeeld van Edward Anseele. (foto) En waar je de groet nog kan zien: in films. Wij zitten vandaag nog steeds opgezaldeld met het beeld van een Romein die zijn arm opsteekt en 'Heil Cesar!' zegt, terwijl historisch niet de minste aanwijzing is dat die dat ooit gedaan hebben. We haalden het bij de schilder David...!
Om personages uit de bijbel af te beelden stond men voor het probleem dat men niet echt wist hoe ze er ooit uit hadden gezien. Daarom schreef de Kerk voor hoe zij moesten geschilderd worden en voorzagen ze elk personage met een 'attribuut' waaraan ze herkend konden worden. Ditzelfde geldt voor heiligen binnen de katholieke kerk. Een opsomming geven is onbegonnen als je weet dat de Kerk pakweg tienduizend heiligen heeft, waarvan er soms bijkomen, maar waarbij er ook wegvallen (zoals bvb. de voormalige H. Veronica).
Misschien toch ter info de attributen van de apostelen meegeven: -Andreas: andreaskruis, visserswerktuigen -Bartholomeus: mes, afgestroopte huid -Filippus: zwaard, lans, klein kruis -Jacobus de mindere: vollerstang, knots -jacobus de meerdere: jacobschelp, knapzak, veldfles, hoed -Johannes: kelk met slangetje of draakje.Pen en boek -Judas Thaddeus: knots, hellebaard -Mattheus: geldbuidel, zwaard, pen en boek -Matthias: bijl -Petrus: sleutel of tiara -Simon zeloot: zaag -Thomas: zwaard, winkelhaak
Verder wordt de H. Maria afgebeeld in hemelsblauw (koninklijk), wit (maagdelijk) of rood (passie). Maria Magdalena wordt in geeltinten afgebeeld (kleur van onkuisheid) en met doodshoofd en/of albasten kruikje. Martelaren hebben steeds een palmtak bij. En zo zijn er duizenden heiligen met een attribuut: H. Appolonia met een tang (patrones tandartsen), H. Stefanus met een steen en bebloed hoofd (was gestenigd), H. Antonius van Padua (kind met witte lelie),...
Het schilderij hierbij is van Alfred Stevens uit 1887 en hangt in het MSK te Gent. Het stelt Maria Magdalena voor. Haar attribuut is hier de schedel die ze in de arm draagt. Ze draagt evenwel een wit kleed maar heeft wel goudgele haren. Het model was de beroemde Sarah Bernhardt, dé babe in haar tijd, waar Stevens een korte relatie mee had en op wie hij smoor was. Hij besefte evenwel dat haar ster veel te groot was en zij meerdere aanbidders had. Vandaar dat het een werk is van een verliefde schilder in het thema van zondares. De bergen en de zee op de achtergrond verwijzen naar het geloof dat in Zuid Frankrijk bestaat, dat Maria Magdalena na Jezus dood de boot nam naar Frankrijk en aankwam in Saintes Maries la Mer.
Een opmerkelijk schilderijtje uit 1546 van de Duitse schilder Cranach. We zien in een fantasielandschap een bad met middenin een fontein waar mensen baden. Bovenop de fontein staat Venus, godin van de liefde. De fontein vormt deelt in feite het schilderij vertikaal in twee helften:
Links zien we een verdord landschap waar men oude vrouwen naar het bad brengt. Sommigen worden aangevoerd met karren, anderen betreden het bad vrijwillig en nog anderen moeten geholpen worden. Naarmate we opschuiven naar rechts voorbij de fontein, zien we de dames in jeugdig gedaante die voldoen aan de toenmalige schoonheidsidealen. Ze komen rechts naakt uit het bad en gaan te tent in om zich mooi op te kleden. Rond de tent zien we dan de gekleden jonge dames feest vieren in gezelschap van jonge mannen en zien we zelfs een koppeltje vrijen in de bosjes. Hier is het landschap in volle bloei.
Wat valt aan het schilderij op? Dat alleen vrouwen in het bad moeten en geen oude mannen! Het idee was dat oude mannen geen bad nodig hadden als je in gezelschap zijn van jonge deernen. Zij zorgen ervoor dat hij zich jong voelt! Alleen...en dat schilderde Cranach ook: op de rechterzijde zijn enkel jongemannen te zien. Geen oude mannen, waarmee Cranach onrechtsreeks weergaf dat de oude man dan wel een groen blaadje zou lusten, maar dat het louter een illusie blijft! Wat hij dan niet weergaf: dat de illusie werkelijkheid kan worden, als er voor de deerne iets tegenover staat wat het leven haar gemakkelijker maakt.... In de tijd dat Cranach dit schilderde, was alchemie een ware rage. De filosofie om lood te veranderen in goud: De Steen der Wijzen, of het levenselexir. Dit is een variant op het thema. Anderzijds stimuleerde het ook het idee van de zuiverende werking van water, wat op termijn zou resulteren in de vele kuuroorden....
Een meesterwerk van Caravaggio. De opdracht om dit bijbels tafereel te schilderen kwam van kardinaal Barberini, de latere paus Urbanus VIII. Om het schilderij te begrijpen met je natuurlijk het bijbelverhaal kennen:
Abraham kreeg van God de opdracht om zijn enige zoon te offeren. Abraham trok met zijn zoon Isaak en twee dienaren (lees: slaven) naar de berg Moria (Tempelberg). Aan de voet van de berg liet hij de twee slaven achter en trok hij de berg op met zijn zoon. Op de berg greep hij zijn zoon vast om hem te offeren, maar op het ultieme moment kwam een engel hem zeggen om te stoppen daar God genoeg wist en dat hij in de plaats een ram moest offeren in de plaats, die wat verder stond. Tot daar in het kort het bijbelverhaal. Caravaggio schilderde dus het ultieme moment dat de zoon het mes op de keel had en de engel de verlossende boodschap bracht. Zo lijkt het althans. In een klein detail op het schilderij zie je dat hij iets totaal anders schilderde!
Stel je in de plaats van Abraham en je krijgt het verlossend bericht van de engel. Je zou opgelucht zijn! Abraham op het schilderij heeft een gefronst voorhoofd. Zijn blik naar de engel is eerder dat hij de boodschap niet begrijpt. Let dan op de wijzende engel: die wijst niet de ram aan...hij wijst Abraham aan! Maar het ultieme detail zit hem in de pols van Abraham waarin hij het mes vasthoudt. Daarop rust de andere hand van de engel. Op die pols staan huidplooien! Probeer het maar eens bij jezelf: die krijg je alleen maar als je je arm achteruittrekt en/of de hand die erop ligt vooruitduwt! Wat Caravaggio dus schilderde was dat Abraham op het ultieme moment weigerde zijn zoon te offeren en de engel hem kwam verplichten. Vandaar de dreigende vinger naar Abraham! En als je goed toeziet: in het lichtschijnsel beneden in de verte, zie je het gedaante van de twee wachtende slaven.... Meesterlijke Caravaggio!
We lopen er achteloos aan voorbij, maar dagdagelijks zien we symbolen waarvan we allang de betekenis zijn vergeten of waarvan we zelfs niet weten dat ze een betekenis hadden. In tegenstelling tot vroeger, waar mensen amper konden lezen, wisten zij wel de betekenis van een symbool. Neem nu de leeuwenkop als deurklopper op een voordeur. Eerlang stond de leeuw symbool van bewaker. Of een tuinafsluiting waarbij de vertikale spijlers speren lijken, maar de vorm hebben van de Franse lelie. Het stond ooit symbool voor rijkdom. Terzijde, de drie lelies in het Frans koninklijk wapenschild hadden ze te danken aan Clovis. Bij zijn doop zag hij drie padden in de lucht die op slag veranderden in drie lelies! Vandaar de drie lelies dus. Een doop kan wat teweeg brengen! Waar we zeker al niet bij stilstaan is het smeedijzerwerk van hekkens op het platteland. In veel gevallen zijn dit de runetekens ODAL en ING. Het ODAL teken verwees naar het Germaanse Odal-recht, wat betekende dat de eigendom bezit was en overging van vader op zoon. Het ING teken was dan eerder een symbool van vruchtbaarheid. Of neem een kerktoren: veelal zie je van onder naar boven: een glanzende bol, kruis (vaak windwijzer) en de haan. De glanzende bol is van heidense oorsprong die we vandaag het best kennen als de kerstballen. De spiegel was om boze geesten te verdrijven. Op dit heidens teken is het kruis geplaatst (symbolisch heeft de Kerk het heidense verdreven). De haan betekent dat dit de plaats is waar de gelovigen samenkomen. (De haan is de leider van de kippen die hem volgen). En het feit dat een haan steeds kraait met de wind mee om verder hoorbaar te zijn en zich zo te manifesteren, maakt hem een perfect figuur als windwijzer.
We beginnen de blog met een beroemd schilderij van Bruegel de Oude uit 1565, dat in het Kunsthistorisches Museum in Wenen hangt (dat trouwens de grootste Bruegelcollectie bezit).
'Jagers in de sneeuw' toont een besneeuwd winterlandschap met een dreigende donkere lucht. Mensen zijn her en der doende: sommigen zijn aan het werk, anderen spelen. Een man linksonder is vogels aan het vangen met lijmstokken en in de verte is men een schouwbrand aan het blussen. Maar het oog wordt vooral getrokken naar het voorplan waar 'jagers' staan afgebeeld met hun honden.
Ik typ 'jagers' onder aanhalingstekens want in feiten zijn het stropers. De titel van het schilderij zou dus 'Stropers in de sneeuw' moeten zijn. Jagen was de tijd van Bruegel voorbehouden voor de rijke grootgrondbezitters. Je moest grond in eigendom hebben. En zo zien de personen er niet uit. De voorste stroper heeft trouwens stroppen aan zijn gordel hangen en de stokken met weerhaken die ze bijhebben, is om konijnen uit hun pijp te halen. Als het dan drie stropers zijn, hoe kunnen ze twaalf honden te eten geven? Men had amper voedsel voor zichzelf! De rijken joegen inderdaad met een meute honden, maar dit zijn arme stropers! Wat wou Bruegel hiermee duidelijk maken?
Volgens mijn interpretatie gaat het om een verborgen betekenis. Het schilderij werd gemaakt in 1565. Dit is twee jaar voor de beeldenstorm. Vlaanderen was toen onder de ultrakatholieke Spaanse bezetter en onze streken waren zeer onrustig vanwege de godsdienstperikelen (hagepreken, protestanten,...). Mijns inziens zijn de stropers een subtiele verwijzing hiernaar. De katholieke orde die toezicht hield op het naleven van het geloof was de Orde der Dominikanen. In de volksmond werden ze 'honden van God' genoemd (een woordspeling van 'Domini Canes' in het Latijn). Vandaar de 'twaalf' honden en de 'drie' stropers (drievuldigheid). Bovenop zijn er nog enkele verwijzingen: links is men een vuur aan het aanmaken. Een verwijzing naar de brandstapel? Of het uithangbord van de taverne: 'Dit is het gulden hert' staat er, met een monnik die knielt voor een hert. Het bord hangt wankel aan één oogvijs. Een verwijzing naar het geloof dat wankelt? Bruegel schilderde mijns inziens veel meer dan de landschappen en de mensen uit zijn tijd...